Респондент: Меня зовут Аня, родилась в 1933 году, в городе Каракол. Прошла молодость на перекрестках. Выходили, пели на гармошке все вместе. Соседние колхозы собирались: Калинин, Искра, Рыбный, Прогресс. Все собирались на нашем колхозе, в Искре, у нас широкий переулок был. Пели, танцевали, играли - пыль до потолка! Уходили в чистой одежде, а приходили в грязные и потрепанные. Там один мальчик за мной ухаживать начал. Дурачились до 12 ночи и однажды иду домой босиком осторожно, чтобы псов не разбудить. По дороге которой я шла, было сгоревшее дерево. Иду себе тихонько и что-то там себе припеваю осторожно, он выходит из этого дерева и пугает меня. Я как испугалась и дала ему башмаками по башке, а сама упала и потеряла сознание. Николай испугался: “Нюрка, ты что? Это же я - Николай!”, - вот так у меня первое свидание прошло. Было так весело: догонялки, третий лишний играли. А когда мне 18 исполнилось, я отпросилась у отца в кино на взрослый сеанс. Папа мне тогда сказал: “Иди, и знай чтобы голова на плечах была”. Вот это все его напутствия, а сейчас, да смотри то, правильно же?! Ну как воспитывают, да, а мне вот он так сказал: “Иди, гуляй, ну как взрослый человек, но только чтоб голова была на плечах! Знай что у тебя голова на плечах!” Все, я подумала и вот оно у меня до сих пор у меня, и ничего вот прошло. Вот вот так было у меня, весело, а сейчас вот эти телефоны, вот это все это...не знаю. Посмотришь, детей жалко, детство пройдет, че вспомнить, вот этот телефон вспомнить?! В 900 каком-то году тогда было расселение русское, ну как сказать ну расселяли где пустые места были. Вот моя мама с Сибири сама родом, а отец из Украины. Но они были не знакомы до этого (до переселения в Кыргызстан). И вот моя мама три месяца переехала на быках сюда из России, из Сибири. Ехали 3 месяца на быках, представляете моя мама 7-го года (1907), а в 11-ом (1911) они ехали (в Кыргызстан). Нет моя мама 6 года (1906), у меня и мама и папа 1906 года, сколько ей было? Вот они ехали на быках и доехали как же вот этот город [вспоминает] тут у нас уже недалеко, в Киргизии наверное... И вот они [люди на берегу Балхаша], вот эту (рыбу) поймали и дали вот эту рыбу. Голод же был сильный и рыбаки дали рыбу. “Маринка” была рыба большая помню и сказали: “Не ешьте вот эту икру, ею действительно отравитесь”. А мои родители когда почистили, икра такая красивая, вот я уже даже вот помню прямо вот такая вот двойная это икра и взяли наелись. Мы все чуть не отравились, там подъезжали и другие брички, не только мы одни остановились там в Балхаше. Где это, у нас в Киргизии? [уточняет] В Казахстане да? В Балхаше, да-да вот. Много было много переселенцев вот именно в Киргизию. И вот мы чуть не отравились и потом приехали сюда, как-то доехали, а отсюда уже нас в машину посадили и мы приехали на машине... а это родители приехали и их расселяли, вот наша прабабушка попала именно сюда в Михайловку [село на Иссык Куле] поэтому и мы жили тут, до конца. Они вернее проживали до самой старости, а в 33 (1933) уехали. Интервьюер: А куда уехали? Респондент: Ну вот в Бишкек, а потом возвращались в вот этой машине то, на грузовике. Вот это с 42-го (1942) года по сей день я вот живу здесь (в Караколе). Ну была жизнь конечно сложная, война. Вспомню как война закончилась как мы пришли и говорим: “Мам, машины едут с красными флагами!”, а она: “Ой, наверное война закончилась!” Вышли, радости было сколько “Война кончилась, война!” После войны еще много было трудностей, во время войны конечно набили родителей чтобы сдавали молоко, шкуру. Вот я помню отец тогда как он пришёл с этого сельсовета. Пришли эти люди: “Давай шкуру сдавай!”, а отец: “Где? У меня нет скотины!” Мы же переехали, у нас же ещё ничего не было. Вот кто не уезжал никуда, так они более-менее зажиточно жили, правильно же?! А у нас ни дома, ничего своего не было. И вот он [мужчина из сельсовета] “Давай шкуру сдавай! Надо солдатам шить сапоги] А он: (отец) “Из моей шкуры если сошьете, я отдам свою!” Вот это я помню как он ( мужчина из сельсовета) кричит! А мне было жалко отца и я говорю: “Не надо, не надо!Тятя!” (по украински они называли папу “тятей”) Он (папа респондента) тогда видит вот это (плач дочери) и говорит: (от безысходности) “Ну где же я возьму шкуру?” Очень было тяжело, а потом стало понемножку легко. Жили - голодали конечно. Интервьюер: Расскажите как вы ехали на грузовике, из Бишкека в Каракол ехали получается? Респондент: Там (в Боомском ущелье) остановили и сюда доехали. Как ехали ночью я не знаю, сколько мы ехали время сейчас конечно не помню, но знаю что мы уже приехали сюда (в Каракол) после обеда к вечеру. Привез он(водитель грузовика) а отец знал же (это место), мы жили здесь до войны тут [отец респондента с родителями жил в Караколе до войны в детстве, еще когда был маленьким]. Вот у нас сюда привёз [прадедушка респондента позвал их из Бишкека в Каракол жить] Вот приехали, выгрузили [детей, вещи] там я не знаю как он рассчитался [Они ехали после раскулачивания отца, денег не было] высадил нас и уехал. Нас дедушка не принял, оттуда (из Каракола в Михайловку) мы на быках уезжали, опять взял отец в колхозе быков и на них приехал сюда. Нас погрузил (я сейчас вот не помню день-ночь, как мы и сколько часов ехали) Приехали и поселились, от свинофермы дали домик и там мы жили до какого-то года. Потом забрали отца в трудовую армию, когда уже война начала заканчиваться. А нас выселяют уже из дома от свинофермы (потому что отец респондента работал на свиноферме, а когда он уехал в трудовую армию, из выселяли) В селе Михайловка был дом почти развалившийся, вот честно говорю! Видимо кто-то съехал оттуда после войны, а дом располагался далеко от Михайловки, от самого центра Михайловки далековато, в окраине дом был. Мама работала в колхозе, доила коров и в Москву ездила за хорошую работу. Ей там дали (в качестве награды) большой-большой платок как у кыргызов (платки, которые женщины в возрасте) белые и большие платки с мохрами. Мама запланировала хоть какой-то сарайчик построить чтоб нам где-то жить. И вот она пошла к одному хозяину, у кого был участок и там было много тополей. Денег-то нету и она говорит: “Я отдам платок” и этот платок показала, сколько лет прошло, а я помню как развернули (платок) он такой красивый! Москва же ей дарила. Он (хозяин) срубил нам два тополя чтобы матки положить (чтобы стены поднять). Мы строили вот этот дом, мама замесит с соломой раствор для кирпича. Руками катали комочки и чуть-чуть придавив их, чтобы лежали друг на друга. Много-много залили к осени и высохло все (кирпичи-комочки). Зиму дали пережить в этой хате колхозной, государственной. Потом мама еще какую-то вещь сдала и получили мы маленькую избушку и мы там жили до 49-го (1949) года наверное. Отец когда пришел из трудовой армии, два года был он в этой труда трудовой армии. Восстанавливали разбитые города. И вот он пришел, мы уже собрали денег и купили домик свой на окраине (дом, который они с мамой вместе строили). Там жили и ходили на рыбалку, там же конец села (рядом с озером) и вот когда идёшь по лесу когда темно летом, филин издавал звуки “Уу! Уу” [издает звуки как филин] А мы идем к озеру в часов 11 ночи, а филин опять там издавал звуки, там крутые были берега у озера. А мама боялась и мне говорила: “Нюра, ты не бойся! Вот сейчас он будет стонать”, а я: “Не боюсь!” а самой тоже было неприятно когда он издавал звуки. Ходила она сама рыбу ловить (в озеро ныряла сама) и вытаскивала сети понемножку, ну там чашечку их поймает на берегу. Вот так зайдёт только на берегу, а рыба то поглубже плавает. Рыба помогала голод пережить. Некоторые много поймают, а придавленное выкинут на берег и мы эти рыбы собирали. Костер разжигали, на палочках жарили и ели в этот рыбу дохлую. [Смеется] [14:43] Интервьюер: Вы рассказывали что вы дом построили когда отец на трудовой армии был, вам тогда сколько было? Респондент: Ну вот война закончилась, 46-48-е годы. Отца забрали вот именно когда война закончилась в 45 году и в скорости его забрали. В конце 46-го мы строили дом, а он (отец) пришел в 47-ом году. Мы уже жили вот в этой хатке, который с мамой строили. Старшие двое братья уже работали, а вот сестру я не помню, где она работала, ну тоже в колхозе работала наверное. Я детство свое помню хорошо. Отец пришел потом, стали лучше-лучше жить. Мама опий в колхозе собирала и я тоже с мамой ходила собирать, помогать ей. Придешь собирать в баночку лопаточкой, долго надо было собирать. Там прямо вот такой слой высох, там на сколько доз бы хватило и никто не проверял. Придёшь и там мужик сидит с лошадью и вот он взвешивает кто сколько принесет. Баночки были чтобы собирать, головка росла как месяц молодой и она (мама) раз! - отрежет его даже пробовала резать головку, надо было не совсем глубоко и не совсем сверху резать. Но я больше после нее собирала ходила, железка была чтобы собирать в эту баночку. Взвесит и мы пошли домой. К соседке после войны бандиты пришли воины у неё было много опия. Она оставляла немножко себе опия в баночке, а вот этот мужик же не проверял ничего. Только садится на лошадь и в Тюп едет сдавать ни охраны не было, никого, представляешь! Когда мы уже стали поговаривать как он не боится ездить, тогда же тоже были наркоманы. Вот маме с опием помогала, его же быстро надо собрать, рано в 4:00 утра встаёшь и идёшь. Вот мама соберет, а я за ней иду и железкой тоже в баночку собираю. [18:42] Интервьюер: Ваша соседка зачем крала опий? Респондент: Беднота была, а она продала однажды, куда-то ездила и приехала с деньгами. Она тоже жила в маленьком и стареньком домике, ну в то время у переселенцев какие были материалы и вот она построила себе хороший домик. Все говорили что Пашка съездила и продала опий они говорили между собой, такой разговор был и это конечно неофициально, ну наши родители между собой и с ней же об этом говорили. Она построила хороший себе домик, такой двухкомнатный в 48-49-ые годы, ну я уже точно не помню. Потом к ней с обыском приходили домой. [20:14] Интервьюер: Расскажите как ее наказали, кто ее забрал? Респондент: Ее никто не наказывал и не забирал, прошло уже много времени. Она куда-то съездила и пропала куда-то. Видно ездила куда-то в Бишкек, а может туда. Она с деньгами приехала и быстро построили, потому что до этого она много кирпичей сделала станком, а у нас не было этого станка. У нее еще семья была из пятерых человек и когда она приехала, они быстро дом построили. И так она умерла, дети постарше нас были и все разъехались. Но никто её не наказывал и не донесли, ничего про то что она опий воровала и продавала. Интервьюер: Расскажите про раскулачивание, знакомы ли вы с этим? Респондент: Ну нас раскулачили когда мы жили за коп.училищем Каракола, лет 10 назад его снесли. У отца была лошадь и бричка небольшая и вот этот домик. Мой отец работал при помощи лошади и брички, особенно осенью картошку копали люди и он людям картошку помогал довести домой. Этим он и зарабатывал до раскулачивания и кто-то ему сказал что на Пристани (село недалеко от Каракола) на мельнице работу дают. Там кто-то на него посмотрел, хозяин наверное. Бричка неплохая, отец работал и вот пришли кулаки и забрали лошадь, забрали бричку и дом забрали. Там не дом, господи курятник!Какие мы кулаки были?! А дедушка мой, конечно детская обида у меня до сих пор из-за того что он не принял нас, представляешь. А он жил богато жил, у него лошадь была большая, даже две лошади было, а он не попал в раскулачивание, он же старый был. Зимой 1933 года раскулачили нас, я тогда родилась. Когда война закончилась прыгали и радовались. А уже в 1952 году я уже пошла работать. Работали с девочками на поле, у нас были фарук, тяпки и мы пешком ходили туда, работали. Паспортов не было же чтобы на колхоз устроиться. Я вот сама грамотный человек, я тебе клянусь, честно говорю! Я неграмотной была, родители не занимались нами, не было такого чтобы воспитывали нас. Мы сами не хулиганили, правда пили два старших брата. Как работать в колхозе чтобы трудодни получать. Я сама пошла в сельсовет, взяла справку и говорю: “Мне надо паспорт получить”, а Михайловский дед (председатель) говорит: “Зачем тебе паспорт?”, а я ему: “Ну как же, надо с паспортом работать”. Вот неграмотный я человек! Там мне дали справку о проживании. Добралась на военном автобусе, они брали пассажиров немножко. Добралась до того места где милиция. Мужчина на меня посмотрел-посмотрел и наверное понял. Я рассказала что я неграмотная, он говорит: “Пиши”, а я не умею писать, потому что война не дала учиться. И он выписал паспорт и сказал в такой-то день приехать за паспортом. Я опять так-же добираюсь и приехала после обеда и говорю: “Дядя, как же я потом назад уеду?”, он говорит: “Ну не знаю вот как ты будешь добираться”. Паспортный стол был рядом с тюрьмой. И вот мне выдали паспорт. Ночь. Куда идти? Ночью заблудилась и искала дом тети на Карла Маркса. Нашла дом, стучу и говорю: “Нюра пришла”, а тетя: “О боже! Что же случилось?” - спрашивает, а я говорю: “Заблудилась”, переночевала и ушла. Потом меня уже приняли на пристани с паспортом на работу официально, а до этого же меня приняли с условием того, что паспорт получу. Картошку, помидоры копали. Без паспорта там нам платили, господи, копейки! Когда уже паспорт получила это уже был 1952 год, проработала там. И в 1953 году опять сама, никто ничем не помогал и пошла в завод пешком! Моста там не было по дороге, его сломали. Рабочий только до моста возили машины. Пришла в отдел кадров завода и говорит чтоб писала заявление для приема на работу. Я говорю: “Я не умею писать”. Хорошо женщины понимали что во время войны не учился никто. Летом 1953 года я пришла устраиваться на завод, но взяли меня позже, потому что там надо же было всех проверять, это же военный завод. 1 Января пришли и сказали чтоб я 2 января выходила на работу техничкой в Дом Культуры, проработала немножко там и потом в цех перевелась. Меня никогда родители не учили и не говорили чтоб училась, везде сама ходила. Мама тоже удивлялась как я не боялась куда-то поехать, всегда с людьми могла быстро общий язык найти. С 1953 года до 1988 года работала в одном и том же предприятии. Потом замуж вышла, муж очень был хороший. [32:37] Интервьюер: Вы начали говорить про то, как вы питались. Что вы еще ели кроме рыбы? Респондент: Особенно весной когда урюк расцветет, мы ели урюк зеленый маленький. Мама с работы где-то или чуть-чуть пшеницы принесёт в валенках, я тебе говорила. Валенки она надевала большие в ночную смену. Привезут пшеницу и элеватор высыпает. В колхозе тогда веелка была и вот она очищает пшеницу, хорошая пшеница идет в одну сторону, а плохая в другую. Осенью в ночную смену работники колхоза надевали валенки и надевали побольше (валенки). Все равно брали (пшеницу в валенки) понемногу потому что очень проверяли и судили же. Судили за колоски! И вот мама в валенки немного ссыпнет (пшеницу), не только мама, все так делали. Понемножку сыпали в валенки с кем работали, помногу не брали. Мама пшеницу на жыргалчаке помелит, жыргалчак у соседей-кыргызов брали, или помоет, высушит и пожарит пшеницу. Когда мы на работу уходили для младшего брата готовили из урюка, картошки (она и не доходила до осени, потому что понемногу копали и съедали) и талкана борщ готовили. А на работе нас кормили обедом, а дома ждал вкусный борщ. Он (тот кто следил за работой в мельнице) знал что женщины набирали в валенки, но никак не наказывал, а что голод же и не умирать с голоду, правда же. Соседка стала к нам приходить и приносить молоко прокрученное, сливки и жир себе заберет, а обрату (обезжиренное молоко) нам принесет (точнее моему младшему брату). Казалось это не молоко, а что-то такое необыкновенное. Это соседка однажды маме говорит: “Настя, ну ты сдай вот этого”, у нас открылся детдом тогда. А мама говорит: “Ну ты что с ума сошла? Пять пальцев, все разные, надави на какой-то все равно все же болят, больно же! Как эти дома будут, а этот (младший) в детдоме. Ничего, не умрет! Что мы едим, то и он будет есть”. Когда мама на работе была я первое время-то больше с ним (с младшим братом) была. Мама талкан намелет и положит его(талкан) в тряпочку и навяжем вместо соски (ему на шею) и когда начинает плакать мы дадим ему эту тряпку с талканом и он сосёт-сосёт. У него потом зубы какие-то неровные росли, а я ему говорю: “Потому что ты тряпку сосал с талканом!” [смеется], а он: “Яку тряпку? Чу, чу нэ дурни!” (На украинском) Ещё нас спасали дохлые телята из колхоза. У подружки работала мама на ферме, коров доила. Она более-менее знала когда дохнут телёнки. Она знала когда повезут дохлых теленков выкидывать. Между Торткуль и Михайловкой на бугру были большие-большие ямы. По закону эти дохлые телята должны были быть закопанными, когда умирают. Ямы были небольшие, но они ( те кто везли дохлятину) не закапывали их, а просто бросали в яму и сверху немного песком сыпали для вида и уезжали. А моя подружка говорила нам когда телят повезут выбрасывать в яму. Мы заранее идем туда пешком, где-то километров три-четыре было от Михайловки. И вот когда они ехали мы спрячемся внизу и сидим смотрим едут на лошадях. Они на лошадях привезут там 2-3 телёнка когда как, не каждый же день возили. Они сдирали шкуры и забирали хорошее мясо: ляжки, ребра. А ноги и прочее выбрасывали и уезжали. Мы тогда скорее выскакиваем чтобы никто не видел, потому что объездчик тогда был, сейчас милиция ездит, а тогда объездчик. И вот объездчик приезжал, несколько раз мы видели что он приедет и запрещал нам мясо брать. Потом когда эти (мужики с фермы, которые мясо выбрасывали) только уедут и мы сразу выскакиваем. Потом эти мужчины стали нас предупреждать чтоб мы осторожнее были с объездчиком, а то посадят их что они по порядку не работали: не закапывали телят. Когда объездчик уже проезжал, мы это мясо брали кубарем вниз в Иссык-куль и начинаем мыть, представляете! А песок такой мелкий, он такой мелкий, до сих пор помню! Такой хороший ни камней, нечего! И вот в этом песке это мясо и мы полощем-полощем, полощем-полощем и принесем уже домой. Господи, мама сумку готовила мне (не только мне, но и всем так делали), человек 6-7 было нас. Придем туда (в место, куда телят бросали) наберем мяса и намыли и снова придём домой мама опять моет- моет, всё равно не отмывается. Вырежет где надо, там же плёнка есть в мясе. Когда уже мясо готовое было и мы ели его, мама говорила: “Сильно не жуйте, песок же! Зубам больно будет!”. Потом в одно время все стали пухнуть от голода. Вот мой брат тоже, который младше меня стал пухнуть от голода. Он у нас какой-то такой брезгливый немножко был, не ел то мясо, которое мы подбирали (дохлое), а потом когда всё прошло, он это мясо не любил. Курицу когда мама зарубит, так вот он голову любил. Мы когда ходили мясо подбирать, голову не брали, свиную брали, а телячью никогда не брали. Голову свиную мама варила и мы ее ели. Он говорил: “Хватит, я наелся!” Интервьюер: У вас были соседи-кыргызы ? [42:00]Респондент: Да были, Муркан звали ее и было еще много кыргызов. Они еще и свинину ели. Соседка (Муркан) приносила моей маме свинину и говорила: “Настя, свари, жир собери вот этот весь и убери, а шорпо пусть остается и дети выпьют. Вот она принесёт, мы варили тогда на чугунных казанах, а у нее была другая плитка (“очоккана” на улице) у нее был самодельная на улице делали, сейчас же тоже есть в селах у кыргызов. Вот мама моя варит-варит, а мы кезеками топим-топим (очоккану кезеками топят), мы и кезеки таскали чтобы сварить мясо ей. У нас трое соседей были кыргызами, Муркан и ещё одна девочка-кыргызка, мы с Муркан были очень близки. А она (Муркан) говорит: “Ты Нюра меня учи русскому”, а я дура (кыргызскому не научилась)! Она говорит: “Я думала тебе не надо будет надо, а зачем я же хорошо уже стала по-русски говорить”. И вот так и кыргызы ели и мы ели (свинину). Малыши же не очень-то понимали, господи, когда будешь голодать, все же съешь! Интервьюер: Соседка ваша свинину вам приносила и говорила чтоб вы сварили? Респондент: Да там свинина какая! Кости считай! Она просила чтоб мама сварила и никому не разглашала и мы действительно так и делали. Она говорила: “Чтоб не знали никто, а то у нас старшие не поймут. Я то мать, разрешаю. Лучше ребенок пусть свинину съест, чем умрет, правильно же, а то наши предки не разрешают”. И вот мама никому не говорила и нам говорила чтобы мы никому не разглашали. И вот она наварит, жир собирает-собирает, а потом он застынет и соседка этот жир нам оставляла. С застывшим маслом картошку жарили, с талканом смешивали. Природа нас конечно спасла! У нас свинарник длинный был и мы где-то кусочек сетки доставали откуда-то. Летом много птенцов было воробьиных, особенно осенью. Молодежи много было, закроет один брат держит с одной стороны, а с другой стороны два человека держат сетку в окно. Мы бежим с другой стороны чтобы птиц к сетке пригнать. Мы бегаем, прыгаем, кричим, палками ударяем в птиц! И потом те, которые сетки держали раз! И ловят птиц в сетку. И потом все начинали головки птиц отрывать и потом воду нагреем, родители тоже помогали, и потом кипятком заливали птиц и раз-раз перья вырывали. И потом начинаем галушки готовить с тестом, у кыргызов тоже по-другому называется, и теста было мало. Ой, вкусные какие! Я как-то приручила воробьев ко мне в окошко прилетать, кормила их и говорила: “Вы же меня в детстве выручали”. Воробьев ели и сусликов ели! Брат же сусликов ловил, а мы воду таскали. Суслик ляжет, спрячется же, он (суслик) очень осторожный же и воду льем-льем и вот уже слышно как суслик тонет в воде [издает звуки тонущего суслика] и буль-буль-буль вылазит, у него хода заливаются же, норы же длинные и много воды надо было. И вот он вылазит, а мы его раз и схватит брат! Он уже умел, у него пальцы длинные были. Задушит его (суслика), обдерет шерсть. Тоже мясо вкусное было тогда, а сейчас не знаю [смеется]. Летом рыбу ели, а зимой не ловили потому что берега замерзали Иссык Куля. Зимой мы на ледянках катались, из коровьего помета делали. Слепят ее, водой зальют и отморозится, крепкая такая, но на долго не хватала, разбивалась. Интервьюер: У вас в Михайловке был магазин продуктовый? [49:19]Респондент: Да, была потом-потом-потом-потом уже появилась, а до этого приезжала автолавка к нам. Долго не было магазина, а когда я уже работала, вот тогда и построили магазин продуктовый небольшой. Моя сестра, которая младше меня на 13 лет, она сейчас в михайловке живет и всю жизнь проработала продавцом в продуктовом магазине. Сначала построили продуктовый, потом уже другой магазин, где вещи продавались. Ну это где-то в 1960-е. Интервьюер: А до этого куда ездили за солью, за маслом? Респондент: За продуктами ездили сюда, в город (Каракол). Вот у кого была корова, они учили их тележку тащить. У одного корова была и они на тележке вместе с женой садились и в город ехали за продуктами. Я не знаю как остальные вот мы и соседка часто ездили в город. Но у соседки старше меня сыновья были и вот они ходили вместе с матерью за солью. Мы с мамой и соседкой встаем где-то часов в 3:00 утра, встанем и оденемся. А там же военный завод был, нельзя было ходить, потому что в 1942 году загородили его. А мы выходили от завода далеко, вот как едешь на Пристань и поворот такой прямо прямо прямо и потом поворот и на прямо на Пристань. Мы вот на этом повороте выходили и пешком шли за продуктами. [52:19] Интервьюер: В годы войны или в колхозе какие налоги были? Респондент: Продуктовые налоги были: молоко, яйца, шкуру например. Ну мы не сдавали, потому что не было у нас ничего и соседи подтвердили что мы переехали и не было ничего, даже на квартире жили. Мы должны были 40 литров молока сдать, но точно не помню уже. Ещё какие-то деньги надо было платить, я не знаю или за землю или за что, я в это не вникала потому что на заводе целый день работала, да и неграмотной была. А книг наверно прочитала больше чем какой-то студент, я сама научилась буквам. Я вот сижу мекаю первое время, мама ещё недовольная была: “Нюра, что сидишь ме-каешь!” ,а я однажды: “Мам! Это вы виноваты!” и прямо вижу что чуть не заплакала и говорит: “Нюрка, ну ты же сама знаешь как мы жили. Где бы я тебе что взяла? Одежды даже не было!”. Когда наши одежды рвались, на ферме у девчат попросила марлю. Даже марли не было чтобы двойным слоем обмотать как юбку, не было ни материала, ничего и не было стыдно. Интервьюер: Все ваше село не училось? Респондент: Да-да, все село. Но потом пошли в школу. Всех кто не учился - записали в школу в один класс вне зависимости от возраста. Я пошла в школу в первый класс в 1947 или 1949, это мне было 14-16 лет, а были и старше меня ребята. Нас всех загнали в один класс. Кто первый зашел - сел, а кто позже - стояли, и я стояла потому что стеснительная была. Если бы погода немного потеплее была, я бы наверное училась подольше. Мы же переставали ходить в школу из-за холода. А однажды когда я стих рассказывала: “Травка зеленеет, солнышко блестит…” в глазах потемнело и голова закружилась и побледнела, а учитель увидела что я побледнела и говорит: “Все-все, Нюра”. Это был единственный стих, который я выучила, а никто так и не учил, родители потому что не занимались нами. Потом моя сестренка сразу пошла учиться на продавца, другая сестра тоже пошла в садик работать няней, там она немножко училась на воспитателя. Интервьюер: А расскажите про то, как с мамой на колхоз ходили работать. Какие овощи сажали. Респондент: Когда опий заканчивался, ходили на поле картошку полоть. Потом маму взяли в садик, в ясли в Михайловке. Все таки 9 детей было у моей мамы, да еще и беременная она была в то время. Потом уже начинается уборка сена, мы все ходили на сено. Однажды из больницы приехал врач для осмотра, а до этого никто не проверял и не лечились люди в больницах. А потом кто-то слух пустил что какая-то заразная болезнь появилась. Думаю что за заразная болезнь, а потом уже когда уже подросли узнали что оказывается в то время сифилисом многие болели в то время. И вот однажды приехали врачи в поле именно к обеду (длился полчаса) А пока взрослых проверяли на сифилис, детвора загребала пшеницу и нас заставляли вырывать головню пшеницы, как овес, но головня черная была. Потом ходили убирать картошку, но несмотря на голод, мы не воровали, может кто и брал. Мама всегда говорила: “Не трожьте, посадят!” Научно-исследовательский институт делал репортаж как ленинградские профессора умирали от голода, даже если сами пшеницы выращивали. Так и у нас было, люди работали и умирали от голода, нельзя было пшеницы поесть. Сидишь целую зиму и перебираешь чистую, крупную пшеницу перебираешь в одну сторону, а вот эти отходы другую. Мама не давала нам воровать, но мы осторожно сидели и 1-2 зернышка в рот положили и сосали сидели. Не слышала чтоб кого-то поймали на краже, все четко по килограммам было - столько килограмм получали неочищенной пшеницы, столько и сдавали очищенной и мусора. Вот зимой была такая работа для женщин и детей. Когда даже осторожно клали в рот по 2-3 штуки, все равно сидели и боялись тюрьмы, потому что мама припугнула нас что фашисты в тюрьмах. А сама то втихаря приносила немного в валенках пшеницы, не только она, но и все так делали, поэтому перед государством мы тоже виноваты. Интервьюер: Когда вы стали уже на колхозе работать у вас были там собрания? Респондент: Собрания были но я не ходила на собрания потому что я неграмотная была. По своей природе я конечно не дура, я поднимала все но как-то я стеснялась. 47, 48, 49, 50-е (1947-1948-1949-1950-е года) я работала в колхозе, а летом уже пошла с тяпками в поле. Мы уже фотографировались в те годы на работе и отсылали брату в армию. А потом уже когда я перешла на завод работать, меня в комсомол приняли, у меня до сих пор лежит комсомольский билет. Потом донором была бесплатным, кровь сдавали. Я щекотки боялась, а потом меня доставали друзья: “Нюра, твою кровь кому-то влили и теперь он тоже щекотки боится”. Какой-то мужчина благодарил меня по радио и все мои знакомые слышали это. Они спрашивали: “Слышала как тебя по радио благодарили?”, а я не расслышала оказывается начало и не поняла кого он там благодарил. Тогда мне было 19-20 лет когда я сдала впервые кровь. Интервьюер: Когда у вас появился первый трактор на колхозе? Респондент: Трактора уже были когда мы переехали в Михайловку, как я помню. Поля уже не лопатами копали. Трактора были, господи, на тряпочках были эти трактора - старые! Такой случай у нас был, два старших брата в Тюп (районный центр Михайловки) отвозили тракторов зимой на ремонт, потому что тут мастерской не было чтобы отремонтировать. И там мои братья всё зиму жили в мастерской, работают и работают, все ремонтировали этот трактор. Когда отец работал на свинарнике, зоотехник поехал пшеницу для свиней молоть в качестве корма. Отец говорит что он (зоотехник) сам предложил: “Андрей, я знаю что у тебя пацаны босиком ходят, надеть нечего. Давай продадим немножко этого комбикорма”, по 40 кг продали они. Почему зоотехника не посадили, а отца на 2 года сажали. Вот почему отца не было с нами, когда мы строили с мамой дом. Они продали комбикорм и кто-то доложил, отцу 2 года тюрьмы дали. За те деньги отец дал на ремонт старые сапоги братьев и из остатков сапожник заново отреставрировали за это дали отцу 2 года. Год отец сидел в Ак-Суу (тюрьма находилась в селе Ак-Суу), а потом его переправляли в Молдовановку под Бишкеком. Кто-то маме сказал что их(заключенных) перевозят на пароходе до Рыбачье и отец попросил нас чтоб табак ему принесли. Мама на работе были и купила там у соседки табак (эти соседи сами сеяли, а мы нет). Мама попросила меня чтоб я отнесла отцу табак. В Михайловке был клуб (дом культуры), вот туда их (заключенных) посадили, а я бегом-бегом босиком из Михайловки до Пристани прибежала. А там милиционеры стояли и остановили меня у входа: “Ты куда идёшь?”, - спрашивают, а я по хохлятски разговаривали и я сказала что хочу отцу табак передать и они пустили меня внутрь. И я смотрю, а отец сидит и я расплакалась. Туда перенаправляли осужденных, кому дали понемножку и вот мой отец тоже там был, год ему оставалось отбывать. Я к контрамарке прижалась и смотрю на него, а он там сидит… [плачет], а потом увидел меня и подходит ко мне, а я же плачу, не могу сдержать слезы. Папа мне говорит: “Нюра, ты не плачь!”, а я: “Ну как же не плакать, папа!”. Папа продолжает: “Нюра, запомни раз и навсегда, вот честное слово, это же не моя моя пшеница была. Ты запомни раз и навсегда, если это не твое - не трожь! Вот что получилось со мной! Но я ради вас же старался”. Там уже ему кричали чтоб построились и на пароход садились. Ему несколько месяцев оставалось, но в Ак-Суу переполнялась тюрьма и поэтому их перенаправляли. Мой отец сидел за 40 килограмм свиной муки, а почему зоотехника не посадили? Потом в начале 1953 года немножко жизнь пошла на лад. Однажды иду на работу на завод, а там стоял домик какой-то, а на крыше радио была. Стоят и что-то все плачут, думаю про себя что с ними и подхожу поближе. Сталин умер! Постарше люди ругали его, а остальные плакали и я зашла поплакала, жалко Сталин умер. Левитан таким голосом еще сказал по радио о смерти Сталина, аж муражки по телу. Помню еще в годы окончания войны на работе был приёмник и вот он стал передавать об окончании войны. Вот он говорит и говорит, а мы работали и не вникали в это. Я пришла и выключила, думаю какой-то голос страшный, надоел! Интервьюер: Вы сказали то что некоторые плакали когда Сталин умер, а некоторые его ругали… Респондент: Мужики ругались за жестокость его. Однажды в Михайловке один пришёл изуродованный и что-то он сказал про войну еще во время войны, а тогда были доносчики. Он рассказал немножко что очень жестоко поступал с нашими Сталин. Если остановился человек там и не побежал вовремя, то расстрел был сразу. А когда этот же мужчина пришёл после наказания в виде побоев, жена белила дом и берет портрет Сталина и к стенке поставила, а куда ставить?! И потом один доносчик заявил в первое отделение что муж этот сказал жене чтобы Сталина к стенке поставили. И вот пришли и забрали его в тюрьму. Интервьюер: А вам Ленина как представляли в школе? Респондент: Ты знаешь, я тебе честно говорю, когда вот этого человека (который портрет Сталина к стенке поставил) забрали в тюрьму и он не пришёл. Вот тогда родители нам еще говорили: “Ничего про них не говорите, ни вы ни мы не знаем что они за люди!”, потому что родители тоже неграмотными были. Может он сам (Сталин) не плохим то человеком был, но вот его приближенные и заместители возможно все делали и ему шептали. Интервьюер: В сороковые, пятидесятые, и шестидесятые были эпидемии в Михайловке? Респондент: Нет, не было чтобы болели чем-то. Босиком бегали, раздетые ходили, голодные были, а не болели. Травы которые мы ели действительно нас спасали от всяких болезней. Козелики ели летом, он сладковатый как одуванчик. Одуванчик немного низкий ростом, а козелик высокий. Особенно молодой козелик был такой сладкий! Тогда мы не знали что такое дизентерия, какая дизентерия если мы все дохлую свинью ели. Руки мыть было нечем. Мыла не было, в бочку мама специально золу лебеды собирала, потому что в ней щелочи было много и хорошее мыло из нее получалось . А эту золу мы готовили так: лебеду собирали и сушили летом, потом сушеные листья сжигали, а зола была такая мягкая и белая. Потом в бочку положат всю золу и 2-3 слоя тряпки навяжут, воду льют постепенно. Постепенно люди еще по другому готовили: сначала воду прокипятят и потом уже золу сыпали в эту воду, но она какая-то некачественная была. Этим мылом и руки мыли, и стирали, и купались. А еще у нас бань было немного, каждый маленькую баньку себе строил. Всю весну, лето и по поздней осени дети босиком таскали коровьи тезеки, куурай и дрова на зиму запасом чтобы баню и дом топить. Однажды у меня воспаление легких было, а маме то за мной ухаживать времени не было, она работала целый день на черной работе. Я оказывается уснула в саду прямо на земле и от этого я заболела. Ночью что-то плохо мне, температура и дышать сложно, а лекарств у нас то не было. Встала и молока попила, а к утру мне похорошело. Еще день пролежала и поправилась. Сама болею и лежу, а про себя думаю что дрова и кезеки надо собирать. Интервьюер: Что было хорошего и плохого в Колхозе? Респондент: Да ничего особенного, работали на поле весной, летом и осенью, а зимой чистили пшеницу. Потом я на завод устроилась и все. Интервьюер: Было ли правильным распускание колхоза? Респондент: Нет конечно. Колхоз все таки обеспечивал народ работой, трудодни получали люди. А когда деньги начали выдавать на колхозе, людям это очень помогало. Продукты выдавали: молоко, пшеницу. А в 1952 году я же ушла из колхоза. Интервьюер: Когда колхоз распускали и животных раздавали народу, вам что нибудь досталось? Респондент: Нет. За копейки или даже бесплатно получили люди в Михайловке технику и животных. Все потом там разбогатели, а мы жили бедно.
Интервью алуучу: Наргиза Максатова Интревью берүүчү: Жораева Айниса Интервью алуучу жер: Баткен - Бала чагыңыз жөнүндө айтып бербейсизби, апа? - 34-жылдан жаш, 34-жылдан 42-жылга чейин билем. Ошол убакта колхоз турулган, мурун колхоз жок эле да. Колхоз куруп, баарыбыздан биттадан мал алып, кой, колхоз мал кылган. Анан...колхоз иштеген да, топурак көтөргөнбүз, мен тогуз-ондо элем, мен ам иштегемин. Ошо маладан алып келип, жерге төгүп...34...36...37-жылы пахта келген, пахта эккенбиз сээлеге. Пахта эгип...эки, пахта эккем. - Колхоз биринчи түзүлгөндө каршы көрсөткөндөр болду беле, апа? - Биринчи уөргөндү раис кылды, бригад кылды, колхоз кылды, бизге мектеп ачып берди. Баткенден экита бала келип, үзүштал жок, мондай курук үйдө окуткан, “Бир, эки” - деп. Онон кийин айттым го, пахта келди, колхоз ошентип курулуп-курулуп, котундар иштеди, эркектер иштеди, колхоз кылып койду да, раис кылып, колхоз кылды. Колхоз иштеп, суу жок, кудуккөйлөп алабыз. Кара-Булактан эгинге суу келет, биетте суу жок, кудук менен суу ичип иштедик. Аа… - Ким жарыялады колхоз түзүлүү боюнча? - А? - Колхоз түзүлдү деп ким жарыялады эле айылга? - Эмне барды? - Ким жарыялады эле? - Колхоз төзөлдү деп? - Ии - Ы, ону билбейм, өзү...өзү мына балдар келип, жызып кетти. Ол убакта неме, Оштон келет эле, бир-экита коңкобайлар. Келип, о, Баткенде айтып-айтып кетет эле. Бизге о, айылдын балдары кишиден айтат эле, окутат эле да. - Колхоз түзүлгөнгө чейин эмне жумуш кылчы элеңиз? - Бекер болчу да [күлүп жатат] [02:40] Иш жок баары жата кожо болуп жүргөн да. [баласы ары жакта сүйлөп жатат] [02:46] Мен 34-жылдан бери, нарагыны билбейм. Өзүм 1928-жылы туулгам, 94 кирдим. - Сиздин ата-энеңиз колхоздо эмне болуп иштечи эле? - Менби? - Ата-энеңиз - Менин ата энемби? Колхозчу эле болгон, анан атам бригад болгон. Эки кампири 53 жыл Алайда станцияга иштеп, 15 миң пенсияга чыгып, бир жыл болду, келип өлүп калды. Аа...каттасы райкомдун комсомолунда иштеп жүрүп өлдү, ого 15 жыл, 20 жыл болду. Мунун балдары бар, жүрөт. - Сиздин тиричилигиңиз кандай эле, канча малыңыз бар эле? - Менин тиричилигим, мен, 42...неме [жөтөлүп жатат] [03:56] Он...он сегизимде турмушка чыктым...онон дароо чыгып келдим. Онон кийин жыйырма бешимде турмушка чыктым шоропко. Барып, рабочийга тийип, кырк жыл жүрүп келип анан биетте ол өлүп калды эле, иштеп… Анан бир мына Баткендин жолун биз курадык...[жөтөлүп жатат] [04:31] - Айтып бере бериңиз, апа. - Мачанын каналын биз кылдык, Кара-Булактын суусун биз алып келдик...аа, мурун Баткенге жол жок эле, мына дон, дөң менен барат эле. Аа...[жөтөлүп жатат] [04:53] ошентип иштеп-иштеп, турмушта жүрүп, келип анан өзүм иштеп, он эки жыл иштеп анан жалык болдум, пенсияга чыктым фронтовой болуп. Биз жак мал-салыбызды алып алып, бизди фронтко катыштырып, оондой мылтык аттырганды үйрөтөт эле. Мылдык атып үргөнүп, окуп, онон турмушка чыгып, балалуу болуп, пенсияга чыктым, фронтовой болуп. [баласы: Колхоздун маалыда, тракторчы эжелер, биринчи таркторчу] [05:39] Аа, ону билбейм. [баласы: Кимдер айдаган, трактор качан келген колхозго] [05:42] Трактырбы? Трактыр 41-жылы трактыр келди, менин атам бригад. Келсе, жамгыр жааса, талаага жаап койду [күлүп жатат] [05:55] өлгү болот деп. Анан...шопур жок! Бир Саты деген кишиге эки кап буудай берип, бүт, Араванга окутту. Келип ол трактыр айдады...онан, экинчи жылы комбаинга, комбаинга окутту анан, ол анан келип комбаин алып...окуп келип, битта комбаин келди. Комбаин келгенден кийин анан шопур жок да! Саты өзү экөөнү айдап жүрсө анан тогуз катынды трактыр окушка жөнөттү Араванга. Олор барып окуп келди. Ай анан тогуз катын трактыр айдайт, тогуз катын кош айдайт, тогуз катын кырман жанчат, тогуз катын суу коет, тогуз катын .[жөтөлүп жатат] [06:53] кырман сапырат. Фронт башталып кетти, 41-42-жылы, бүт ам катын болуп кетти да. Ушул убакта биз бойго жетип калган кыз элек, биз ам иштедик. Ай, энди фронт башталып, жийда кыйналдык: нан жок, оокат жок. Бир кило макка, бир кило макка ун 300 сом болгон, Тажикистандан алып келет эле, кымбатчылык да энди. Буудай бышкыча кыйналат элек, буудай бышып анан колхоз нан жаап, нан берет эле. Буудайды оруп, укалап оруп, уурдап качат элек [күлүп жатат] [07:39] Алып келип үйгө койсок, келип обыск кылып алып кетип калат эле. Ай ушу раис бар эле, ол ам жакшы раис болду, ол ам өлдү. Молус малды раис болду, ол ам өлдү, эми баары амалдарда кетти. - Ошо ачарчылык учурда элдер кантип күн көрдү? Ошо ачарчылык учурда элдер кантип күн көрдү? - Эмне дейт? Кулагым оор да. [баласы: Ошо фронт маалда кыйналгансыздарбы ачарчылык, эл кандай жашаган, башка эл, элдер дейт. Эл ам кыйналганбы? ] [08:20] Ал бүтүн, Ош боюнча кыйналган да! Нан кымбат болгон, ич баля жок, только макка, буудай бышкыча кыйналабыз, макканы анан өкмат келгенде берет. Машина жок, пассажир жок, свет жок. О, пиала, свечага май куюп, чыракка ылайдан тешик кылып, сасык май куюп, чырак кылып коюп отурабыз очоктун башыга. Печка жок, сандал куру. Сандал менен каталик, 60-жылы свет келди, 60-жылы пирган чыкты, 60-жылы базар чыкты, 60-жылы эме...пу, кылды, тегирмен чыкты. Кокондон барып нан алып, Кокондон барып ун алып келет элек. Биз 47-жылга чейин кыйналганбыз, анан биягыга жок түзүк эле. - Кандай тамактарды жечи эле анан, эл кандай тамактарды жечи эле ачарчылык учурунда, эмне кылып курсак тойгузчу эле? - [күлүп жатат] [09:33] Тамак, макка нан жейбиз, конок нан жейбиз, буудайды өкмөт алып кетип калат. Конокту жанчып, кебегин нан кылып жедик, күн жара жедик нан кылып, ыйлап. Биттадан сыйырды саап, айран-сүт ичтик. Базар жок, касал болсок - дары жок. Андижандан бир чал келип, адамдар котур болду...ысытма болду, ошого Андижандан бир чал келип, мынаетке салып дарылады, дары сүртүп, айыктырып кетип жүрдү, доктур жок да. Бир жыл, эки жыл эл ирип кетти, ушундай котур болду. Ошо чал келип анан баарын дарылап, айыктырды, Андижандан келди. Кийин 70-жылы доктур чыкты бизге, ояк, о узак да энди. Биз доктурду кечээ жакында көрдүк да, мурун доктур жок эле. Колхоз түзүлгөн, кантип көбөет, тарбыз. Нарагыны билбейм, 34-жылдан берагыны билем. Колхоз биттадан контрактыга мал алып, короо кылды өздөрүгө. Аа, үй жок, адамдар биттадан үйдөрдү салат, сандал курат. Курук печка жок, тандыр жок, патир кылып жейт. [баласы: казанга ] [11:11] Биздин жомогуну айтсаң башың ооруп кетет. - Буудайды кандай уурдачы элеңер, апа? - Эмнени? - Буудайды кантип уурдачы эле элдер? - Оруп-оруп алып укалайбыз да, укалап белибизге ям байлайбыз, колтугубузга ям салабыз, [күлүп жатат] [11:28] жеңибизге ям байлап, оо, ушуеттен алсак, оо, айланып качып келет, жолдо караул коет. Алып келип анан кууруп, талкан кылып жейбиз, тегирмен жок. Кийин колхоз кышта келип, окматка жардам бергиле деп, алып кетип калат. - Эмнени алып кетип калат? - Ошо жыйган буудайыбызды. Төшөк жок, үйдө бир мынандайды билбейбиз! Жерде эле салып, макканы жанчып, почогуну жыябыз гектерлеп. Жаман биринчи заман келген да. Кышы менен анан ушу тезек менен, ушу макка менен. Көмүрдү билбейбиз, майды билбейбиз, ошо шыйырдан май кылып жейбиз. Коконго барып, эки күндө алып келет чалдар, базарга барып ат-араба менен. - Ошо буудайды түндө уурдачы белеңер же түндө уурдачы белеңер? - Эмнени? - Буудайды, буудайды. Күндүз уурдачы белеңиз же түндөбү? - Аа, ошо оруп жүрүп, пышыпчы алып келип, жечибиз да. - Күндүзбү? - Күндүз эле орок оруган жерде алабыз да, каляр көөлайбыз [күлүп жатат] [12:37]. Каляр көөлап жеп жүрдүк энди, расса ам уурдап ам жеп жүрдүк. - Мамлекет кандай нан берчи эле? - Колхоз неме, бул жерден, үч катын нан жабат бир бригадка, ошону саар экита, түштө экита берет. Менин атам бригад болуп, ошо он жыл бригад болуп, фротко кетти. Фронттон келип ам бригад болду. Аа...эки катыны бар эле, катта катынынан эки уул, үч кыз эле, баары өлдү. Кичине катынынан алты уул, эки кыз эле, азыр эки уулу өлдү, бир кызы өлдү, оягы бар. Атам өзү ям өтүп кетти. - Апа, эки аялы менен кандай, бир үйдө жашачы беле? Кандай жашачы элеңер? - Буудай ооганда эркек калган эмес, катын калган. Бир күндө тогуз катын тууган, эркек жок, эркек жок да, ошол убакта булар тууган да. Тууп, бири - экита, бири - үчта, бири - экита, бири - битта тууп анан бир күнү келип сот кылды, Алыкул соту, Самаркандектен. Сот кылса, катындар айтты: “Биздин эрибиз фронтто, биз карып калдык, битта-экитадан тубабыз деп туудук” - деп анан бакырды. Бакырса анан баарын үй-үйгө нике кылып берди. Никак болгула деди анан барын үйүбүзгө нике кылды анан экитадан болуп калды энди [күлүп жатат] [14:17]. Атам ам ошондо нике кылып анан үч баласынан кийин нике кылды: бир кыз, эки уулдан кийин. Ошо балдарыдан бар азыр. Э, сен билбейсиңби, катын эркек жок катындар көчөдө калганбыз баары, тубат да бечараларды. Фронт башталып атса, эри армияга кетип калса, баары тууду, кыйматчылыкта. - Алар кандай күн көрчү эле анан? - А? - Кандай күн көрчү эле эркек жок? Кантип жан бакчы эле? - Эркек жок айттым го өздөрү-өздөр тирилик кылат эле да. Эркек жок болсо, жазда, айттым го, колхоз нан берет, гөш берет. Жеп, ысык тамак кылып берет, жеп, келип жатып жүрдүлөр. Фронт башталгандан кийин анан доктур чыкты, баары колхоз дагын түзүк эле. Кечээ мына 53-жылдарынан кийин заман оңолду, 53-жылга чейин заман оңолгон жок, кедей болуп жүрүп оңолду! Баары Тажикистан, Өзбекистанга көчүп кеткен, Баткенде 12 миң...17 миңби, жок, 8 миң 600 адам бар эле, үчта колхоз эле, мен атама табилчи болуп эүрөм да. Ошонон 40 үй калган, 40-20, 100 үй калды үчта колхоздон. Баары көчүп кеткен ачарчылыкта Тажикистанга, Өзбекистанга. Барып он жылдап, он беш жылдап келип, 75-жылы келип анан баарыга жер берди, баары анан үй салып, кыштак болуп калды да. Ал көбү баласы ошоякта калды. - Өзбекистан менен Тажикистанда жашоо жакшыраак беле биякка караганда? - Өзбек менен Тажик жакшы эле, олор шаары түзүк эле. Бу кыргыздар кеткен да баары, көбү Өзбекистан, Тажикистанда жашап келди, баз ам барып бир жыл, эки жыл жүрүп келдик. - Ал жакка барганда сиздер эмне жумуш кылдыңыз анан? - Качан? - Өзбекистан менен Тажикистанга барганда сиз да бардым деп атпайсызбы. - Барып жамакчылык кылдык, мынандай [күлүп жатат] [16:45] мынандай ычкыр кылып сатып жүрдүк, битта ычкыр кылсак, битта ун берет. Анан жип, эчкинин жүнү, койдун жүнү өздөрүнөн алып, жип кылып беребиз, пул берет. Тажиктин төшөгүнү жамап беребиз, таарын жамап бердик. Анан Өзбекистанга баргандар мал кылып, мал койчу болуп, саанчы болуп жүрүптүр. Ошентип тирилик кылдык да, биз ам барып эки жылдан жүрүп келдик, шаар көрүп. - Өзбекистанга бардыңыз э сиз? - Жок, мен Тажикистанга бардым. - Тажикистанга э, тажиктердин мамилеси кандай эле кыргыздарга? - Тажиктер ам мамилеси ошо биздей эле да энди, олор эме да...мисалы тажиктер....тегирмен-тегирмен кылып чакоорчулук кылат эле, шаарларга узакка барып. Маасы кылып сатып, өтүк кылып сатып, чапан кылып сатат эле олор, анан мал кылат экен. Кыргыздан кылган эч баля жок. Аа, пахтадан уурдап, чегитини чыгарып, чартка ийирип, көйнөк кылып кийдик, штан кылып кийдик. [тышта адамдар сүйлөшүп жатышат жана эшикти ачып, баласы кирип келди] [18:10] Материал жок, 44-жылы материал келди пахтага. - Материал каяктан келди? - Оштон келди. Пахтага алып келди чыт, анан ушу 44-жылда биринчи чыт келип, пахтадан кийим көбөйдү да. Мурун жок эле да, Тажикистандан алып, биеттен алып жүргөн да. Баары биеттегилер 20-15-жылдары, 10-жылдары чекелден келген да биеттин кыргыздары, мурун жайык жок экен да. Ошко барып, үкам сегиз жыл жүрдү комсомолдо, бала-чакасы ошоякта азыр, келини сот болуп иштейт Бишкекте. - Колхоздо иштебейбиз деп качкандар болду беле, апа? - А? - Колхоздо иштебейбиз деп… - Айттым го баары качып кетип, 42-43- жылы көчүп кетип, 60-жылы баары кыргызга келди деп атпаймынбы, азыр бир 12 500 короолук болду бул жерде. Мурун 500-600 эле, баары келди да, баары Өзбекистан, Тажикситанда жүрүп келген да. - Мектепте окудуңуз беле, апа? - 7-класска чейин окугам, айттым го 7-класска чейин окугам. Мектеп жок, мынандай үйгө отургузуп, стол жок, бир-эки деп жаздырып, кийин анан жанагы стол кылды, мындай узун-узун. Кызыл Жолдон Мендеев Карим деп бир бала келди, ошо 7-класска чейин окудук. - А кимдин үйүнө окудуңуз эле? - А? - А кимдин үйүнө окудуңуз эле? - Бир катындын үйү эле, ана дөңдүн алдында. - Ал өзүнүн үйүн бөлүп берди беле сиздерге? - А? - Сиздерге бөлүп берди беле үйүн? - Үйдү? - Ии, үйдү берди беле мектеп кылып? - Жаңыдан мектеп кылып, жаш бала да. Биринчи мектеп ачылган, үйта колхоз үчта мектеп кылган да, балдарды үч жерге бөлгөн. Кийин 45-жылы, 46-жылдан, бир-эки жерге жакшы мектеп салды. Биз 7-класска чейин окудук. - 7-класстан кийин окуган жоксузбу? - 7-класска чейин окудук анан окушка ям баралбадык, барганы барды, мен, биз барбадык. - 7-класстан кийин эмне жумуш кылдыңыз анан? - А? - Эмне кылдыңыз анан 7-класстан кийин? - 7-класс, турмушка чыктым [күлүп жатат] [21:06] колхоздо иштеп жүрдүм, турмушка чыктым. - Турмушка кантип чыктыңыз эле, сүйлөшүппү же ала-качып кетти беле? - А? - Ала качып кетти беле же кандай чыктыңыз эле турмушка? - Турмушка? - Ии - Турмушка ошо өз атам өз аталарына, икаларына берди. Анан ажырап анан башкаларга берди. Туубай жүрүп-жүрүп, отузумда туудум, ого чейин расса иштедим. Иштегениме пенсия берет эми, кызыл белектерди. Жакшы иштеген элем. - Сиздин колхоздо отличник, ударник болуп бөлүнчү беле? - А? - Отличник, ударниктер бар беле колхозуңузда? - Отличник иштеген? - Ии, отличник, ударниктер бар беле колхоздо? - Ии, иштегени карайт эле да. - Колхозуңуздун башкармасы ким эле? - Бизде башкарма бир раис бар эле, анан оетте неме...эсимден чыгып калды, Ашыр раис бар...дагы биттасы бар, эсимден чыгып калды...Баткенден келет эле да. - Алар менен мамилеңер кандай эле? - Биз мамилени билбейбиз, 53-жылга чейин биз, айттым го, колхоз болуп жүрө бергенбиз. Базар жок...аа, машина жок, пирган жок. Биерде эле колхоздо иштеп, кыштап, үйдө отуруп жүргөнбүз. Жазда иштеп, кышта, көң көтөрүп, топурак көтөрүп жүргөнбүз да. - Аны эмнеге көтөрчү элеңиз? - Көң менен топуракты эмнеге көтөрчү элеңиз? - Пахтага салабыз, буудайга салабыз, маккага салабыз, трактор кошо айдайт да. Колхозго биз иштедик, көң көтөрдүк, топурак көтөрдүк, кетмен чаптык, буудай ордук, канал көөладык...аа, колхоздо ошентип… - Жанагы арык казганбыз дебедиңизби, арык каздыңыз беле, канал? - Канал оо, Ак Сайдын каналын көөладык, Кара Булактын каналына таш тиздик, ушундай, Ыспарага жол салдык. Жаш, эрибиз жок, жаш бир чийдирман чалып, приганда иштеп жүрдүк. Замбар менен топурак салып, Ыспаранын жолугачы, бир ай - бир ай пирганда жүрүп, жол оңдойт элек. Жаз болсо орок орот элек, тоолорго чыгып буудай орот элек, макка орот элек. Кышта буудай тазалайбыз ижарага барып, таардын үчтүнө отуруп, колхоз буудай тазалап эгет да. - Апа, ошо каналды ким казды? - Каналды? - Каналды Баткен облусу казды да өзү - Өзү каздыбы? А сиздер эмне жумуш кылдыңыз? - А? - Ошо канал казып атканда сиздер эмне жумуш кылдыңыз? - Каналды биз каздык да, эрибиз жок. Катын-аял, катындар кылган, эркек жок да [күлүп жатат] [24:43]. Катындар канал казган деп атпаймынбы, мына жолду Кара Булактан, катындар иштеген да, эркек жок да, баары фронтко кеткен 41-жылы, 42-жылы кетип калган. - Канча күн каздыңыз эле? - А? - Канча күн каздыңыз эле? Каналды канча күн каздыңыз эле? - Канча күн, биякты - эки ай, жолду - бир ай, каналды - эки ай. Төрт бригад кылып коебуз, бригад-бригад болуп, каналды өлчөп казат. Сегиз бригад кылат, өлчөп-өлчөп казат. Тогуз бригад кылат, өлчөп-өлчөп жол оңдойт. Бригад бригад кылып коет, иштеп келебиз пиргам менен барып, ишибиз ошол эле. Жазда эгин эгебиз, кышта жол оңдойбуз, буудай тазалайбыз...Баткенде базар ам жок эле, доктур ам жок эле [күлүп жатат] [25:42]. 60-жылы свет келди, доктур келди. - Жана айтпадыңызбы, апа,котур болгонбуз депчи - А? - Котур болгонбуз деп айтпадыңызбы, ошону деген кандай кылып даарылыдыңыр? - Котурду айттым го, 38-39-жылдары котур болдук...анан чотур болдук, доктур жок. Андижандан бир чал келип, калпагы бар, чепкени бар, мынандай кылып, жарып коюп, акыны алып, ушуетте бир ай жүрүп кетти. Жок, ушул чал айыктырды, ушу даары менен, даары айыктырды. Иий, эчки котур болуп, төө котур болуп, бир жыл катын-эркек кыйналдык! Онан кийин анан ысытма болдук, ысытмадан кийин анан жүрүп-жүрүп анан Баткенге доктур ачты. 44-жылы кичине базар ачты...оой, магазин жок. Мектептен ырдап барабыз, чарбакта дакалата айтат экита коңкубай, угуп кайтып келебиз. Базарда эч баля жок, битта чолок курут менен өрүк сатса, ошону алып, майрамга бардык деп келебиз, магазин жок. Аа… биздин колхоз, колхоз түзүлгөндө амалдар ам кам эле. Жаңы түзүлүп атат да, илими жок көп да, биттадан секин-секин-секин башталды да. - Эң биринчи трактор келгенде элдер кандай карады ошону? Кандай көз караш болду элде? - О, трактор, менин атам бригад, Сатыкты окутуп алып келип, жер айдатты, пахта эгти, буудай эгти. - Элдерде трактор кандай көрүндү? - А? - Элдерде трактор кандай көрүндү? - Жакшы көрүндү, ошо айттым го, трактордон кийин комбаин келди, комбаинден кийин анан атам тогуз катынды жөнөтүп, Араванга окуп келип, катындар тракторчу болду да. Кош айдайт эле, кырман жанчат элек, кийин трактор келип, комбаин келип анан оруп беребиз. Комбаин ам өзүбүз жанчыдык, буудайды канек кылып таштайбыз, түнү-күнү жанчабыз. - Буудайларды обыск кылчы деп атпайсызбы, апа.... - А? - Обыск кылчы деп атпайсызбы буудайларды, - А? - Ошондо кайда катчы элеңер, кандай кылып катчы элеңер уурдап келген буудайды? - А? - Кандай кылып катчы элеңер үйдөн? - [күлүп жатат] [25:42] Утуру уурдап келип, жейбиз да кууруп, эч баля жок да, уурдап келип жеп. Колхоз нан берет, өзүбүздүн талааларга эгин жок, суу жок. Анан чөнтөгүбүзгө, белибизге байлап келип, талкан кылып жеп жүрдүк дедим го. - Өзүңүздүн малыңыздар бар беле? - А, битта–экита сыйырыбыз бар эле, саап ичип жүрдүк. Биетте көчмөнкүт бар эле, көчмөнкүт жаткаып корук эле, бул кечээ жакында жер болду. Көк жаткан корук эле, көчмөнкүткө мал алат эле. Ошо бечара көбүнчө калапайча берип, элди бакты бечара. Энди ачарчылыкта уурулугубузду айтабыз да, уурдап жеп, иштеп жүрчүк да. - Кошуналар бири-биринен уурдачы беле, апа? - А? - Кошуналар бири-биринен уурдачы беле? - Коңшулар? - Ии - Жок, колхоздон алып келип, сокуга талкан кылып жейт элек, бирибизден-бири уурдабай. О, баары көчүп кеткен, адам аз да. - Айылыңыздарда орустар бар беле? - Оруктар? - Орус, орустар бар беле? - Жок, орус 47-жылы эки татар келди, тоок бакты. Үчта орус келип Баткенде жашады, биетте орус жок эле. Орус, 53-жылдан кийин келе турган болду, мурун орус жок эле. - Ленин менен Сталин жөнүндө кантип үйрөтчү эле, эмне деп үйрөтчү эле мектептен? - Сталин жөнүндө ошо китепти эле окута берет эле: тарых, адабият, математика окутат. - Орус тилде окутчу беле? - Жок, немис тилде окуганбыз, немис тилде окуганбыз. - А немис тилин ким үйрөтчү эле? - А? - Ким окутчу эле немис тилди? - Немис тилди ошо өзүнүн жазуусун окутат эле да анан кийин Сталин чыккандан кийин, Сталин фронтко кошулгандан кийин латынчага өттүк да. Мурун биз немис тилден окуганбыз, 30...34-37 жылдары, 35-жылдары, 41-42-жылдары немис тилде окуганбыз биз. Анан кийин анан биз А, Бларды окуганбыз, биринчи биз немис тилин окуганбыз. - Колхозуңузда байлар бар беле, апа? - Жок, бай жок эле. - Кулакка тартуу жөнүндө эмне билесиз? - Эчтеке билбейм - Кулак болуп кеткендерди билбейсизби? - Кулак? - Ии, кулак - Кулак? - Ии - Эмне болду? - Ал жөнүндө билбейсизби? - Жок, жок - Колхоз түзүлүп атканда кимдердин малдарын алып кетти эле? - Үй баш сайын колхоз контрактка салган, өкмөткө мал кылабыз деп: торпок, улак, пада бергенбиз. Фронтко тукум, жүн, май, кийим деп келет эле, жардам берип жүрдүк катындар. - Малдарды алып кетип атканда каршы болгондор болгон жокпу? - А? - Колхоз түзүлүп ошо мал алып кетти деп атпайсызбы ар бир үйдөн, ошондо каршы чыккандар болгон жокпу? - Малды алып барып, ал жерде өкмөт көбөйткөн да раистер. Мурун жаңы колхоз болгондо, биринчи колхоз болгон. О, ошояктар мурун болгон, бул жак кийин болгон да. Колхоз деп коет, колхоз түзгөндө 34-жылы колхоз түзгөн, биз ошону билебиз. Мектеп ачкан, оягы Ошто Андижан жакта болгон, өзбектерде, бизге 34-жылдары келген. - Колхоздо сиз эмне болуп иштедиңиз? - Айттым го колхоздо жазда буудай оробуз, макка оробуз, мына топурак төгөбүз....макка чабабыз, кийин пахта келип, пахта чабабыз, кышта карап отурабыз. Анан ошентип иштедик да, жашпыз, иштеп жүрдүк. Колхоз анан макка, буудай берет, жейбиз. Базарды билбейбиз, магазинди билбейбиз, кишилер барып Кокондон базарлык алып келет, жеп отурабыз. [бир киши кирип сүйлөп жатат] [34:34] - Колхоздо чогулуштар болчу беле, апа? - Аны раис кылат эле, раис кылып эле жакшы болгула, жакшы иштегиле дейт эле. Анан Токтогул артис болуп, ар ордукта Токтогул келип ырдап берет эле, барат элек. Раис кылат эле, аол раис дагы өлүп калды. - Аялдардын жумушу менен эркектердин жумушуну айырмасы бар беле? - Эркектер ам ошо эгин эбип, кош айдайт. Кийин баары 42-44-жылы фронтко кетип калды, катындар, айттым го, катындар калды да, эркек калбады. Бүтүн катын, биздин мына үч колхоздо сегизта чал калган, баары фронтко кеткен. 33-жылы шейиттен 16 кирген баланы, 30 баланы топу кийгизип, мылтык астырып, анан ошоеттен армияга алып кеткен, олордон эч ким келбеди. 32-жылы кеткен балдардан келбеди, биринчи фронтко алып кеткен да 16-17 балдарды, келбеди. Ошол убакта фронтко ушуеттен огуну байлап, кийимди кийгизип алып кетет эле. А кийин атамдарды жөн эле алып кетти, атам элден кийин барып, атам ам үч жыл жүрүп келди. - Апа, колхоздо өлүп калган малдарды эмне кылчы эле? - А, ону өкмат өзү билет да, өзүнүн малын өзү билет да. - Элдер нааразы болуп чыкчы эмес беле? - Жок, эл неме кылбайт эле. Ар бир колхоздо экитадан короосу бар, жайда жайлоого кетет, кышта келет. Өлсө ошо өздөрү жейт, өлбөсө ошону көбөйтүп, калхоз алып жүрдү. Бир өзүбүздүн малыбызды өзүбүз багып, жеп жүрдүк да. Битта-экита эле мал, койчу бадага чыгарат, кошобуз, кайтарып келет. - Мамлекеттин эмес өзүңүздүн жериңиз бар беле бир нерсе айдаганга? - Бизге 25 сотиктен жер берет эле, ого биз эгип жейт элек, жер берген. - Апа, үй-бүлөңүздө динге болгон көз караш кандай эле? - А? - Динге болгон көз караш кандай эле? - Эмне болгонго? - Динге. - Эч баляны билбейбиз, окушка барабыз-келебиз. Катындар үйдө отурат, колхоз, базарга барбасак, бир жакка барбаса, үйдө эле отуруп турмуш кылган да. 60-жылдан кийин, айттым го, анан адамдар, ого чейин үйдө отурган да булар, колхозго иштеп. - Жана айтпадыңызбы апа, 60-жылы свет келген деп, ошо светти ким алып келди айылга? - Эмнени? - Айылга светти ким алып келди? - 60-жылы светти Баткенден өкмөт алып келди. - Ким орнотту светти? - Баткендин катталары орнотту да, механиктер, өтүп кетти да баары, Баткенден алып келип отургузуп берген да. - Кыргыздар беле же орустар беле? - Жок, орус эмес, өзүбүздүн кыргыздар. Баткенден алып келген 60-жылдары, 60-жылы айттым го, доктур, свет алып келген, ондон мурда жок эле. - Свет келгенден кийин адамдардын жашоосу кандай өзгөрүлдү? - Свет келгенде баякы эле, печка жок. Печка келсе...немеде, 78-жылы, 80-жылы чыкты, мурун сандал курат элек, печка кийин чыкты, сандал менен жашадык. Катталар секин-секин печка куруп берди, Базар ачты Баткенге, клуб ачты. Бирөөнү сот кылып барсак, мынандай үйдө эле сот кылдык, үй жок да, бир катын сот болгон Үбадат деген. Кийин анан үй салды, почта салды...Колхоз жаңы түзүлгөндө эч балээ жок эле да, кийин кылдылыр да. - Кандай кишилерди соттошчу эле? Эмне кылгандары үчүн соттошту эле? - Ким билет, энди өздөрү рабочий кылышкан да. Солдаттар келген, солдаттар, камалгандар кылган. Солдаттарды иштеткен, камалгандарды алып келип иштеткен да. - Апа, жанагы айтып атпайсызбы, буудай уурдагам депчи, ошо кармалып калгандар соттолчу беле? - Ой аны пушоп келип жейбиз, о, караул кылчы. Анда туштан кармап алып, кырманга таштайт, биз болсо алып келип, талкан кылып жейбиз да. - Обыск болуп жатканда, кармалып калгандар соттолчу эмес беле? - А жок, сот жок эле. Эч балээ жок, ээ оруп, укалап алып келип жейбиз. Кийин анан колхоз кырман жасаса, буудай берет, колхоз нан берет, ошону жейбиз. - Буудайдан башка дагы бир нерселерди уурдачы белеңиз? - Буудай, макка, тарык, конок 1-2 кило - Ошоллрду уурдачы белеңиз? - Жок, только буудай мурун бышат, ошону анан алып келип жейбиз. Кийин анан уурдабайбыз, колхоз берет. - Апа, боюнда бар аялдар каяктан төрөчү эле? - Доктур жок, үйдө эле тубат эле. - Өзү элеби же ким барып төрөтчү эле? - Өзү эле тууп, үйдө жашаган, кийин анан, айттым го, колхоз түзүлгөндөн кийин анан 43-45-жылдарынан малдарга метирке берди, мурун жөн эле тууп жүрө берет эле. Үйдө эле тууп, үйдө катта кыла берет эле, доктур жок. - Айылыңызда бир аял бар беле боюнда барларды төрөткөн? - Жок - Андай жок беле, өздөрү эле үйдөн… - Өздөрү эле үйдөн кампир-кампир төрөтөт эле. Үйдө эле туубат эле. Айттым го, колхоз жаңы түзүлгөн, эч ким окуган эмес, Ош жакта окуган бар эле, биякта жок эле, секин-секин болду да. - Апа, кышка даярдык кандай көрчү элеңиз? - Эмнени? - Кышка кандай даярданчу элеңиз? - Эмнени? - Отун-потун даярдачу белеңиз? - Күз болсо, октябрь-ноябрьларда пахтанын отунуну жулуп алабыз, бардачтан чыбык алып келебиз, тезек теребиз. Кышы менен анан сандал эле жагып отурабыз да, очок оерде, сандал биерде, оокат кылып жеп, отурабыз да. - Тезекти кайдан терчи элеңиз? - Талаадан теребиз да, жаткан корук паралар келет, ошону терип алып келип, она болду көрүп, битта сыйырдан 2 жылдан бери 30 кылдым жайып. Ошентип жыйып, тирилик кылганбыз да. - Анда көмүр деген нерсе жок беле? - Жок, жок эле. Көмүр кечээ...75-жылдан кийин көмүр келди, мурун көмүр жок эле. Сата турган келди, сатат мына азыр. - Апа, 30-40-жылдары кандай идиштерге тамак ишчү элеңиз? Идиштериңиз кандай эле? - Жигит? - Идиш - Бир жыгачтан касаль, гүлботодон каса...анан жыгачтан челек, гүлботодон көжөгө суу ичет элек. Анан бир нерсеге чай кайнатып ичет элек, идиш жок да! Ошоетте, тажиктерде кашык чабат, гүлботодон каса кылат, илеген кылат, ошону алып келип дөлүлөр сатат. Буудайга, маккага алып, ошону идиш кылып жейт элек. Дөлүлөр алып келип сатат эле. - Кимдер? - Дөлү, дөлү… - Ал кандай кишилер? - Маззан дөлү да, азыр ам бар дөлү. Она темир жыйып жүрбөйбү, ошолорду дөлү дейт да, машина менен. Маззан деп коет, ошолор алып келип сатат, алат элек. - Апа, ат-араба бар беле ал учурда? - Ат-араба бар эле, эчкилгиректүү бир ат менен анан пирган бар эле. - Аны кандай колдончу элеңиз? Эмне үчүн колдончу элеңиз? - Ону эме...колхоздор биттадан шопур кылып коет эле, ошол айдайт да: пая ташыйыт, буудай ташыйт...кашек ташыйт, ошентип жүргөн да. - Апа, учетчиктер бар беле? - А? - Колхоздо учетчиктер бар беле? - Сүт? - Учетчик - Аа, жок...айтып атпаймынбы, 34-жылы берагын билем, жок, ич балээ жок. 53-жылдан кийин свет келип, анан ошонун биягына болуп атам, мурун жок эле, курук эле отурганбыз. - Колхоздун жанакы нормага жетти, нормага жеткен жок деге кишиси жок беле, текшерген? - Бар эле, өздөрү колхоздо текшерип жүрчү эле. - Нормага жетпей калса эмне болчу эле? - Нормага жетсе ям, жетпесе ям колхоз өзү төлөйт эле...элге берет, элден калганы урук кылат, ошентип жүрөт да. - Кийин эмгек армиясына кеттиби элдер? Кимдер кетти? - Согушка кетти...она, айтып отурам, үй баш сайын кетти да. Эркек үй баш сайын кеткен, эркек калган эмес. Айттым го, үч колхоздо алты та чал, төртта эркек, онта калды да үч колхоздон. Үчта бригад, атам айылдан келди, кош айдаган - катын, кырман сапырган - катын, трактор айдаган - катын, пирган айдаган - катын, комбаин айдаган - катын, бүтүн катын болуп кеткен да, суу койгон ам - катын. Ошол убакта бир күндө тогуз катын тууган да, [күлүп жатат] [46:53] кийин аны сот келип, жай-жайына нике кылган бечараларды, мейли биттадан баланы багып алгыла деп. Биздики ям бар, атам ам ойноп жүргөн экен, эки уул, бир кыздан нике кылып, жайга койгон да. Жайда жүрүп, баары өлгөн да, балдары бар. - Ошо экинчи аялына нике кыйып атканда, сиздин өзүңүздүн апаңыз кандай акыбалда калды? - Биз өзүбүздүн үйдө калганбыз, апам касаль эле. Мен өзүм иштеп, эки икам менен мен өзүм иштеп бактым. Анан атам барып-келип, жашынып жүрүптүр да, барып-келип жүрүп анан кийин нике кылгандан кийин, чыгып кетти, биз өзүбүз калдык, ошоякта жүрдү, биз өзүбүз катта-катталып, бир үкамды район комсомолго иштеттим, бир үкамды Москвага почтага окуттум, 53 жыл Алайга, Кара-Колго, механика телевизор коюп жүрдү. Анан пенсияга чыгып, пенсияда чыгып, 15 миң пенсия алып, мына 14 ай болду, келип давление болуп, ол баламдын үйүндө көмүп койдук. Аял алды, экита аял алдары бузулуп, айдап жүгөрдү, өзү жеке жашап өтүп кетти. Катта үкамдан төрт уул, эки кыз калды эле, азыр экитасы жоголуп кетти, бири өлдү, битта уулу калды. Битта баладан 5-6 бала кады, келини Пишпекте сот. - Апа, окуган кыздар болду беле, мектептен кийин, 7-класстан кийин окугандар болду беле? - Бизден кийин окуш токтобой келе жатат да. - Жок, силердин учурда - Сиз айтып атпайсызбы, 7-класска чейин окугам деп, башка кыздар окуду беле андан кийин? - Мурун биз 7-класста бүткөнбүз, үчтүнкүлөр 11-класс болду. - Жок, андан кийин окууга окушту беле кыздар? - Ондо кыздар барган, айттым го, Ошко барып келип окуп, мугалим болду, окуган кыздар бар эле - Ошо окуган кыздарга эл кандай карады? - Караган жок, алар окушту өздөрү окуп келип, өздөрү иштеп. - Эл анан сөз кылган жокпу ал кыздарды? - Эл кандай жардам берет, өзү зорго отурса. - Элдер сөз калган жокпу ал кыздарды? - Жок, окуп келип мугалим болдулар, артис болдулар...доктур болдулар, секин секин. [Баласы: Оо, окуп келип, Ошко барып, түстү кийди деп, чал-палдар неме кылган жокпу, түрүп-пүрүп, урушуп?] [50:11] - Жок [Баласы: Ошондой ям болгон да кээбир жерде] [50:11] - Апа, тиги медалдарыңыз эмне медаль, эмне сыйлыктарды алдыңыз эле? - Мен 47-жылы пахтага гетрачы болгонмун, ошол убакта нормам толгон, агроном Ошко алып барып, медаль берген, 300 сом пул, үч метр көйнөк берген, өзү алып барып, өзү алып келген. - Эмне материалдан эле көйнөгүңүз? - Сыйдан эле, сыйдан эле, кып-кызылы. Анан кийин келип иштеп, турмушка чыгып кеттим. - Андан кийинки сыйлыктар эмне сыйлыктар, тилигер? - Онон кийин дагы турмушка чыгып, турмуштан ажырап келип алып, сегиз жыл иштедим. Сегиз жыл иштеп, экита медаль алдым. - Эмне үчүн алдыңыз ал медалды? - Колхозго иштедим да. [Баласы: Ошо Оштон алган да, калгандары юбилейный. Баягы согуштун 40 жылдыгы, согуштун 30 жылдыгы, 50 жылдыгы, анан кечээ 75 жылдыгы, Москвадан келди] [51:34] Экитасы үкамдыкы, өзүмдө бешта медалым бар. Былтыры Москвадан бүтүн битта берип жүгөрдү, Пишпектен битта келди, битта биякта өкматтан келди. Бир фронтовой книжкабыз бар да, кызыл книжка. - Сиз фронтто эмне жумуш кылдыңыз эле? - Биз убагында күнү-түнү иштеп, фронтко кошулганбыз да, күнү-түнү иштегенбиз биз, герой болгонбуз. Каналга иштеп, эгинге иштеп, күнү-түнү иштей бергенбиз, эркек жок. Ошол убакта бизди фронтко кошкон да, фронт деп. [Баласы: Күндүз иштеп, түндө айдын жарыгына орот экенсиздер да] [52:27] Ии, түндөсү орок орот элек, иий...орок окуп, бакырып. Ошондо бизди биринчи фронтко кошулган деп, акырысынды 53 жыл ушундай далыма, 53 жыл болгон экен, акыры барып, балам архивден иштегенимди таап келип, өкмөт кызыл книжка берди, 4000 пулду жеп отурам. - Фронтко жардам деп Кыргызстандан эмне кетчи эле? Сиздин колхоздон эмне кетчи эле фронтко жардам деп. [Баласы: Апа, о, фронт маалдачы, тукумуңуз бар, майыңыз бар...фронтко эмне болсо алып кете берет эле] [52:50] - А, ол фронтко тукум, жүн, май, анан төшөк берет элек, фронтко берет элек. - А төшөктү ким даярдачы эле? - Колхоз бар, раис бар, директор бар, табилчи бар. - Аны аялдар көктөчү беле? - Багалтыр катындарды топтойт эле, багалтыр болгон... [Баласы: Жок, түшүнбөй атат, апа, төшөктү кантип каптайсыздар, кандай төшөк болгон дейт] [53:46] А ушундай эле каптайбыз. [Баласы: ким каптайт эле дейт] [53:50] Өзүбүз каптап, өзүбүз кылабыз, чебер жок эле. Магазин ам жок эле дедим го. Өзүбүз ушундай кылып эле, ол үйдөям бар, ол үйгө тазасыны басып таштайбыз. [Баласы: Баягы пахта терип, ийирип...] [54:11] Метровой кылып, пахтадан көйнөк кылып, штан кылып кийдик, материал жок да. Өзбекистандан барып алып келип, мал сатып, кийим алып келет эле чалдар Кокондон. Ачарчылыкты айтпай эле...айтсак тантык болуп калабыз. - Айтып бериңиз, апа. Ачарчылык жөнүндө көбүрөөк айтып бербейсизби? - Эмне дейт? [Баласы: Ачарчылыкты көбүрөөк айтып бериң, эстегениңизди. Ким өлдү, ким ыйлады ачкачылыктан] [54:51] Эй, эмнесин айтайын...аны тизмелеп отурабы...Менден кийинкилер айтат да, бар да - Сиз айтып бериңиз, апа. Айтып берсеңиз жакшы болмок, сиз. - Эмнесин айтам эми [Баласы: Ой, чоң атам чаркөөгө терини ачылып, барып келгиче жан талашып турчу беле, артыбыз ачты...] [55:22] Араба менен чалдар барып, Кокондон базар кылып келет эле дедим го. Базар жок, тегирмен ям ошояктан келет, биетте тегирмен ям жок, базар ам жок. Ыспарада 42-жылы тегирмен чыкты, 48-жылы базар чыкты, Баткенге 60-жылы чыкты. Мурун баары Коконго барып жүргөн да, Кокондон кылып келип жүргөн. [Баласы: Бир үйдө жашаган да булар, чоң атам завхоз, баарын бөлүп берет, а? Бир чаркада жашап, чоң атаңыз завхоз, бөлүп берет...] [56:09] А биз алтуулда, алтуул анан чеснок айдайбыз. Оруп, үч жерге кырман кылат, биз оп айдайбыз. Ону чал үйүп, кампага салат, ошону анан эшек менен араба менен Кокондогу чаркөөгө тартып келип, алты үйгө юөлүп берет завхоз да. Кийин ошентип жүрүп, о, илгери битта кой тууганда, бириникини бири жейт эле да, азыр бербейт бир тууган бир тууганга. Ошо чалды карап, катта болдук да, о чал ам өтуп кетти. [Баласы: Сүлүктүгө тоомат менен нече жыл отуруп келди чоң ата? ] [57:09] Жок, ол колхоздун ижарасыдан эшек ууру кылабыз деп, колхоздун буудайыдан уурдаптыр да эки эркек, ачарчылык да. Алар ижарадан уурдап, көтөрүп келиптир. Келсе, мына алма бакта биз он эки үй элек, ушуек биздин жайыбыз. Буудай төгүлүп келип, короого кириптир да, көңдүн ичине көмүп коюптур, төрт кап буудайды. Анан өкмөт кууп келип таап алып анан үймө-үй обыск кылса, биздин чоң атабыздын үйүнөн беш кап буудай чыгат. Сегиз жылга кести Сүлүктүгө, камады. Кийин анан эсен ууруну тутуп, аларды сегиз жылдан айдады. Ууру көбөйгөн да кечкиси, келет...биз тым жатабыз, бычак менен майбы, нанбы, чайбы алып чыгып, тоого алып барып жейт. Биз анан комсомол бригадка иштеп, колхозго жанта курабыз да, малына кышка, кашекке, жанта куруп беребиз. Барсаң анан төрт көлдүн үстүдө, сайда, төртта ууру жатат, казанда гөш турат, ташта май турат, төртта тери турат, капта жарым ун турат, алтыта патир турат. Алты уул, тогуз кыз барганбыз комсомол бригад болуп...анан секин экитабыз барып, бир патырыдан, гөшүнөн уурдап келип, биетте жеп келип алып анан биетте зивинага айттык. Зивина анан участковойго айтып, барып айтсак, аларды ат менен кууп, баттасын тозуп келди, тутуп келип түркөкө байлап, алып барып камады, сегиз жылга. - Үчөөсү кайда кетти? - Үчөө качкан экен анан үч милиция болуп барып, тоодон атып, тутуп келди үчөөнү ям. Тутуп келип, булар фронттон качып талаада жүргөн экен да, баарын камады. Алар анан баары ошол жактан бүтүп келип, ушуеттен өлдү, балдары бар. Кечкисин ууру келгенде, “Аааа” деп бакыра берет элек, малды ям алып кетет, жегенди ям алып кетет. Үйдүн биягыны ачып, үйдөгүнү алып кетет, ыйлай берет элек. Милиция келгиче ыйлап отурабыз, милиция келип анан көрүп-көрүп, таппайт, кетип калат. Ууру көбөйгөн эле да, ууру көбөйгөн, баары балдары бар, аталыры өлдү. [Баласы: Өзүңүз дубал тешип, катталардын немелерин алып кеткен...немелерди алып кетип калган го, анан ийизини кууп барса деп сүйлөп берчилеңиз го] [1:00:46] - Ошону айтып бербейсизби? - Биз атам фронтко кеткенде эшикке жатабыз да, жатсак, Так! Так! Деген таянемдин эчкилери эле оетте, энем жата бер дептир. Саар турсак, ушундай үй да, оягыны ачып, такталарды оякка таштап...мага кылган себим бар эле, атамдын кийими бар эле, атам өзү Москавага барып, материал алып келген, ошолордк алып анан майыбызды, наныбызды, унубузду алып кетип калыптыр. Анан милицияга барсак, бир милиция келсе, жамгыр жаап ийизи жоголуп калды! Ийизи жоголду анан калып кетти, табылбады, ошону менен жок болуп кетти. Кийин Шоропко турмушка чыксам, Жармат жүн алып барды, сатып бер деп. Ошондо анна Жармат айтты: “Биз силердикин алып, үч адам алып, үч арга сатып алганбыз, сыйрыңырды уурдап, торпогу менен үч арга сатканбыз. Атаң бизди фронтто качканыбызды айтып берген” - деп, “Биз уурдаганбыз” - деди. Ошентип ууру көбөйгөн эле да, кийин ууру ям жоголду...ууру жийда көп эле. Нан! Нан! Деп ыйлайбыз да...Коноктун кебегин нан кылып жедик, күн жараны нан кылып жедик, ыйлап. Ушул эле эсимден чыкпайт да! [Баласы: Баягы фронтко таятамдарды анан мурда жөнөткөнүңүздү айттыңызбы] [1:02:51] Атамдарды, 200 адамды, мына ушуетте парадка тургузуп, Жолматов деп военкоматтын ичине алып барып, кызыл белге чечип барып, эки кыз Ааааааййй! Деп бакырсак, атам “Качкыла!” - дейт. “Ата, ата, атамды алып кетип баратат” - деп, экөөбүз бакырабыз, ал Эргештин кызы, мен Жусуптун кызы. Алып кетти анан экөөбүз ыйлап, ыйлап келип алдык. Мынает менен алып кетет эле анда, кызыл жолдун биягы менен кетет эле, оякта жол жок эле, оякта жол жок эле, пирган кете турганга. Ошентип атам кетип, пленге түшүп, кийин келди. Үч жерге ок тийген экен, келип алты уул, эки кыз көрүп, жашырып катын алып, карып, өлдү да, ошо катыныкында өлдү да. Мурун катынынын балдары бөлөк эле, башка жерде жашадык, ошолор эле. Баласы [Ошо таятамдарды 200 эркектей согушка кеттиби, канчасы кайтып келди?] [1:04:08] Олор кам кайтып келди, бир онтасы кетти, баары жок болуп кетти, онтасы келди. -Апа, кайтып келген кишилерчи, ошо фронттон, согуштан келип эмне жумуш кылышты бияктан? - Алар барып, майып болуп келип, үйдө эле жүрдүлөр да. -Колхозго чыгып ишешкен жокпу? -Бири буту чолок, бири колу чолок, бири касал келип, бечаралар жүрүп, карып өлдү, 100 кирип, 100 ашып кеттиби [күлүп жатат] [1:04:41] Балдары бечаралар, фронттон келип өлдү, баары үйгө келир өлдү. [Баласы: атасыны, таятам да эми, эки үкасы менен кеткен да, үчөө болчу. Таятам кайтып келген, берки үкасы жок] [1:05:05] -Апа, Сталин өлгөндө кандай болдуңуз эле? [Баласы: Апа, Сталин өлдүбү, ошол күнү, неченчи, 50-жылы, расса ыйлагансыздарбы же...] [1:05:24] -Ыйлаган эмеспиз, радио сүйлөгөн. “Стойт!” - деди, парадка тургузду анан радиолор бакырды ошоетте. Бир убакта басылдырып, Сталин өлдү деп анан кол көтөрүп, айланып-айланып кетип калдык. -Сталинди жакшы көрчү белеңиз же жаман көрчү белеңиз? -Качан билели, жакшыбы... [Баласы: көрбөсө деп күлүп жатат] [1:05:50] Биз жашпыз да, 18-17деги кызбыз, эмнени билебиз. -Үйүңүздө ата-энеңиз эмне деп айтчы эле ал жөнүндө? Сталин жөнүндө эмне деп айтчы эле? -Атабыз армияга кеткен, энебиз үйдө касал, биз ойноп жүрөбүз да. Мектепте айтат, “ыы, ыы” - деп коебуз да. [Баласы: ырдайт-ырдайт. Сталин биздин атабыз, Аталап айтып жатабыз деп ырдайт элек мектептен] [1:06:05] Барып, Баткенге ушуетке Байратта төрт катар бар эле. “Сталин биздин атабыз, Аталай айтып жатабыз. Сталин биздин атабыз, Германды биз утабыз, Сол колдо - согул, Согуп жүргөн элденбиз. Согушка чыккан душмандын, Канын суудай төгөбүз” - деп, ырдап барабыз [күлүп жатат] [1:06:34] “Кызыл-кызыл козуну, Көрпөн салам, о айдан. Кыздан болсоң бул үйдүн, Эркеликке койбосоң, чалга саттым” - деп анан ырдайбыз. Битта кызды, эр жок, үч килограмм буудайга саткан баары. Эркек калган эмес, кыздар бекер берген. -Кимге? [Баласы:чалдарга] -Баары каттарып калган да, бекер-бекер кыздарды берген да, ошондо ырдаганбыз: Мышык, чычкандайбыз, мышык жолун мынантип-мынантип тоголотуп, топ тетип, мынантип-мынантип парадка туруп, ырдар барабыз. -Апа, жаш кыздарды кимге берип салчы эле? -Жүргөн чалдарга берген, чалдар өттү, алар ам кемпир болуп өттү, мына мен 94 кирип отурам. Мен 94 жашта! 6дан кийин 100! [Баласы: Акматбайдфн аялы, нече жашта тийген дедиңиз?] О, Майрабы, он төртүндө тийген. Ону он төртүндө эле энеси бекер бергенден кийин, Акмат үкалары менен, эне-атасы өлгөндө бекер эле киргизип берген. [Баласы: Айтчы элеңиз го, барып ойнойбуз аны менен деп] -Ойнойбуз көшөгөнүн артына. Кыздардын көбүн берди бекерге, бай-бай-бай! Эр жок, чалдарга ям, 50-60 жаштагы чалдар алган. Азыр булар тийбейт. [Баласы: Азыр эми баары жок бар] -Эмне үчүн сатып салчы эле, апа? Эмнеге кыздарын берип салышчы эле? [Баласы: Эмнеге чалдарга берет эле дейт] [1:08:21] -Карыган чалдарга эмнеге берип салчы эле? - Кыздар 30-25 жашка кирип калды, чалга берет да! Кыздар баары 20-25-30 кирген кыздарды чалга берген да. 15 жаштагыны да берген, эр жок да, каяктан эр табат! -Бербей койсо болбойт беле? - Бербеген кыздар тууп койсо эмне болот?! [күлүп жатат] [1:08:49] -Эркек жок болсо кайдан тууйт? -Эркек жок болсо Коконго барат, чаркөөгө барат, тубат да. -Аялдар ошентип ар-кайсы шаарларга барчы беле? - Шаарга баргандар тубат да, биетте ким бар. -Апа, колхоз тараганы туура болдубу? -Эмне дейт? [Баласы: СССР бузулганы жакшы болдубу дейт] -Аа, жакшы-жакшы. -Жакшы болдубу? [Баласы: Жаман да дейт азыр заман, колхоз жоголду дейт] -Колхоз жоголду эми, коммунизмге өтүп калды. Ар ким өзү таап, өзү жеген, үлуш кылып, жеп жатат да. [Баласы: Акыйкат эмес да. Акыйкат берген эмес да дейм] -Ошо жерди, малды, техниканы бөлүштүргөндө сиздин үйгө бир нерсе тийдиби? [Баласы: Алты сотик жер бар] -Алты сотик? [Баласы: Ии, оетте. Анан 0,5 кайрак] - Малчы, мал тийди беле, мал? [Баласы: Жок, мал тийген эмес] -Колхозго битта-битта берип көбөйтүп бердик. Өзүбүз таап, жеп жүргөнбүз. -Апа, дагы кандай окуяларыңыз бар? -Окуя жок, эмнесин айталы, өтүп кетти. Бул уулум, 32 жашымдагы. 30 жашта тууганым өлдү, 31 жаштагы кызым, бул 33 жашымдагы. Төрт уул, бир кыз туудум да туубай жүрүп. Экита турмуш кылдым, бири авамдын уулу эле, чыгып анан бири шахтада иштеди эле. Шахтага тийип келип анан колхозго иштеп... -Экинчи жолдошуңуз канча жаш улуу эле өзүңүздөн? [Баласы: тең] -Тең беле? -Экөөбүз тең элек -Биринчи жолдошуңузчу? -Биринчим бир жаш катта эле менден. [Баласы: Өзүнүн туугандары эме кылган да] -Макул апа, рахмат! Чарчадыңызбы? -Жок, чарчаган жокмун -Дагы анда айтып бересизби? [Баласы: Эстегениңди айтып бериң] -Эмнесин айталы...ошо 34-жылдагыны билем, берагыны 53-жылга чейин деп отурбаймынбы. Анан Шоропко турмушка чыктым, анан келдим, эрим жок иштеп дагын, эрге тийип төрөп, карып калдым да. Айттым го, 93 кирип отурам, маззам жок. Алтытадан кийин 100. -Апа, колхоздон кийин айыл кандай өзгөрдү? Жакшы жакка өзгөрдүбү же жаман жакка өзгөрдүбү? - Колхоздон кийин айттым го, өкмөт үлүш берди, колхоз иштетпей койду, үлүш менен тирилик кылдык, үлүш берип эле колхозду жоготуп койду да. Үлүш берди, колхоз жоголду. 88-жылы үлүштү берди, ошону менен жоголду да. Эми биздин турмуш [күлүп жатат] [1:12:48] Ээй...жыңы келген кыргыздар ары жактан келген да. Баары биттадан бизди салып алып кыйнаган, бизди тууп коюп өлүп кала жаздаган. Балдар ам армияга барып келген... - Апа, биякта, сиздин колхозуңузда, башка улуттагы адамдар бар беле? Азербайджандар, кавказдар жок беле? - Жок... - [Баласы: О, Сталин кууганбы биякка?Татар, чечен, ошолор бар беле дейт] - Анча-мынча фронтко өлгөндөр...татар-патар, биякка келген эмес, анагы Андижан, Ош, Кокон, ошеяктарга келген, бизге келген эмес, Баткенге келген. [Баласы: О, бирде айттыңыз эле го, апа...орустарды же татарлардыбы биттеп кетип, көйнөктөрүн отко пар! Пар! Өрттөшөт деп] - А ол эки татар менен эки орус келип, көчөлөрдө бечаралар биттеп кетип...Колхоздун тоогун бакты алар. Катындары фронттон качып келип, орус катындар үймө үй кирет, аталар тогуз катынды тогуз үйгө киргизип койду, карагыла деп. Бечаралар буудай орот, келет, жатат сандалда. Биттеп кетсе тезекти очокко жагып, энем жакса, орус катындын көйнөгүн кагып күлөт эле. Бир жыл, бир жыл туруп анан баары шахтага, Чаркөөгө, Чаркатыга кирип кеттилер. Бир жыл орустар келип, бечаралар үймө-үй жашап, бригадттар багып анан баары кетип калды, ошондон калган орустардан бар Баткенде, биетте жок. - Апа, самын бар беле ал учурда? - Жок, самын жок, бизге Кокондон дөлүлөр алып келет эле, ак самын. Ак самын алып келип, пулга алат элек, дөлүлөр алып келет эле. [Баласы: О, оеттен...о, бир чөпкө жууп алат элек…] - Дөлүлөр алып келет, ошо самын жок эле да, жер самынга жуубат элек. [Баласы: Ии, жер самын эмне?] - О, от чыгат да...самын от бар да, о, арыктын бойдо жазда, ошону алып келип, ошону менен жуубат элек... [Баласы: Көбүгү чыгабы?] - Ии, жибитип койсо көбүрүп калат да. - Аны кандай даярдачы элеңиз, апа? [Баласы: Оруп келип эле жибитип коет дейт] - Дөлүлөр ак самын алып келет, ап-ак, Кокондон алып келет. Буудайга, майга барып кир жуубат элек. Айттым го, базар ам жок, доктур ам жок, аз эле кыргыздан жүргөнбүз да, Баткенде ям жок. - Банячы, баня бар беле? - Жок, баня кечээ… [күлүп жатат] [1:16:05] Баня кечээ 80-жылы чыкты, Баняга барасың а… - Ага чейин кайда жуунчу элеңиз? - Үйдө эле, үйдө эле жуунуп жүргөнбүз да...Биздин заманды айтып да кереги жок, кыйналганбыз… - А ал баняны ким салды? Кайдан үйрөнүп келипшти? - Баняларды Баткенден келип салып кетишти, ана жерге келип салып койду. Мелисаканага, доктурканага анан башка жакта жок, адамдар өздөрү душ киргизип алды… - Рахмат апа! Апа, фамилияңыз эмнеге кайын атаңыздын атына катталып калган? - Жораева Айниса - Кимдин атына катталдыңыз эле? - Мен ошо паспортум Жораева Айниса болгон да, кайын атамдын атына. - Эмнеге кайын атаңыздын аты, атаңыздын атына эмес? - Айттым го, Жораев Шайдилла - Эмнеге атаңыздын атына эмес, кайын атаңыздын атына катталгансыз? - Турмушта эримде пасморт алгам да, кызым, балдарды тууп мына ушул жактан паспорт алгам да - Өзүңүздүн атаңыз таарынган эмес беле? - Мен туулуп өзүмдүн турмушумдан калгам да - Паспортту кандай алдыңыз эле, каяктан алдыңыз эле? - Мурун мен Тажикистандан алып, чалым өлүп 200 сом менен пенсияга чыккам, домохозяин болуп. Кийин биетке келип иштеген аркүтүмдү Кызыл-Кияда күйүп калыптыр, архивте, балам барып, Баткенден таап келди. Кечээ өлгөн үкам книжка, пул книжка, паспорт, кызыл книжканы үкам Баткенден алып, өзүм жасап, өзүмдү кожоюн кылып, он эки сотик жерди алып, үй салып берди, үй салып берип өлдү, өзүм жеке кожолук. Баламдын үйү бар, катыны кууп жүгөргөн, үчта баласы бар, келини бар.
Лукьяева Саният Вступление: Здравствуйте! Меня зовут Айдаана, я из города Кызыл-Кия. Спасибо вам за то, что вы согласились учавствовать в этом проекте: ваши истории помогут изучить нашу историю глубже. Интервью будет продолжаться примерно от полутора часа до трех часов. Как я сказала, одно из важных условий - это то, что мы должны это записать на диктофон. Поэтому сейчас диктофон включен. Запись этого интерью будет использоваться только в академических целях. Если вы соласны, то мы можем начать. Вы согласны, да? - Согласна. - Тогда начнем с общего вопроса... - Сен мени ниме дейсинби, айтып тургун. Фамилиямды айтамбы, атымды айтымбы? Сразу как я должна начать? Вот такая, вот такая да? - Айта бериниз. - Я Лукьяева Саният Хаджимуратовна, 36го года рождения, 2го января. - Расскажите, где вы родились. - Я родилась в Кабардино-Балкарии в село Кашка-Тау. - Как у вас там детство прошло? - Ну как у меня прошло детство как у меня прошло? Мне было всего 8 лет, когда нас сюда выселили, в Киргизию. Мы приехали сюда: мама Лукьяева Наока Судиевна, еще одна сестренка, два братишки. Нас было четверо. Ну, когда нас из Кавказа выселяли, мы ехали на паросниковом вагоне: все как, можно сказать, как собаки, честно говоря. Вот ехали, ехали, ехали. Там сколько было умерших! Которые умирают, сразу оставаливаются, и возле поезда, там где есть дорога, там их выбрасывали, кое-как похоронили и повезли. Вот это я видела сама лично. Хоть я была молодая, всё равно я помню. Отца забрали, когда в армию, тогда нас сюда выселили. Отец в 44м году 8 июня пропал без вести. Не живых, не мертвых. И с тех пор мы живем в Средней Азии. Вот. А потом был голод. Мама работала, мне давали 300 грамм хлеба, маме - 800 грамм. Вот это мы жили. - Это когда вы сюда приехали? - Конечно, да. А вот сестренка и братишки умерли от голода в то время, представляешь? Вот я одна осталась и так я живу до сих пор. Мне уже 85 лет, слава Богу. - До того как вас сюда пересилили кем были ваши родители? - У меня мама была домохозяйка. А папу забрали в армию. И всё, я больше его не видели. Он не вернулся, с армии он не вернулся домой - пропал без вести. Ну, фактически умер. Потом матери давали, как кормилице, нам давали здесь: муку давали немножко, мясо давали. Вот, как она, ну она осталась, на меня давили. Вот это мы и жили. - У вашей семьи было хозяйство, например урожай или скот? - На Кавказе? - Конечно было. А как же? И дом был у нас, и корова была. Потом мне мама сказала: “Доченька, иди сходи с соседской девочкой, принеси тазик: стирать хоть будем, где остановимся”. Я, когда приехала, немцы автоматом нас вот так били и выгнали и не дали нам даже взять чайник. - Это где было? - На Кавказе. Да, на Кавказе, откуда нас выселяли. Советский район, село Кашка-Тау, Нальчиктин жагында. И вот так нас выселили, и вот мы приехали сюда вагоном. Болгону ушул, дагы эмне айтайын, что еще? - Скот озунуздордукуби эле... Корова своя была? - А корова, была у нас своя корова. Корова родила бычонка, ну маленького. И мы пришли когда... я хотела посмотреть увидеть: облизывает свое дитя. Нас выгнали немцы, не дали посмотреть. Яблоки были уже расцветены. Думаю вот: “Цветочек оторву - на память увезу”. И нас увезли, вот так мы приехили, и с тех пор живем тут. Я ездила на Кавказ тоже, ну так, к родственникам. - А почему вас переселили? - Во время войны нас пересилили сюда. Немцы выгнали нас. - Немцы? - Да, немцы выгнали, поэтому нас не пускали, выгоняли оттуда. Во время войны да. И вот тогда нас выселили, и вот с тех пор мы уехали. Так и живем. - А вот когда начали колхозы создавать, у вас забрали имущество? - У нас... Конечно, все забрали, я же тебе говорю. Полмешочек кукуруза только мы взяли всего из дома. И всё: как были, так и уехали. Ни имущества, ни постель - ничего, даже ложу, не взяли! Выгнали нас сразу. Выгоняли немцы. - А потом, когда вы сюда приехили, как вы обустраивались? - Ну мы сюда приехади; нас было четверо. Потом мама поступила на работу и нас кормила. Работала на стройке. И так мы жили. Потом я выросла, пошла на работу. Только мама. - Как вы думаете, что вам помогло пережить этот сложный период репресии? - Нас пережить очень сильно повлияло вот это: нас выселили во время войны, остались без родственников, кто-где попало, даже не знали, кто где поселился с родственниками. Мы только с мамой здесь были. - Когда вы в вагонах были, вас кормили чем-то? - Вот это я не помню. Я не помню. Что не помню, я не помню. Если кормили бы, мы приехали сюда... эти не умерли бы и в вагоне не умерли бы. Значит, не кормили. Во время войны, кто кого кормил? - Ваши сестра и братья как, когда умерли от голода? - В 44м умерли. 16 дней было как мы приехали, они сразу умерли один за одним. - Нечем было кормить, да? - Нечем было кормить. Нечем. Кукуруза была у нас одна - полмешочка. И всё. Так приехали. Мы жарили в казане, кугурмач делали и кушали. Больше ничего не было. Потом уже, не знаю, че там было, че нам давали. Государство давало только 300 грамм хлеба. И то, когда мама поступила на работу. Ей 800 грамм давали, а мне - 300 грамм. Потом здесь у нас был лесной склад. Я дрова принесу, дома колотила и вот в караван носила, продавала. Вот столечко муки 200 грамм дадут, пол-лепешечку дадут. Вот это мы выжили. Вот это мы выжили. Вот так и мама тоже также. И мама ходила в то время, пока она на работу поступила, пока освоились... Вот так и выживали. Кто выжил, а кто не выжил: все умерли. Вот Караван оттуда из шестой школы. Вот в Караван вот так дрова на себя возьму, в голову сюда делаю и завяжу вот так. И вот ходили туда в Караван. - Сколько вам было лет? - Ну, наверное, мне было тогда лет 10-12. Я маленькая была, но все равно ходила. Мама идет - и я за ней. Че-нибудь да несу, че-нибудь да дадут. Хоть сама наемся! - И вот так вы только обе жили? - Да, вдвоем мы так и жили. Отец пропал в армии, трое из нас умерли: дети остальные. А родственники... никто никому не помогал в то время. Каждый сам еле-еле выживали, еле-еле выживали в то время, во время войны. Вот так было, кызым. - До войны ваш отец кем работал ? - В колхозе. В колхозе работал. В колхозе, наверное. Больше ничего не было там. - А каково это было работать в колхозе, помните? - Нет, не помню. Че они делали там, не знаюю. Может чабаном, может еще кем-нибудь. Не знаю, не помню. - Какой у вас был быт в Балкарии? Как был у вас обустроен дом? - Дом был нормальный. Ну, как нормальный? Не такой шикарный, но был дом. Жили. Вода лишь бы не протекала. Небольшой, небольшой. Может две комнатки было, может три комнаты было. И одна корова только была и всё: больше ничего не было. Мы на этой и жили, корову даили, молоко пили, айран делали, брынзу делали. Вот так и жили. - А вы в Балкарии в школу ходили? - Не-е-ет, я здесь только пошла. Там не ходила я. - В Киргизии во сколько лет пошли в школу? - Где-то в 7 или 8. В восемь лет как приехала. Да. - В какую школу? - Я в первую школу ходила. И то два-три класса проучилася. Было тяжело ходить. Мать болела, и я так и не стала учиться. Граматам йок, только роспись (смеется). - Чем заболела ваша мать? - Простыла она. У нее восполение легких было, она долго болела. Ноги болели, она же работала, холодно было на стройке. В больнице лежала, а я ночевала с соседями, с девочками. Вот эту кукурузу (смеется) я всё им перетаскала. Они, девочки, говорят: “Саният, если ты нам дашь кукурузу, мы курмач сделаем, покушаем, будешь у нас ночевать, а то не пустим”. Вот такое время было, балам. Сейчас говорят: “Ой, лепешка суу качкан” деп жебейт. (inaudible 12:29-12:31) Коргонубузду эч ким корбосун. Мы ходили, собирали лебеду, лебеду в воде варили и кушали, если хочешь знать. Я вот лично собирала сама. Лебеда есть, вот трава лебеда, вот эту собирали, кипитим: че, она прокипела, мягкой только стала, там никакого вкуса нету. Мы вот эту кушали, лишь бы было что-то в желудке. Вот такое время было тогда. Одна девочка зашла на мою грядку, я ее избила до полусмерти: “Зачем ты собираешь мою лебеду?” Вот такое время было. Жалко было эту лебеду и то, чтобы кто-то собирал. - В магазинах не покупали, да? - Ну в магазинах че покупать, у нас же денег нету. Покупали, когда мама уже работала. Че-нибудь да все равно брали мы, кушали. Но все равно тяжело было, очень тяжело было во время войны. Тяжело. - А дома... - А дома мы жили .... нам дали корпус: кухня и комната. Вот там и жили, казённые. Мы платили, сколько там, ну мало платили. Платили за услуги там. Всё. - Маленькая комната была? - Маленькая одна комната и кухонька такая узенькая. Раньше так было. Ну дали квартиру, дали сразу нам. Мы хоть в квартире жили. - А по сколько лет было вашей сестре и двум братьям? - Им было... самому последнему годик был. А этому, если мне было 8, было шесть лет, тому было четыре годика, тому было два годика. Вот так: один за одним. Маленькие были, маленькие были. Маленькие. Отца забрали в армию и так вот без отца выросли все мы. Их мама вырастила пока ехали, а вот здесь они уже умерли. Отца в армию забрали, и пропал без вести. - А ваша мама сколько лет работала на стройке? - Пока на пенсию не пошла... работала. Сколько? Я не знаю даже, сколько лет. Ну приблизительно, может 20 лет, может 10 лет на стройке работала она. Я была маленькая еще: 8 лет только. Я все досконально не помню, сколько работала, когда работала. Только знаю “ОКР” был, назывался “ОКР”. Я еще пошла к ней и там заболела, а она положила меня на больницу у ней на работе. Положила меня в больницу. Я сяду на забор и смотрю, когда мама придет, откуда придет, домой хочу убегать. Хотела. И так и не убежала. Думаю, пропаду где-нибудь, кто-нибудь заберет меня, продадут. В то время знаешь, как детей воровали? (смеется) - Расскажите. - Да, ну воровали, я боялась поэтому. Того украли, этого украли. А че они воровали? Воровали, себе усыновляли, удочеряли. Вот поэтому забирали. Голод был. Куда хочешь, туда и уйдешь. У многих родителей не было, которые по дороге умерли, похоронили. А родственникам не нужен был никто тогда, в то время. Вот такие дела были. - Когда вы сюда приехали, вы нашли друзей, например? Или соседские дети? - Ну, подружки были, так играли на улице. А так-то какие друзья может быть? Мы потом нашли мамину сестру в Бишкеке. Они к нам приехали, потом мы к ним поехали. Вот только одни родственники были. А тут был дядя. Он тоже умер и жена умерла. В 58м году они уехали, мы осталися. Так и осталися здесь жить. Небось никого не было, никого не нашли. Вот так было и много было... у моего папы были четыре братья и две сестры. Кто где! Кто - в Жамбуле, кто - в Жалал-Абаде, кто где! Мы же не знаем, куда ехать в то время. И так и не нашли. Только в Бишкеке одну сестру знаю и всё. И до сих пор ездию к ней. - В детстве что вы знали о Сталине? Что вы о нем думали? - Ну-у че мы знали? Я работала тогда на шахте. Мне было,уже сколько лет, ну может лет 16-15. Паспорт... У меня тетя там работала, она обманула их и у меня взяла паспорт. Я пришла к начальнку, на работу ж надо, а он мне говорит: “Доченька, че пришла?” Я говорю: “Надо мне на работу оформиться”. “У тебя еще на губах молоко не высохло”, - говорит. Я говорю: “У меня уже паспорт есть”. И он меня так и не принял. Потом пошла на шестую шахту. В шестой шахте точно также сказали. Потом сестра мне говорит: “Ладно, я поговорю с начальством и тебя на работу примут на сортировку”. Так сидела, породу выбирала и вот там работала. - Значит, вы рано начали работать? - Очень рано. Мне 14 было, так по идее. Потом на кирпичный завод я поступила до этого. На кирпичный завод поступила, вот несу рамки кирпич складывать, где сяду, там и сплю. Где села, там и уснула. - Уставали, да? - Да. Мне сказали там надо глину почистить, я пошла туда с лапаткой. Это уже... пошла, лапатку положила, легла и уснула. Меня нету, нету. Потом мне наш горный мастер говорит: “Лукьяева, Лукьяева, встань, иди там вот поспи”. И он меня спать положил. Вот была ... ребенком еще была, 12 лет мне было тогда. - А чем платили на заводе? - Деньгами. Деньгами платили. - Сколько? - Очень мало, очень мало. Ооой. И то в очереди стоишь целый день, пока деньги получишь. Мало платили. Ну сколько там? Три времени деньги были, такие были, я уже не помню этих денег. - А на что хватало? - Ну хватало только на еду. Я единственный, когда на шахту пошла работать, единственное одно платье купила себе и сшила. Там соседка шила. Я только по праздникам ее одевала. Днем одевала, а вечером стирала. Даже замену не было одевать. Нечего было... Вот так мы жили, балам. Нечего был покупать, деньги получали, а че там деньги? Хлеб, масло, сахар - всё. Хоть хлеб был дешевый: 14 копеек (смеется). Поэтому... Сахар тоже дешевый был, все было дешево тогда. Вот так и жили. Выжили, слава Богу . А когда я работала на шахте уже, моя соседка, с которой мы работали, теть Марусей была. Она говорит: “Соня, ты знаешь, вот передают по радио ‘Сталин умер’”. Я так плакала, мне так жалко стало. Я говорю: “Если Сталин не умер бы, нас бы, наверное, вернули туда”. А все равно вернули нас. Кто хотел, уехали. В 58м, в 54м начали уезжать. А в 58м году мне сестра говорит: “Давай поехали на Родину”. Я говорю: “Куда я поеду?” Я была уже замужем. Я говорю: “Не, не поеду туда”. Так и осталась здесь жить. Так и осталась здесь жить. Не поехала, а родственники все уехали. Уехали, уехали, уехали. Почти что все уехали. Ну в гости ехали. В гости приехала, пришла я в свой дом. Мне говорят: “Саният, хочешь посмотреть?” Я говорю “да!” Интересно же. Пошла, а там живет одна эта, как ее фамилия была, забыла уже. Она меня не пускает: “Ты кто такая?” Потом соседка говорит: “Это Саният, они здесь жили, она хочет посмотреть”. Наш старый дом так и стоял. Старый дом, в каком мы жили. Да. Яблоки там... я одно яблоко сорвала, покушала и ушла. Два раза была всего на Кавказе в своем дому. А так жалко уходить было (смеется). Вот так и жили. Ездили, там уже родственников нашли. Уже стало хорошо. - Вы сказали, что рано начали работать на шахтах. Расскажите, как там проходил день. - Я на кирпичном заводе работала рано. А потом уже, потом уже, когда паспорт получила, потом уже пошла на шахту. - А паспорт во сколько лет вы получили? - В 16 лет. Как паспорт получила, так пошла на шахту работать. А так работала на кирпичном заводе. 12 лет мне было. Может и 10 лет было, где спала, где попала. - А что именно вы делали? - Там вот кирпичи берут и складывают на деревяшки вот такие. Складывают, а эту сажают, чтобы поспел, чтобы высушить. А когда они уже кирпич убирают, мы эти деревяшки таскали им обратно, чтоб они кирпичи складывали. “Рамки” назывались они, “рамки”. - Кто там еще работал? - Да там... - Маленькие? - Не, взрослые. Маленьких мало было. Потом черепицу делали. На черепице я работала. У нас дядя был. Нас приняли на черепицу. Тоже... как мы уже устаем, он говорит: “Идите отдыхайте!” Но он нас кормил. Он водил нас туда, не знаю, столовая была или че была. Он нас поведет туда, покормит, а потом уже домой пешком принесет сюда. Работали (смеется). - Сколько минут на дорогу... - Ну полчаса, полчаса, полчаса. О! Старый автовокзал был. Оттуда мы шли сюда пешком. Работали, многие работали. Пешком! Ночью в три часа придем, в четыре часа придем. Работы нет, все равно сидим. Вот так и работали. Сколько дадут, столько дадут. - А по сколько часов в день вы работали? - Восемь часов. Ну нас, нас... Мы, малолетки, шесть часов работали. Ну мы не уходили, пока старшие не закончат. Мы с ними пойдем домой, дорогу не знали же. По горам вот до туда ходили. - Вы помните, во сколько часов приходили, когда давали обед? - Ну обед где-то в 11-12 уже давали нам. А вечером уже кто че найдет дома. - А какие там были условия, на заводе? - Условия... Ну какие условия? Никакого условия не было. Отработал - ушел. Всё. Так чтобы кто-то ругал, тебя наказывал, этого не было. Нет, нет, не было этого. Не наказывали. Особенно нас малолеток. Наоборот хорошо разговаривали. Русские, татары, чечены - много было, балкарцев много было. Но самый хороший народ - русские: они нас жалели. Хоть че-нибудь да дадут. То, что мы приезжие в то время. В птички стреляли и кушали там. Вот они варили, нам давали птички. Ласточки летали. Вот такой кусочек мяса любишь есть. Такое время было. Поэтому... Мы сейчас боимся: “Ой мука дорожает! Ой масло подорожает!” Кто войну видел, тот боится. А кто не видел, ои не боятся. Я, например, боюсь. Не дай Бог, опять будет такой голод. Боже спаси! Боже спаси! Пускай наши ... мы ничего не видели, хоть дети пускай увидят. Правильно? - Что вы еще делали, чтобы накормить себя в детстве? - Ниче не делали! Че найдем, то и ели. Из теста? - Нет, в целом. - Ну в целом, суп варили большинство. Суп. Плов-млов - этого никогда не было. Я один раз сварила плов, не умела налить воды, в масле жарила всё. А потом: “ТАААРС-ТАРС-ТАРС”, - деп атат да. Водички налью и так сварила. Манты варила в воде. Не было ... не в чем было варить. Вот так выжили. Лишь бы было, че покушать (смеется). - У вас дома была печка? - Да, печка была. Печка была у нас. Печка была, казан, не казан, а вот эта кастрюля была. По необходимости. - А зимой как было? Холодно? - А зимой, зимой ... Я же на шахте работала, уголь давали. - Бесплатно, да? - Бесплатно, да-а. Уголь давали. Каждый месяц 500 килограмм, по-моему, полтонна давали или 500 килограмм. Ну уголь был. Я потом, на шахте когда работала, сама оттуда таскала вот такими кусочками. То дрова принесу, то уголь принесу. Насчет этой хорошо было, чем сейчас, насчет угля. Свет был, хорошо, в то время. Ну потом уже в 54м году, в 56м году. А в перове время был свет, не был свет, не знаю, когда мы приехали. Был, наверное. - В детстве в свободное время чем занимались? Вы играли, как например, сейчас дети играют на улицах? - А конечно, играли. В футбол играли и в прыгалку большинство играли. В прыгалку, в прыгалку играли. Потом мама пришла и мне говорит: “Знаешь, Саният, надо куить шерсть и надо вязать”. А че будем вязать? Ну носочки детские, безрукавочку, шапочку и вязали. Вот этим вязанием я на ноги встала. Всю жизнь вязала, все время вязала. Вот мы вязали ручной вязкой. - Мама вас научила, да? - Мама научила, а потом я поехала в Бишкек, в Бишкеке научилася. Они тоже вязали. В то время знаешь вязка какая была дефицит? Ангарку возьмем, постираем, вот так потеребеним и вот это - мы жили. Нормально, хорошо. Дальшу больше уже выросли, я замуж вышла, четверых детей родила. Вот так и жили. Потом уже хорошо стало, отлично. Потом поехала на Кавказ. Сказали: “Там деньги дают”. У-у, хоть посмотрю, что за деньги. Поехали - нам дали деньги за то, что нас сюда выгнали, у нас же имущество там осталось, все осталось же. Я сейчас получаю 1500 рублей вот уже с 94го года. - В месяц? - В месяц, с 94 года получаю полтора тысячи. И не прибавляют, и не убавляют. Майли, вот это дают, спасибо. Вот так и жили. - В вашем детстве или юности дети дружные были? - Дружные были. Даже... я никогда пальцом никого, ребенка, трогала и никогда не слышала, чтобы кто-то дрался. Дети между себя даже и с соседями тоже. Мы когда жили, и киргизы, и татары, и русские - всех было полно - все вместе игралися. У нас вот шестая школа рядом же, они все время там играли и там и учились. Никогда не было такого, чтобы драться, ругаться, сверяться: “Зачем ты моего сына ударил, там дочку ударил?” Не было никогда. Не было. Хорошо было. Это сейчас друг друга ненавидят. - В городе какие были еще места для развлечений, например? - Парк был у нас там. Туда ходили, в парк ходили. На базар ходили, семейчки покупали, щелкали (смеется). Парк был только. Потом мы поехали в Учкурган, четверо нас поехали купаться. Я смотрю там яблоко валяется. Уже яблоки были. И один таджик как за нами гнался вот за это яблоко. Мы еле убежали. - Сколько вам было лет? - Мы, наверное, пошли купаться где-то лет в 14-13, ну еще маленькие были. Пошли пешком купаться, тогда автобусы эти не ходили. И всё больше никогда ни у кого ничего не брали, боялися, убьют. Таджики - такой вредный народ, оказывается, был. Честно. А вот киргизы нас очень хорошо приветствовали. Сами не съедят - нам давали. Вот это я точно помню хорошо. Даже в кишлак приедешь, я скажу: “Вот столько нужно на дрова”. А они говорят: “А, майли, майли, кызым, майли”. Иногда чай дадут, чай попьём, кусочек может лепёшки можешь катламу - че нибудуь, да че делают. Они хорошо жили. Потом молоко давали нам, мы там пили. Киргизы нам очень хорошо помогли, очень хорошо. Всех приветствовали. Когда приехали, у многих же квартир не было, пускали, жили у них многие, но нам сразу дали квартиру. Поэтому мы друг другу никто не знал, кто где остался, родственники. - То есть вас в разные вагоны завезли, да? - Да. Сказали кому рабочие силы нужны, там их и оставляли вагон. “Твоя, моя сестра, брат”, - этого никто не знал. Через сколько лет уже встречались, ездили туда-сюда, а так не было. Никто никого не знал в то время. Машины не ходили, поезд ходил с этого ... “Горчков”, “Горчков”. А мы не знаем же, как ехать туда дорогу, не знали и никуда не ездили. Пока они сами нас не нашли нам, не приехали родственники. Шундака! - А вы помните сколько дней вы сюда ехали из Балкарии? - Нет. Вот это я не помню, вот это я не помню. Ну долго ехали на вагоне, знаешь. Ого! Ну 10-15 дней ехали точно. Потому что останавливались, где это... хоронили. Знаешь сколько времени уходило? Сколько людей осталось по дороге. Сколько хочешь, остался. Вот пока похоронят, пока ехали вот, воды набирали там. Может кормили чем-нибудь, покупали на остановках, не знаю. Я вот это не помню, чтобы я что-то покушала. Вот так ехали. - А религия... в вашем детстве говорили про религию, про Бога или об этом не обсуждали? - Нет в то время какое про Бога? В то время даже намаз никто не стал читать. Боялись. Даже вот если выходит человек замуж выходит, надо никях - боялися. Кое-кого привезут, никях почитают, чтоб никто не знал. А если узнают, посадят. Если узнают, посадят этого человека, кто тебе никях читал. Вот такое время мы увидели, да. А сейчас хорошо Аллах акбар. Мула не было, сейчас уже нормально, а в то время не-ет: всё украдкой, украдкой, как будто что-нибудь воруешь, вот так делали. Свадьба-мвадьба никогда не было, очень редко. Такой свадьбы не было как сейчас. Вышла и живи. У меня лично свадьбы не было: вышла замуж и жила. Правда? Пастель-мастель... потом только мама четыре тушака сделала мне (смеется). Всё. - А когда вы вышли замуж? - Я вышла замуж в 54м году. Я уже на шахте работала, когда на шахту поступила, там познакомился и там вышла. То время лошади спускались в шахту. Люди вот так работали, с лошадями работали. Вот это я хорошо помню тоже. И всё. - А вы что делали на шахтах? - На шахте я лебёдчицей работала, лебёдчицей. - Что делали? - Уголь в вагоне, по вагонам идёт. К вагоном прицепляют и я включала и тянула до тех пор пока куда вагон надо поставить. Лебёдчица. В то время были лебёдки. - Сложно было? - Нет, не сложно. Всё равно мы тоже там... меня там два-три дня учили: “Надо нажимать так, надо нажимать так, тут надо останавливать”. Работали так. Откатчицей работала, вагоны вот так спинами толкали, толкали до места. Вот так толкали. Забурицей поднимали вот так. Поднимем и поставим на место. Очень тяжело работали. Тяжёлая работа была. Тогда же техники не было, чтобы там подними и там подними, когда работали. А сейчас уже полно. Вот такие дела. - А дома, где, например, никто не услышит, вы разговаривали о религии? - Нет, не с кем было говорить. Мы только с мамой жили. - А о чём вы разговаривали с мамой? - Ну с мамой - как приехали, как уехали, что сделаем, что буду варить, куда завтра пойдем - всё (смеется). - Ваша мама строгая была? - Нет, не строгая, не строгая, нормальная, нормальная была, не строгая. Не ругала, никогда не ругала. - А кроме вас другие дети, например, соседские дети, они в школу ходили? - Ходили, все ходили в школу. В то время тоже школа обязательной была. Знаешь, не знаешь - всё равно ходи. Ходили. - Вы сказали, что 2-3 года учились. Как проходили ваши дни в школе? - Нормально. Я, я всё время опаздывала почему-то. И меня ругали, и я не стала ходить. И никто ничего не сказал. Ну и не надо. Сумку отобрали и я там оставила. Так и не стала ходить в школу. Всё время опаздывала, мама на работе была, пока голову моешь пока в совхоз сходишь, скуаешься, приедешь... Три класса, наверное, я закончила. А тогда не срока была учишься, не учишься, не надо. Фамилию умеешь писать и ладно. Вот такие времена были. - А книжки, тетради как покупали? У вас были школьные принадлежности? - А нам в этом... в школе давали. - Бесплатно, да? - Да, в школе давали. Чернильница у меня была. Вот такая самодельная и перо. Чернильница, пока дойдём до школы, всё прольётся. Сумка была сшитая из тряпок. Вот такие у нас были сумки. Тряпки сшили, и туда положим, и ходили в школу. - А вы помните, какими учителя были? - Нет ,учителей я не помню. У нас был один узбек учитель; я уже забыла, как его звать. Узбек был молодой. Потом Вера Карнеевна деген учительница была. Вот это я хорошо помню. - Что она преподавала? - Ну всё преподавала: и по русскому, и по арифметике. Вот это её хорошо помню. А больше не помню. - У вас были любимые предметы, уроки? - Если я не училась училась от 2 года, какие могут быть предметы? Я песни петь любила. Песни петь ходила (смеется). Расса ырдайт элем. - На концертах? - Нет, сама по себе. Вот иду, эту песню пою. В школе тоже пели. Только вот этот предмет. - А какие ещё продукты были в дефиците? - А в то время какие продукты были, кызым? Чай - чай был, не был, не знаю. Даже не помню, чай пили или нет. Хлеб - основной, сахар, вот такие конфеты были в подушечках. Ну очень продуктов было мало. В магазин тоже зайдёшь, почти что ничего нету в то время. Всё равно потом уже в девяностые годы потом, потом уже всё пошло нормально. - Потом - это когда? - После девяностых кийин да. Мясо был дешёвый, хлеб был дешёвый, молоко был дешевый. Вот это и были продукты были продукты. Сливки были в то время, люди же держали молоко, молоко куда-то девали. Носили, мы здесь покупали, с совхоза привозили. Потом уже стало нормально, хорошо. Было всё покушать. Лишь бы работа была, лишь бы деньги получали. - А как вы узнали о победе СССР во время войны? - По телевизору говорили, вот только тогда узнали. “Ура, Победа!” Мы думаем: “Ой как же хорошо! Может быть нас обратно на Кавказ отправят”. И многие уехали. Очень многие уехали, мы остались жить. - А почему остались? - Ну я вышла замуж за узбека, поэтому осталась. Не хотела детей туда везти. Поэтому осталась. Ничего, нормально. Победа была. И сейчас празднуем победу. Нам нравится. 9 мая будет Победа. День Победы. Как радостно было о-о! - Вы помните, как солдаты возвращались из войны, из фронта? - Я здесь почти не знаю никого. Когда мы на Кавказ приезжали, мы ездили которые потерявшиеся оставались, они вот приезжали. Мы раньше часто ездили на Кавказ. Там же все родственники. И видели в военной форме, ремень такой хороший сапоги солдатские. Вот это я помню. Шинель. Вот в то время вернулись когда. - А в колледж или университет вы ходили? - Я же не училась. Куда я пойду? - А другие? - Другие ходили, которые учились хорошо. У нас техникум был вот здесь на 46м. Университет, по-моему, не был. В то время не было. Потом уже. В Ош. Раньше же хорошо было: кто в Фергану поедет, Фергана открыта была. Это потом уже дороги закрыли. Кто где мог, там и учился. Были хорошие ученики были. Добросовестные, учились хорошо. В то время почему-то хорошо учились. - Вы в колхозе работали? - Нет, я в колхозе не работала. Когда вот здесь уже соберут картошку, кукурузу и ещё лук, мы ходили собирали остатки и домой приносили. Вот это кушали. А так я не работала. Вот видим, знаем, что где-то поле уже пустое, там хозяин уже всё собрал, ходили лопаткой копали вот такие картошеньки, луковицы, собирали и приносили, кушали. - А вас за это никто не ругал? - Нет, уже поле было пустое. Стадо ходило. Нет, не ругали. Не ругали. Уже стадо когда пустят, тогда ходили. Собирали. Хоть вот такое принесёшь, всё равно пайдасы бар. Но прям так мыли, вот так помыли, сварили, вот так шкурку уберём. Или картошку сделаем, или так покушаем. - А вы помните, колхозы какими они были? - Колхозы? Ну-у здесь я в Кызыл-Кия колхозы не видела, а там я уже не помню колхоз. Колхоз, колхоз, есть колхоз, есть колхоз, ну не знаю, какой он был. - Что вы ещё помните о шахтах? - В шахте я работала. В шахтах мы работали. Нормально, хорошо там тоже столовая была. Мы выйдем с работы, покушаем, что надо, тормозок возьмём, хлебушек или что. Лошади спускались. Вагонетки катали. Здесь спускали в шахту, чтобы там шахту крепить. Крепили. - Тоже по восемь часов, да? - Тоже по восемь часов, да. Первая смена, вторая смена, третья смена была. В три смены ходили. Неделю ходили первую сменуну, неделю - во вторую смену, неделю -третью смену. С 12 часов до 8 утра работали, ночью. Не спали, вот не спали, работали. - А выходные? - Выходные, если я сегодня вот пойду в ночь, завтра я отдыхаю. Вот это нам выходной считался. А когда я вот уже пришла сегодня утром с работы, в 2 часа мне надо было обратно идти на работу. Две смены бывало. Вот это только выходные бывали. Через день, через два - вот так попадало. Как сейчас, суббота - такого не было. Не было таких. День работаешь, день отдыхаешь. Иногда работы не бывало. Не всё время была работа. Вот это считался выходной. - А на этих выходных что вы делали? Чем вы занимались? - Дома по дому что-то делали: то стираешь, то побелишь то ... Раньше мы сами шкатурили, печки чистили. Дети сами всё делали. Если надо что-нибудь делать, пойдём, кирпичи откуда-то достанем, извёстку достанем у кого-нибудь. Что-нибудь да делали. Играли, большинство играли. - А вот книги читали? - Не, книги я не читала. Я же неграмотная. Какие книги мне? - А другие дети? - Ну а другие дети ... Может читали, может читали. Газету бывало “За уголь” возьмём, посмотришь, сколько шахта выполнила. А так нет. (пауза) Там книжка у меня есть кавказские, как нас оттуда выселяли из Кавказа. Вот это всё написали, мне одна женщина дала. Хотела читать, так и лежит. Глаза не видят. Она уже старая лежит. “Ма сага Кавказдан келген книжканы берейн”. По-болкарски написано, а я по-балкарски не умею читать, потому что я здесь по-русскому училась. Буквы разные всё равно. Не читала книги. Так, газеты иногда почитаешь и то на сколько шахта план выполнила, сколько она выплатит - вот это. Тогда же план выполняли. Если выполнишь, нам премиальные давали. Если в шахтах выполнил выше нормы, давали как сейчас дают хорошим ученикам, что дают аты не? - Стипендии. - Стипендию. Вот так мы ждали вот эту шахту на выполнение. - А сколько была норма? - А сейчас не помню. Не помню норма. Но говорят: “О, норма выполнена, значит, мы получим там что-то”. - А если не выполняли? - Не выполняли, не давали лишние деньги. - А так наказания не было, да? - Не, наказание не было, не. Наказания не было. Наказания не было. Ну старались выполнять. Выполняли шахтеры. - Вам мама ещё что-то рассказывала из жизни в Болкарии? - Ну она рассказывала, как они жили, как замуж вышла, как отца забрали в армию, “вы остались сиротами”. Вот это только. Кто какой городняк, где живёт. А больше ничего не рассказывала. - Когда умер Сталин, вы сказали, что вы плакали... - Плакала, плакала. Я думала это... я думала, нас раньше отправят на Кавказ, он даст нам этщ разрешение. Оказывается, когда умер, потом только уехали. Плакала. Я как раз на работе была, на шахте работала. - А почему вы плакали? - Жалко мне почему-то стало. Он такой красивый был. “Иосиф Виссарионович Сталин умер” дегенде ийлайбергенмин. - По радио? - По радио. У нас радио было на шахте. Вот порой мы и слышали все. - А вот в Киргизии были протесты, например, жители, обычные крестьяне, они протестовали, нааразы болобу эле... - Неге, Сталин олгонугобу? - Жок, мисалы, колхохдорду кыдганы учун, например, имуществону алып алатко. - Конечно. Как не предъявляли, без ничего приехали все. Биеттаям сколько хочешь алар! Осоюенно вот в кишлаках, вот Совхох, Караван, там же были эти колхозы, правильно? Это просто мы... нам не приходилось, мы не знали и не интересовались. Конечно. О, сколько хочешь байларын сколько алып кеткен хама йогунларын: и золото, говорят, забрали, лошади забрали. А у кого, мы не знаем. Ну слышали, слышали. Уехала каравай! - А когда вы встретели немцев? Вы сказали, что в Балкарии встретили ? - Немцы во время когда нас эвакуировали оттуда выслели вот в то время мы видели их. Пришли, прямо нас всех выгоняли, били даже нас по заднице. Выгоняли немцы. Вообще немцы адам эмес. Боялись мы, маленькие же были тогжа. - Вас неожиданно выселили, да? - Да, когда война началась нас неожиданно выселили и всех загрузили вот в черные вагоны и ехали, “чух-чух-чух”, поездом. -Коммунистическая партия жонундо что вы слышали? - Я даже не слышала. Может слышала и не помню. Молодая была да, девочка, че, мне 8 лет. (пауза) Всех в армию забрали. У нас был лес, лес был рядом и говорят: “Во-от в лесу сейчас придут басмачи, нас убьют!” Какие басмачи? Там одни немцы были! Немцы там были, оказывается, тоже в лесу у нас. Прятались они. Одни немцы были в то время. А у нас лес рядом был. Мы потом не стали ... мы боялись уже. До войны мы ходили, там груши собирали, землянику ходили собирали. В лесу росла земляника. А потом уже уехали. Потом приехали - уже все равно неинтересно. Мы не приезжали туда, только в гости приезжали. Уехали. - И сколько лет вы работали на шахтах? - На шахте я работала с 54го года по 62й год. Потом шахты закрывались и нас кого куда. Меня послали в этот ... в горторг. Мой бригадир говорит: “Соня апа, ты хочешь в другом месте работать?” А я говорю: “А где работать?” “О-о там такая работа есть в горторге, вот туда зовут. Пойдешь?” - говорит. “Пойду”. Я пошла туда. Пошла туда, захожу и ... заведующая вышла. Я говорю: “Вот меня прислали на работу. А че я буду у вас делать? - говорю. - Вы мне скажите”. “Ну, техничкой”. Вот я даже не знала, что такое техничка. “А че техничка делает?” - говорю. “Будете горшки мыть”, - говорит. Детсад был там. “Ну детей я не возьму в садик”. Я тогда “мой сама горшки” деп кетебергем. А потом я прихожу туда на шахту обратно, Абдыраим смеется. Я говорю: “Че ты смеешься?” “Я ж тебе сказал, о, такая должность технички”. Он даже мне не сказал, что такое техничка (смеется). И так и не пошла. “Детей не возьму”, - дейт. “Ну не взьмемшь, не надо. Тогда мой свои горшки”, - деп кетип калгам. - Как вы думаете, для чего вас переселили? Вот вы жили в Балкарии... - Вот для чего нас переселили, значит, что власть что-то недолюбил. Власть нас выселила. А так сами мы не уйдем, правда? Значит что-то не по душе. Поэтому выселили. Война была, кто с кем дрался, кого кто ненавидел... Поэтому нас выселили сюда. Эвакуировали, короче говоря. - А мама вам рассказывала, почему так получилось? - Нет, нет. Маме не до этого было. Она сама все время болела тоже. - Вы за ней ухаживали? - Да. А кто еще? Я ухаживала, ухаживала. В первое время работала, потом не стала работать. Потом она вышла ... то что отец пропал без вести, она привезла справку с Кавказа и ей, сколько она получала, какие-то деньги получала. Деньги получала и нам давали паёк: то мясо дадут, ну в общем, кушать что-то давали. Все время она... каждый месяц. Вот это мы и жили. Потом я выросла, работать начала. И так мы и жили с мамой вместе. - А вот например праздники или дни рождения вы исправяляли с мамой - Не, какой день рождения? Мы даже не знали, вот только-только начали знать, когда уже (смеется) детей понарастили. В то время никто никого не знал, кто когда родился. Никто... ни Новый Год... Этот 8й март этот мне... я ненавижу 8й март. Почему? Потому что нас в этот день же выселили нас сюда. Именно 8го марта. - 44го года... -Да, 44го года. А мой отец, когда его в армию забрали, он сразу, когда пошел на войну, его застрелили и он пропал вез вести. Ни живых, ни мертвых. А которые приехали с ним вместе, были вместе, живыми приехали, они нам сказали: “Он был расстрелен, в больнице лежал 6 месяцев, нога была хорошая, а рука... был инвалид”. И всё, вот он с больницы не вышел. Может и вышел, где-нибудь женился, может, ну мы не искали и он тоже нас не искал. Он тоже не был грамотным и я подавно неграмотная, и так и мы друг друга не нашли. Может он был жив. И нам дали справку, маме, на Кавказе: “Лукьяев Хаджимурат Лекурович пропал в 44м году 8 июня”. Вот это мы только получили. И всё. Ну если сама неграмотная ... А! Я хотела... мне сказали надо фотографию, а фотографии-то нет. Во время войны кто какую фотографию взял? Может и был дома, но мы не взяли. Поэтому я не нашла его. - А когда спрашивали про фотографию? - Ну когда мы писали, я хотела писать и тут я нашла мужчину, вот такой грамотный, он говорит: “Ты фотографию принеси”. Я говорю: “Фотографию, фотографской карточки нету”. “Какого день рождения у него?” Я не знаю и мама не знает. И поэтому я не искала. Не искала. Не знала, нет. Я его вообще не видела. Он когда... когда его в армию забрали, он пришел в шинели, в шапке, а мы все четверо играли во дворе. Он пришел, меня вот так подня-ял, вот так высоко поднял, отпустил и так тоже всех поднял. Вот у меня на глазах он остался, в шинели. И сейчас вот я его увидела бы, я бы сказала: “Это мой папа”. Вот мой последний ... - Помните этот момент? - Помню, вот этот момент я очень хорошо помню. Очень даже хорошо помню. Вот он в 44м году в июне же умер, а когда их забрали... Пропал без вести в 44м году 8 июня даже жазган. Где-то даже была справка у меня, здесь где-то, вот эта справка. И всё! Вот это мне в памяти осталось, на глазах, как сейчас. Вот сейчас увижу, войну показывают - я всё время смотрю: “Может мой папа там?” Так я и выросла сиротой. “Атам бар”, - десе, мне даже приятно, у кого отец есть. Я отца ласки не видела. Только поднял, отпустил, всё. Одна корова была у нас, больше ничего не было. Вот эту доила мама, айран делала, кисло-молоко делала, брынзу делала - вот это мы и жили. И этот тоже остался там, на Кавказе. Вот такие дела были. Не дай Бог войну. Боже спаси. - На Балкарии вы помните как помогали по хозяйству маме? - А у них там и хозяйства не было. Кукуруз они сеяли и всё. Картошку сажали и деревья сами росли. Яблоки. Мы ходили, кукуруз вот так вот так делали, помогали, конечно. Картошку собирали, как могли. - А потом всё это сдавали или сами... - Не, не, не сдавали, для себя только сажали. В то время никто ни у кого не брал, не покупали. В то время не покупали. Потом уже здесь тоже стали продавать. Никто ничего не продавал. Может кто-то продавал, но у нас не было так много, чтоб продавать. Машины нету. Кто кого повезет. На лошадях ездили, если далеко куда-нибудь на поминки тоже ... взрослые, а мы не ездили ни куда. - Вот на шахтах у вас какие были отношения с коллегами? - Нормальные, очень нормальные, хорошо. Ну мы если кусочек хлеба, тормозок принесем, мы все вместе садилися, когда время есть. Вместе кушали. Боклашки вот такие были литровые, воду брали, с собой тоскали в шахту. Нормально, очень даже хорошо. Начальство тоже хорошие были, вежливые, хорошие. Очень даже хорошие, нормально. - А на заводе вы были самой маленькой или были еще младше? - Ооо были маленькие тоже. Всякие были кирпичный заводдо. Всякие были. День, целый день стоим, там дадут несчастные копейки. Каждый день: “Завтра деньги будут давать, завтра выручку будут давать”. Мы рады, придем, сидим, денег нету, уйдем. Но давали. - А почему денег... - Ну, наверное, не было денег. У нас тоже, сколько мы вот, в каком году я уже забыла, 90й годдомыкен, денег не было. Давали нам: то муку дадут, то вермишель, еще что-то давали вот здесь даже у нас. Четыре месяца, по четыре месяца денег не давали. Вот такое время бывало же там тоже. В то время тоже было так тяжело. Продукты если не продашь, денег нету. Кирпич не купили, значит, денег нету. - И вот что делали тогда, если не давали денег? - Ну не давали - занимали у кого рубль. В то время деньги были хорошие: два рубля займу - мне хватит, пока деньги получу, на хлеб. - У кого занимали? - Ну, русские большинство давали. - Давали, да? - Да, давали. Спросишь: “Феня, займи два рубля”. “Ладно, на”. У нее муж на шахте работал, хорошо зарабатывал, сама работала она, в банке работала уборщицей или кем она. Они вовремя получали. Два рубля займу, мне хватит. Два булка хлеба 14 коппеек стояла. И сколько булка хлеба будет? Хватит же. Что я... нам с мамой. Только на хлеб. - А потом как вы оплачивали вот эти долги? - Когда получу, отдам два рубля. Получу, отдам два рубля. Хорошая была хохлушка, хорошая была женщина тоже соседка. Там раньше у нас все русские были почти что. Русские, балкары. Потом уже с Алая несколько соседей киргизов приехали, а так только в Карававне, в совхозе мы знали, что есть киргизы. Они приходили, молоко приносили, продавали. А тут в городе мало было. В городе мало было киргизов. Вот тогда я и увидела алайских киргизов. Приехали, жили в нашем корпусе. И здесь живут до сих пор. - А можете еще поподробнее рассказать о работе вашей мамы? - Ну я же сказала тебе, она работала вот... было такое предприятие “ОКР”, “ОКР” назывался, там она работала. Тоскала... носилки таскали, кирпич таскали, глину таскали для постройки, камни таскали на фундамент, тогда же руками всё делали. Вот она работал, вот тут на Январском она работала, дома вот тут строили, где Белый Дом. Летом заболела, она меня потом в больницу положила. - Когда она заболела? - Когда она заболела... билмейман, забыла уже. Я еще не работала, маленькой была. - А нас стройке женщин много было? - Да, и женщин, и мужчин ... один на один все работали, как мужики. - Не важно было, да? - Не важно, ты женщина или девушка там. Это не имеет значение. Положено двадцать кирпичей - двадцать кирпичей ты должен поднимать. Положено тридцать - тридцать должен поднимать. Ты будешь работать, а я халтутрить что ли? Не-ет, так нельзя. Честно надо работать. Так работали. До 5 часов работали, с 8 до 5. Час обед. Иногда полчаса делали, когда торопятся, пораньше уйдут домой. Но раньше не отпускали. От звонка к звонку. А мы пока из шахты выйдем, пока этот свет сдадим, аккумулятор, пока в бане помоемся, в столовую зайдем, что-нибудь перекусим - двенадцать часов уходило, а не восемь. Пока с четвертой шахты, с шестой шахты, четвертая шахта была, 11я шахта была, Джинджиган был и этот... какая шахта была, я что-то забыла уже. возле (inaudible 01:10:52) тоже была шахта. 4-5 шахт было. Вон там где работал. Я на Джинджигане работала и на 4й шахте работала. Пешком ходили! В то время не было... были машины вот такие закрыты, но там тоже надо платить деньги. Мы пешком ходили. Деньги было жалко. Денег заработать тяжело, а расходовать легко. - Еще, например, постановление, например, новости из правительства... как вы о них узнавали? О законах, новых законах... в детстве? - Ну это если вот так по радио передадут, услышишь. Или вот так люди услышут: “Ой вот так, вот так”, - рассказывали, а так у нас в то время ни радио, ни телевизора - ниче не было. Только вот это слышали, которое повесят, радио называется. Услышишь, значит хорошо, не услышишь, значит нет. Вот как сейчас передают “Время” программа, также они вот прямо через это передавали, в радио. Громко говорило радио, даже во дворце радио говорит - мы на Ржецке уже слышали. Вот только через это слышали или так кто-нибудь здеся. Но люди были очень добрые, друг с другом поговорят, постоят. Мы хорошо выросли, нас очень хорошо вырастили. Никогда ни с кем не ругались, отлично, только я вот из-за этой поругалась я то, что она лебеду мою собирала (смеется) девочка. - А вы ее знали? - Знали, конечно! Она соседская, чуть-чуть подальше жила. Потом бабушка с мамой пришли, начали на меня ругать. Я говорю: “Твоя дочка виновата. Почему она по своему ряду не пошла, а зашла в мой ряд?” Они поняли и потом свою дочку поругали: “Почему ты перешла на ее ряд?” Мы ходили так: “твоя грядка, моя грядка”. Порвем, порвем, порвем, принесем, чуть-чуть соль положим, вскипятим и кушали вот это как борщ. - Вы сами посадили, да, эту лебеду? - Нет, она сама растет, сама растет. - И вы вот так ходили, искали, да, на полях? - Конечно, вот здесь вон туда пойдем, где ЖКХ была. Там была такая поляна была, там росло большинство. Там машины не заезжали, между домами, межлу арыком, вот так росли. Возде арыка большинство. - А маме на стройке помогали? - Нет, там детей не пускали, боялись, кирпич упадет или че. Не разрешали. Не разрешали. Она меня с собой забирала, чтоб я дома одна не оставалась. Там сидела, смотрела, как они работают в халатке. Деревья там были. - А когда вы начали на заводе работать, мама переживала? - Конечно, переживала. Я же говорю, мы там по 12-13-14 часов. Если у нас там осталась глина, пока не пропустишь ее, нас не отпускали. А там сломается, мы ждем когда отремонтируют, вот это все кончим, потом только шли домой. Конечно, переживала. А как же? Я один раз голову разбила - что-то попало мне. Пришла, а мне надо в школу идти. Это еще когда яблоки воровать ходили. Я вымыла голову и так и оставила чашку. Мама пришла, меня искала, “О-о-ой, наверное, кызым олуп калган, уйубуз тоола кан”, - деген да. Потом соседи говорят: “Нет, она пошла домой, она и сумку взяла, она в школу пошла”. Потом ждала пока приду домой, бедная. А я потеряла рубль, свой рубль потеряла, по дороге шла и я пока я ее искала больше, чем училась. И так и не нашла (смеется). Бир сом. Бир сом знаешь, какие деньги это? Бир сомго в то время сколько булок хлеба было? Почти что 5-6 буханка нан береди. Она мне рубль дала, когда получила деньги, она че-нибудь купишь по дороге. А там дешево было, пять копеек, 10 копеек, 20 копеек в то время не деньги были. Это сейчас 20 копеек деньги. - Можете рассказать про питание, из чего состояло ваше питание, сколько раз в день питались? - Ну питались сколько раз? Ну, утром чай попьем или хлеб есть, или масло, был не был когда нет, самое главное - сахар. А обед что-нибудь сварили - сварили, не сварили - опять же чай попьем, если некогда. Вот так и жили. Три раза, больше ни кушли. Даже может один раз, три раза - где три раза? Если один раз хорошо покушали в то время и то хорошо. Нечего было кушать. Потом, потом уже стало нормально, хорошо, я же говорю. Когда уже стали работать, деньги стали зарабатывать, начали вязать, деньги делали. - А когда начали вязать? Какие это годы были примерно? - Это годы... ну уже, наверное, двух тысячный годдарда. В двухтысячных годах уже. Уже дети выросли почти что, вот поэтому уже стали, а так некогда вот было. Я на пенсию пошла в 88м году. Вот так. - А вам что взрослые вообще рассказывали о Сталине? - Я не помню, не знаю, про Сталина я ничего не знаю. Про Сталина я ничего не знаю. - А другие, вот когда обьявили о его смерти, как другие отреагировали? Они тоже плакали? - Мы с тетей Тамарой только были, а остальные не знаю . Мы же вдвоем здесь от вашего дома до этого у нас канат, уголь привезет, мы с ней в вагонетки закроем, примем, эту отправим. В двоем мы только были. Не видели мы остальных. - А ваша мама что сказала о сметри Сталина? - Ну мама тоже сказала: “Наверно, уже поедем мы домой”. Почему-то, не знаю, почему они так сказали. Все радовались, что война кончилась: “Война кончилась”. Еще Сталинам олду: “Ой вот, наверное, Кавказка кайьып кетебиз”, - ушундай дешкенда. Ошол убакытта ошондой эле. - А вообще после переселения Киргизия вам понравилась? - Да, понравилась. Киргизия мне понравилась, поэтому я не уехала обратно. А то как приедем в гости - вот этот дом продается, вот этот дом продается и государство дом дает, я не приеду, от Киргизии я никуда ни шаг. Я даже вот сейчас куда-нибудь приеду да, скорее тороплюсь сюда. Я здесь выросла, поэтому мне киргизы больше нравятся, чем Родина даже. Родина есть Родина. Что я там видела? Войну только. Больше ничего не видела. Шундака. В Киргизии нас очень хорошо приянли, куском хлеба делились, даже горячий давали - то, что я вот помню хорошо. Очень хорошо приняли, людей пускали к себе домой, у них жили пока квартиру дадут, пока комнату дадут, даже которые сироты были, они усыновили, удочерили и замуж поотдавали за киргизов. Вот такое время было. Родители умерли, дети-то остались - уже взрослые. Вот они работали, понравились, и замуж поотдавали, за киргиза отдавали, за узбека, за узбека не знаю. Узбеков не было здесь тогда. Только одни киризы были, русские, чечены были, татары, уйгуры были. Очень много национальностей было. - Вы сказали что помогали - это богатые люди помогали или обычные - Богатые и бедные, если вот лепешку пекёт, все равно сорвет и даст тебе кусочек. Вот такое время было. Ну наверное... - богатые не богатые - очень народ был такой знаешь, как тебе сказать, добросовестные: бир бирине хурмет. Хурмет. Поэтому. (пауза) Мы когда уже приехали сюда с мамой, мама отдельно, а папа - как потреялся, а так все время вместе там жили. Вместе жили, в центре мы жили. Самая война в центре была. Немцы когда пришли, о, убежали все в гору: мужики боялись войны. Войны боялися. Но все равно война болду. Все равно. А этих, как их, чеченов, по-моему, или кого, они их не хотели принимать, потом, Россия сказала: “Мне рабочая сила нужна, везите”. И их в Ташкенте много было, чечены. В Ташкенте наших не было никого. По разным вагонам, они же в другой.. вот как в Джалал-Абад, Фрунзе - там же жили все, как сейчас, аркалык, нимелер дегендей да. (пауза) Ну никто никого не ругал, чтоб кто-то кого-то побил: “Э-эй! Уят олот, урба!” - деп старшие, если увидят маленького обижают, они защищали и не давали драться. Никогда. А мы по-киргизски не знали же, я только по-балкарски стала. По-русски тоже здесь научилася говорить. Не понимала - А если не понимали, как вы говорили, что вы делали? - Ну не понимали, они не понимали, скажешь, поймет - поймет, не поймет - значит не поймет. Потом научилися. Потом научилися, соседи русские были. Научились. - А как вы, например, искали работу. Вот вы сказали, что на заводе работали. Как вы нашли работу? - У нас соседка была, татарочка , Фая. Она говорит: “Соняя, ты хочешь на работу?” Я говорю: “А куда?” “Я вот пошла, на кирпичном заводе принимают. Я бы пошла на работу, но мне одной ходить будет далеко”. Я говорю: “Айда. А меня примут?” - говорю. “Примут”. Она полнеькая была, битая, а я худенькая была девочка. Пошли - приняли. И мы с ней вместе потом четыре, три парня с этого... с колхоз Правду. Вон там колхоз Правда. Они тоже работали там. Потом мы с Фаей идем, вот по этому полю мы идем, а они нас домой доведут, а сами опять пешком идут. Никогда никто никому ничего не говорил! Мы не боялися, никогда не боялися! Вот все время вместе с ними ходили с кирпичного завода. Да. - А колхоз Правда - это что было, расскажите. - Это колхоз, ну так назывался как наше это Кызыл-Кия, это тоже “Правда”. “Правда” - имя колхоз “Правда” называлась. Я даже не знаю где, там где-то. Они уходили пешком, а мы здесь оставались, мы рядом жили, мы отсюда спускались вот так, тут ничего не было: ни домов, ни вот этих домов, ни Январский - ничего не было. Пустое поле было! Мы вот по полю, по полю шли - и я домой пошла, Фая к себе зашла. Эти ребята уходили к себе туда в колхоз Правду, они говорили: “Мы живем в колхоз Правде”. (пауза) Воры были, а что за воры я не знаю. Воровать - воровали, у меня два раза воровали. Но басмачи или кто я не знаю, в то время всегда было их полно. Вот здесь меня два раза обокрали. Потом дочку на улице Мира обокрали - вот эта, которая зашла. - Это когда было? - Это уже лет 20-25 тому назад. Давно уже, уже совестские времена. А басмачи... именно бу басмачи деп, когда ругались “уу басмач!” деп урушабыз. А кто он такой: басмач или кто? Человек, какой человек не знаешь. А именно басмачыны кормогонбуз. Не было у нас такого. - Вы слышали, потом вы привыкли, что они... - Да, привыкли. Если кто-то плохой человек ругается или мстит кому-то: “Ух басмач!” деп койобуз да (смеется). Они такие басмачылар яман мстительные халк, но они такие же люди, только не порядочные да. - Как вы думаете, что помогло вам преодолеть вот это сложное детство, трудности? - Ну-у что могло .... это моя бодрость, по-моему. Озум мененминда, кучум менен. Вот и мынан я и сама себя одолела. Меня родителей не было, мама умерла, папа умер, брата нету, сестры нету, родственикам ты никому не нужна. Я сама по своему этому .... воле. “Так нельзя, так нельзя”, - деп озум озумду поддержка кылып. - А мама когда умерла? - Мама в 84м году умерла. Уже 30 лет болду, даже больше. 32 года уже, наверное. 10 августа умерла. - И что бы вы хотели сказать в заключение, в конце этого интервью? Может быть другим людям что-то хотели сказали? - Ну чтоб был, самое главное, чтоб войны не было, чтоб был покой, люди жили мирно и нам добавили пенсию еще немножко (смеется). Вообще аз берет - 6000 я получаю. Это деньги что ли, правда? “обавляют, добавляют деди и не добавляют. В те времена хоть мин... жуз сом , эки жуз сом, уч жуз сом добавляли, а уже бир жылдан ашып кетти, никто ничего. - А вот как вы думаете, голод в 30ч-40ч-5-ч годах, кто ответственен за это? - Советский союз виноват, не обсепечивали нас продуктами. А кто виноват еще? Конечно. Кризиса не было, никто ничего не делал, сами по себе поживали, поэтому голодовади. - А вот сказали советский союз виноват, а вот люди как-то... - Конечно, виноват. Нам по пять месяцев не давали. Будешь голодовать - будешь голодовать. - А люди нааразы болобу эле? - Еще как нааразы болот эле, еще как нааразы болот эле! Жало... а кому жаловаться: они все с одной бумаги сделаны. Правильно? Языком говори ни говори, все равно кому жаловаться? Они все такие тоже. Деньги не дают, вот месяц нет, вот два нет, три нет, четыре нет, пять нет, даже забывали, за какой месяц мы поолучаем зарплату. - Но все-таки продолжали работать, да? - Ну продолжали, а как же? А как же? А как не будешь работать? В то время не работать нельзя было. Работы полно было, только работай. Значит, не будешь работать, что - бомжевать? Как бомж будешь. Правильно? Сумки в зубы и пошел что ли? Не, работать надо. Когда не когда - все равно давали. Давали же. Пенсию вот, пенсию вот, я уже пошла на пенсию и то нам вовремя не давали, пенсию даже. Давали то горох этот черьевые, то макароны горькие, черные, муку черную давали, но брали, а куда деваться? Даже забывали, за какой месяц мы пенсию получили. Хоть записывай. Мамасад ака бар: “Саният, пенсияны кайсы айга берди?” “Мамасад ака, билбейм”, - дедим. Оям олуп калды бечара, Мамасад ака. Оетте конушубуз, Зухраны конушусу. И сын умер алкаш, и он в один день умерли. Вот в один день умерли. Вот неделя, как умерли. Кара. Такая смерть. Он тоже вот... мен айттым: “Мамасал ака, жетим калганмын, ошого берет” десем, “Мен, мен машак тергенмин”, - дейт эле да. Машак терген - эмне экен я не знаю. Вот голод был в то время, ошол учун машак терген. - А вы согласны с тем что Сталин ответственен за этот голод? - Конечно, виноват. 100 процентно виноват. Бизге ошол командир эле да ошол убакытта, Советский Союзда, правильно? Поэтому вот и голодовали. Не знаю. Совесткий союз виноват, адамдар виноват эмес. Власть виновата. То, что люди страдают. - То есть люди выживали, как могли? - Как могли, так выживали. И голодные ложилилися, и холодные ложилися. Спать ложились, выспишься, встанешь и сидишь думаешь: “Че бы покушать? Где что найти?” Если есть - покушаешь, денег нет - ничего нет. Денег нет - ничего нет. А сейчас говорят, вот сейчас говорят: “О-ой! Время плохое! О-о-ой!” Такое время было бы, наше времена, когда мы росли, мы рады были бы, Богу молились бы. Сейчас все есть. Дома лепешки не пекём. В гости идешь: “А, на базаре купим и пойдем!” Когда не когда - все равно хочешь, сейчас не надо обязательно Советский Союз. Сейчас: “Мука будет дорогой”. Эй, бар болсын, бар болмун, зачем тряпки покупать - будете голодными сидеть. Правильно? Хазыр жакшы. Мы жетей растили. Знаешь, вот описается, помоешь, пока высохнет, опять! А сейчас что? Памперс одел и ходи! Еще деньги плотят такие им. - Как было с одеждой? Откуда брали... - С одеждой, с одеждой, материал брали мы материал, я лично материал покупала пацанам и такие шараварики шила и одевали. В то время тоже очень дефицит было покупать детские кийимдерини. Потом уже сандалики рубль 80 было, штанишки какие-нибудь купишь. Ну вдоволь не было тогда тоже. Так по великому блатцу под прилавкой брали. Мы сами шили. - А когда вы были девочкой? - Девочкой я ... тоже было также. Очень тяжело быть что-нибудь достать. Материал брали и шили, такой готовый вообще не было. Материал возьмем, отдадим кому-нибудь, сошьет и вот и одевали. А сейчас слава Богу, сейчас что только нету. Аллаха шугур. Советская власть сейчас ... отлично адамдарды хорошо смотрит не то, что в то времена. Ну каждому свое время, правильно? Каждому свое время. В то время так было, зато хлеб был дешевый 15 копеек, а сейчас 20 рублей. - Было время, когда даже хлеба не хватало? - Было время, не хватало, конечно. Не успевали печь даже. А как же? То муки не было, то топить нечем было, наверное. Бывало. То в магазин пойдешь, то в магазин пойдешь, но все равно где-то было. Можно было купить. Здесь кончился, там пойдешь. На 46й пойдешь, возьмешь. В это пойдешь, возьмешь, на Рудник поехали, там магазин был, там можно взять. - После смерти Сталина как ваша жизнь изменилась? - Ну как наша жизнь изменилась, я тебе скажу так: наш народ, который эвакуировали, они почти что все уехали на свою Родину. Поехали; кто сумел, зашел в свой... в свои дома. Как их называли... там нация одна была... черкесы. Черкесы! Вот эти черкесы их не выселили, птому что ни не воевали, по-моему. Их не трогали, они осталися, все наши дома занимали, а потом, когда поехали наши, они все поотобрали. Черкесы, черкесы они так и остались. Черкесы - “второй немец”. Ошондой вредный адамдар - А повседневная жизнь? Жизнь легче стала после или...? - Конечно, легче стала. Ну легче стало. Ну тут тоже в то время у кого был, тот был. Он виноват, он не виноват - один Бог пускай судит. Нам ... не умерли - самое главное. Выжили, всё. Народ добрый, все равно что-нибудь да давали. Где-нибудь что-нибудь: то муку купят, то пшеницу купят, голодовать не давали. - А в детстве когда вы, например, заболевали, как вы лечили? - Таблетки пили и то хочешь - пьешь, не хочешь - пойдешь, в туалет выбросишь. Если стоит “пей пей” дебесе, я, например, лично я выбрасывала в туалет. Не хотела пить - горький (смеется). - А больницы? В больницы ходили? - В больницу... я, я в больницу не ходила, только детей рожала и в детстве один раз заболела. А чем я болела, я так и не знала, маленькая была еще, энди келгенимде. А так кроме роддома я больницу не видела. Не болела, тьфу тьфу тьфу. Это вот сейчас года 2-3 давление. Когда я пришла в больницу, “картойчка” дейт. “Какую карточкку?” “ме сен касал болбодунбу?” - дейт. Мен айттым: “йок”, - дедим. “Кандай сен 85ке кирип касал болбогонсун?” Мен: “Болбосом эмне кылайн? Болбодумда.” Роддомдо менин карточкам дедим. Потом мне другую открыли карточку. Не была, не была, значит, не была. Ну, орубаганмын, Кудайга шугур. Насчет этого я крепкая была. Это вот сейчас давление.
Интервьюер: Айчурек Кубаныч Респондент: Мамазияев Омурзак (84, г. Араван, тракторист) 21.03.2021 -мен тракторист болуп иштегенмин да. менин ишим эле ошо. -мм -42 жаш трактористчу болуп иштегем. -мм -комбайндарды мингенмин, баягы пахтада иштегенмин. -мм -бир колхоздо. ушул колхоздо копчулук 42 жыл трактористчу болуп иштедим да. -мм -ошону айтамында? -ооба, биз ошо как раз коллективизация жонундо деле болуп атат да, биздин эн алгачкы мына вопрос, ошо коллективизация эмне деген тасирди берди ошо кыргыздарга. ошо, анткени Сталиндин немеси болгон да политикасы ошо, коллективизация, ошону биле алайлы дейбиз да. -Союздун немесинде биз иштегенбизде мен энды, баштай береминби? -ооба, баштай берин. -мен он торт жашымда ишке киргенмин да, окууга кирип, биринчи класстан жетинчи класска чейин иштегенмин... неме окудум. биринчи класстан жетинчи класска чейин. биздин ал убакытта неме болбогон жогорку окуу жай болбогон. жогорку окуу жай Ошто гана болгон. ага керектуу болгон эле адамдарды алган да. -мм -ошондуктан менин специалистигим тракторист болуп иштедим да. () иштеп, мен жакшы коргон ишим ошо болду да. эн жакшы коргон ишим ушу. тракторист болуп иштеймин деп, Караван (спутусу) бар эле, мына жогорку ноокат районунда. ушул ноокат районго барып, бир жыл окуп, -мм -бир жыл окуп, кийинки жылы мына жерде (Тон он) району бар. -мм -биз менен неменин ортосунда. караван селосунун сыпытын ортосунда ошо жерде иштегенбиз да, практика кылып. -мм -иштеп, ошондон анан кийин мен ахта кандай кылып эгишти, кантип тракорду иштетишти баардыгын уйроткон да, иедю кадр деп коёт эле ал убакытта, ошол медюкадрлар неме кылып, ошондон анан биз улантып, ал жерди биз жер айдадык, Оштон керектуу адамдар бар, бутун конализациянын .(тазалап) берди алар. канализациядан суу кетет да эми да. ошо сууларын неме кылып, тракторчу болуп, кийинки жыл кийин биз бул колхозго келип.(парстез) колхозу болгон, 22 (партсез) колхоз. ушундай иштеп, 8 жыл, 9 жыл иштегенимден кийин, анан комбайн чыкты, пахта теричуу машина чыкты. -мм -ошолорду болуп, неме кылып, агы дагы окутуп. -мм -аларга анча мынча адам албайт эле. -мм -биринчи класс тракторист кана болсо, удостоверениебизди коруп туруп, ошого жараша алат эле. биз канча 18 жыл иштедим мен. жазды пахтага иштеймин, куздо пахта теримде машина менен теребиз, анан ошондо мага жакшы эмелерди ьерип, жакшы иштегемдигин учун. (эмгектик кармаандыгым) кармаан деген удостоверение менен орден берди. анан андан кийин дагы иштеп, ошентип, мм так как 18 60 5, (65чи) жылдары иштедим. андан кийин кайра эле ршр пахтага иштеп, картая туштукчагымда бизден кийин жаштар келди. жаштар менде биз аларга жетекчи болуп иштедик, кандай кантип иштетиш керек, канткенде, кандай болуп иштеш керек. ошол жол-жолуктарн бардыгын уйротуп, (ардегел) деген книжкаларды берди, эмгектин ардыгери деген. ошентип биз акыры 94чу жылдары чейин мен иштедим, анан 94чу жылы мен картайганым учун пенсияга анан мен озумдун пикирим менен мен болду чарчайт экенминдеп, немеге бард... айтып колхоздун жетекчилерге анан сизге эмне иш беребиз. мага эмне иш бере бергиле, женилрак иш бересин деп, торт жыл дагы иштедим. женил иште. ушул нольдун кылган иштерибиз бардыгыбыз жыйынтыгы ошо болду да, жакшы анан (томон-орон, биз айдаганбыз да.(лидердеоге) орден берди, медалдарды берди, канча бир сыйлыктарды берди, жакшы иштеген экенбиз. балалуу-чакалуу болуп, анан ошонтип неме кылып, ушунтип журдук да. энди, иштегенибиз жакшы. анан кийин эми дем алыштабыз, кудайга шугур. мына энды эмгектин ветераны юолуп, журобуз.бунун мына жагы дагы колхоздо ак-сакал кылган иштер насаат иштери болду да. ошол иштерди кылып, жакшы иштеп, колхоздун жетекчилерин брдыгын рахматын алып, иштедикжакшы. ошол, жаман эмес. жакшы иштедим. иштегендигими билдим. жакшы нерселеди берип, суюктарын берди. кормоголорго барды, оо малда Москвага, Ленинградтарга, кай жерлерге ошо апарат эле да, ошо корсотуп, мына мына жерге немелер бар, карыялары откон, мына жерге мынандай жаштар, иштеп, мына шаарда, Согуштан кийинки ушул Сталинградтын кандай болгондо согуштун кандайэмне болду кандй... эмне кылгпандын, бардыгн кайра-кайра корсотуп, жакшы иштедик. энды ушул. эми картайдык, мына отурабыз. болобу ошол менею -жок, азыр дагы суроолорду берейин, азыр. немени стульчикти алып алсам болобу. -аа? -стульчикти алсам болобу, бул жака коюп коёюн (телефонду респондентке жакынрак койгону учун, стульчикти сурадым) -стулга отурайынбы? -жок, (неприятныый, громкий звук) мынаны коюп коёюнчу ато (). тиги жкака коюп коёюн -коё бер -ошол, менде суроолор бар. биричиден, ошо сиздин жонунуздо, сиздин жонунуздо билип алайынчы. ошо, айтып беринизчи, кимсиз, эмне кыласыз, ошо немелерди, же ошол бала-чак (кезинизде) жонундо.. -аа. 45-44 жылдары согуштар багыт... башталып, элдер абдан кыйналды да. ошондо биз жаш боло элек, биз ошондо мнээрде мектеп болчу эле. мектепти окуп, биринчи класстан тортунчу класска чейин окудук, начальный школа деп, кийин ал мектептен, жаны мектк салынды. заман кийине онолду. согуштар токтоду. мектептер азыр бар мына жерде, манас мектеби бул, неме кылып ата. жакшы, ошол мектептерде бирден жетинчи класска чейин бутуп, биз кембагал(толок)тан десек, жок болбойт го, биздин турмушубуз шпртка жараша,жогорку окуу жагы барбай калдым да. ошо баягы тракорист болуп иштеп, анан ошентип бул жагым журуп кетти. ата-энебиз багыбаз деп, ата-энебиз картан болчу. картан болгондук учун биз оку... чонурак окууга бизди, биз 11 бала, уч кыз мектепти окуп, бирден - жетинчи класска чейин буттук. --мм -ошо 1 баладн бир биттасы сага окшош кореспондент болду, кыргызстанда эн корунуктуу Адилов Капар деген. -мм -корреспондент, Москваларга барып, ошо каерге эмне керек болбосо, сага окшоп издеп. бардык нерсенин ордун таап. () мал чарьаларга иштегендер болду, биз менен, ар кандай иштер болду да. энди турмуш жкен. ошолордун бардыгы жакшы неме болду. -мхмю а сиз...? -шугур болду деп отурабыз эми мына. -мхм. анда суроо: сиз (19)37чи жылы торолгонсуз а? -ыы, жетинчи класска чейин. -мхм... жок, 37чи жылы торолгонсуз а?... 1937 -ооба. ооба, ооба -37чи жылы торолгуп, -37чи жылы, ыхы -ошо, согуз 41чи жылы июнь айда башталган, кайсы ай экенин билбейм, мен беш жаш экенимин ошондо. -мм -беш жаш экенмин. ошо журогумо туюлуп калган экен да. -мм -ошол элибиз канча адамдар кетти... согушка -ооба -5 жылдын ичинде биздин ошол октябрь айылынын озунон бир 35 адам кетти... согушка -мхм -энды башка элдердин бардыгы ошондой болуп, элге келген той болду. ()эми ошентип,согуш 45 жыл 9 майда токтоду. ана колхоз/савхоздун иштери башталды да. -мхм -ошол малга чейин элдер оокаттан кыйналып, окмот озунун озу байбай калды. даже адамдардын эгиниден сууранып, согушка эонотуп аткан убакыт болду. кинолорду корсотуп атты... кинолорду. согушка жардам деген. капта берип. эл нтымак кен (ке/берди) да. согуштар мындай болуп, кыйналып атат деди. элдин ынтмагы жакш ыэкен да. эми жаманыбыз тынч болсун, ушундай кцндоору корду, энды ошону ну киин биз иштегенибиз учун мен нараазы эмесмин да жашаганыма, себеби мен деле адамдар сыяктуу академик болбосом дагы, чон иште иштебесем дагы, колхозчу болсом дагы, курсагым болуп, иштедим да. -мм эмне учун? элим тынч болсо, мен дагы тынч болом, туурабы? -мм -ошондон болгондон кийин, ошолорго ыраазы болуп, колхоздо иштеп, жаман болбодук.() рахмат алып, иштеп, жакшы иштедик. -мхм -дагы суроо? -ошо сиз Октбрьда торолгонсузбу ошондо? -аа? -октбрьда торолгонсузбу? -мен онунчу эмне эле, январь, февраль, март, апрельде туулгам. -мм -онунчу апрельде -10 апрельде. аха. анан, сиз ошо ... -бул жеримде, немеде бар бардыгы. -мм... сонун.. анан ошо сиз Араванда эле туулгансыз а. -а ошо. -Араванда? -Араван. -Октябрьда эле? -октябрьда -мм. анан ошо октябрь 30у, 40ы 50чу жылдары кандай болгон? ошону суроттоп бересизби? -мен ал убакытта элде оокат аз болгон, ачкалыкта коп адамдар отуп кетти -мхм -коп адамдар калып, аз адам калды -мм -жаштардан кобулду. ал убакытта доктур деген нерсе жок эле. кызамык деген оорулар бар эле. безек деген оорулар бар эле. оору аябай чон элдин бшыга тушукту салды да. балдар ошол учун кобобой калды. а быйыл 14-15 эле бала болгон. ошо юиз окуганда. кудайга шугур биздин жетектеп турган колхоздун жетечиси бар эле. ошол адам бизди маш... 6 жаш, 7 жашабызда азыр детюсад дейт, бала юакча дейт эле о малда. бала-бакчага (уй)бышырып, кыздарды лып алды, бутун блдарды алды, катта, кичи болгон бардыгын неме кылды. ушул жерде багып, ушул жерде элдин рахматын алды, ошол даг. раис болуп, бир канча адамкелип,ажалл жетим олду, ордуга башка адам келди. турмуш кыйынчылык болду. абдан кыйынчылык болду.-мхм -адамдар биздин бул жерге Араван районга коп адамдар келди, Озбекистандан келди. мыноул Озбекистан катартал деп коёт казакчадай, ошо жактан адамдар коп келип, ошо жерде. эине себептен? кун чыкканда Алланын бергенин кара, кун чыкканда прямо (мына ошерде) чечкен да. ошондо тарак деген нерсе бар. азыркыларга айтсан, кулот. конок деген нерсе болгон. алар 40 кундо 60 кундо пышкан, ошону жеп, неме болгон, жашап жургон. кыйынчылыкты эч ким эси бар адам унутпайт да. -мм -эс бар эле. биз кордук, оо бироолордун 50го барып, бир 3 километр, бир жарым километр, тут терип жеп, уйго терип келет эле, ушунчалык кыйнчылык болду. андан кийин ушул раис озунун жакшылыгы да. колхоздун иши (балага) чон казанда бир мал оокат берет эле, бир мал оокат. ошону ким ишке барган болсо, (аз арагын) озу ичип туруп, калганына кострюлькиге куйуп келип, уйго киргенби же бала-чакасы (не слышно). кыйынчылык абдан болгон. муну унуткан адам козу кор болот. бул кыйынчылыктар. биздин башыбызга тушту, энды болуп аткан блдарга болбосун эч качан. -мм -мындай ойлор жана эч болбосун. мына шугур заманыбыз тынч экен азыр пашалар алмаса алмашты. бул табияттын закону. бирибиз эсчу болуп, бирибиз эссиз жоктук болуп, ар нерсени айтйп мына, чондорду эми башына айландырып атабыз го. коруп атасын. кудайга шугур. мына эндикин (мулус) нооруз?(мулус) озу 22чи кун болуш керек, биздин кичнелигибизде 22 ноябрь неме мартта, 22чи мартта тун менен кундун тендешкени болот. -мм -тендешкени. ошончун нооруз болуп, сумолок бышырганы кыйманчылыкты шарты менен баягы телевищорду дагы косотту. бир аял киши корсотту да. мынанда болгон деди. муну деди, балдарымды багалбастан кыйналганымнан не деп кыйнайт бала. апа, оокатын быштыбы? апа, оокатын бышайн деди деп тан атканга чейин казанга курук ссуга эле куйуп берген экен телевизордо корсотту. бая. кара, ушуларды корсотуп атат. буну эмне учун корсотот? элдин мына мээси () тушунчу аа бизден мурун дагы ошондой заман болгон экен. азыр биз нан десен, мына турат, ал жакта эле турат, каласан она жерде турат. туурабы? шугур деп иштешибизге (уй-булого / уболго) болсун деп атабыз да -мхм -ошончун айтып атабыз. эй илгери мындай кыйынчылык болгон, кыйынчылыктан кийин анан эки жылдан кийин согуш башталып, эркектин баардыгын алп кетти. иштин бардыгы аялдарга калды. арык чапкан аялдар. колхозго иштеген аялдар. баласын баккан аялдар. кыйынчылык менен. аталары согушка кетти. каткан кайтты. 7-8 эле адам кайтты, баягы мен айткан 30 30тан ашыгырак адам дедим го ошонун. ошонун 7-8 эле адам кайтты. -мм -анын дагы бутун кайткан жок. бири бутунан чолок болуп келди, бири колунан чолок болду. бирин муну жагы ок сыймап кетти(кайсы жер?). бири башы иштебей калды. энды кыйынчылык болгондон кийин ар кандай оору чыгып эле эткен да. эми ушул ооруларды кордук, эми азыркыларга айткым ным бул жака заманыбыз тынч болсун деп, кудайдан тилеп, иштешибиз керек да. -мм -биз иштеп болдук. мен 80би, 84ко чыктым. -мхм -мени балдарым а кылбайт ишти. отур дейт. отур. мына бул жерде отурамбы. отурам. каласан стул... мынагы столдо отурам. каласам, телевизор кором. мурункулард корогондо, ыйлайт эле, ыйлайт эле. -ыы -козунон жаш агып. азыр жакшы, заманыбыз тынч болсун. элибиз жакшы болсо, бардыгыбыз жакшы. бул бир карынга калбыш керек. коп нерсени ойлонуш керек. бала-чаканы окутуш керек. туурабы? -мм -окутканда дагы, жакшы кылып, окутуш керек. анан кийин жалган суйлобош керек. бироо менен мындай отношение кылып, суйлошуп атканда. туура суйлобоп уйронуш кекрек. туура суйлоп. ошолорду айтып, айтсак анан кийин мынага окшогондо билет да ээ. иенин чон атам, биз деле отобуз да бир кун, туурабы? олум бар. бирок, ушулар айтат да менин чон атам (тракторист/такс/битта кыз) келди эле, анан кийин кызга мындай мындай деп айтып берди деп, булар экинчи вариянтын жетектейт, туурабы? сен биринчиси болсон, булар экинчи болот. ошентип турмуш улантып, бара берет заманыбыз тынч болсун, кызым. дагы суроолорун болсо, бере бер. -ошол сиз уже айтп бердиниз да ошо кандай кыйынчылыктар болгон, ошо неме менен оокат менен. бирок ошо анан кийимдер кандай болгонун айтып бересизби? -эмнени? -кандай кийимдерди кийишкен оо коллективизация ... коллективизацияда -туура. кийимдер мындай болгон. колунда онору бар энелер, энелер иг менен тигип, пахтаны колхоздун немесинен алып келип, накы... жакшына кылып, таардан шым кылып, таардан... азыр палас, палас деп айтып атабыз го, ошо ям/дагы жок эле да. эми заманыбыз келди, энди тагыбызга салынбаган шырдак жок эле. мындай (таргольго) отурган шырдак. кийизди билесин, туурабы? -ооба -жундон болот. таардан жиптен токуган (шарта) бар уйдо бар, жок уйдо жок эле. кыйынчылык болгон. бир экита тошок болсо болот, болбосо ал даг жок. абдан кыйынчылык болгон. азыр адамдар (суйлошом)ий арканды карап суйло, туура суйло. азыр ушу кардын тойгондон кийин сен эч ким тоготпой жатасын, жакшы болуп ам суйлой. -ыхы. -а анан кийин ар кандай адам бар да. бироо которот. баягы айткан созунду. бироо которбойт дагы, аа сен кордун болду, сен (коро бер) деп, мен айтам эй ондой дебегин, сага башка тамагынан буралып калат. турмуш бир нерсени чечкириш келип калса ссага ошондо анан кийин сен ыйлайсын. ошондо билесин. турмушка сен (азырдашпа), ойнойтурган турмуш эмес. башты иштетиш керек. баш иштесе, анан кийин (бутун) барып алат. туурабы? ошондой туура айтыш керек да. ар нерсени айта берген менен болбот. кыйынчылкты аябай кордук. таар шымдар биздин мына жерлерибизди (?) аймап кетет эле. о эмне кылат, 15 кундо бир жуулат. адеп эле жуганга жагы жок да. жуп турса, ийне менен жумайт. электрик жок. электрик жок. ошомдон кийийн жынчырак деп кичине онагы () чоптун неме бар элею ошондой замандар болду да. биз кордук ошону. мен суйлогон жерде, азыр ам айтып турам. ээ ака, откон кунунду унутпа, откон кунунду унутпа. откон кунунду унутсан, сен кызыккн) болуп каласын. ондой эмес. суйлогондо туура суйлоп, ашырбай, толо кылып суйло. сенин тушунушун ушул эле. десем, анан боптур, боптур, боптур, байке, боптур анда. ушундай заманда. кыйынчылыктар ошолор. ээ заман () 58чи жылда болду да. -мм -58чи жылда мурун (красный) менен неме болгон да. чынчырак болгон. онон кийин анан, ишелуу учурак чыкты. онунучу чырак, кыркынчы чырак деп. ого ям номер айтып, мен 40чы чырак алып келдим. мен отузунчу алып келдим. ошол болгон. эми мына азыр келип алып (эигек трудунда) иштеген, рахмат айтыш керек. бтзге жарыкты берип атабы, эки саат очуруп койсо, бузулат да эми. озубуз ойлонбойбуз да. бироого атабыз окутту. () немеге звонить этебиз Резке. (арал эмнеге очуп калат?) эмн себептен очту, а сен тушуносунбу, ал узулуп атап, же сынып атат. сенин деле ушул бардын десен болбойт го. сен а деп кулушуп калат. энды ошол. ушундай кыйынчылыктар болду. айтып отурсан, тугонбойтурган замандар болду да. эмне кылабыз? ушундай кылып, жашап журообуз энды. кара заман кытайский, японский илим туруп, биздикин жарып туруп, анан жанып турат. кордунбу? ошол (единство) да. от жагып, бул жак ысып, наракты ысытат. шугур да. иштешибиз керек. жалган айтпаш керек. туура суйлоп, билсен а, билбесен мен билбейм де болду. туурабы? биро кыстабайт да. мен айткандарды коп адымдары ойлосо ойлойт, ойлобосо жок. тушунуп атам мен. эми бизден 5-6 жаш катта адам бар, Таштан деген киши бар. сал отурган жерде немерак да, карып калды да, карып калды. абдан кары. эми неме кылганда кандай болот эле. суйлогондо, билбейм, ол киши жайлоого чыгып, колхоздун малын баккан адам да. чарбада иштеген. аялы саанчы болуп. абдан жакшы иштеген киши эле. мындай. дагы суроон? -ошо ат-эне(низ) жонундо айтып бересизби? -ата-энем? -ата-энениз жонундо. ооба. сиздин ата-эне. -менин, менин ата-энем ушу жерде оскон, кишинин кызы болгон. атам ноокаттык болгон. ноокаттын Жига деген жеринен. турмушта ушундай болуп, атабыз ушу жерге келип иштеген экен. иштеп, мына эстуу болуп, тез эле олуп калат. анан биз жетим калабыз, энебиз бизди багып, баягы турмуштун немеси. раса ошо мына жерледе чон-чон каналдар бар азыр. каналдарды бутун ошо аялдар чапкан. -мхм. аялдар? -эркен баягы согушка кеткенден кийин бечаралр арыкты чаап, каналдар менен арыкка суу апарат да. пахта суу ичмейинче болбойт да. кыйынчылык юолуп, ээ давай ото карыганда оттум майлы энды. откон болсо, отту дейбиз. мындай заман экен. мына турмуштун аквалын коруп атасын. -ооба -неберелерим мени тамаша кылып отурат (кулуп жатат). (обращается к внучке) сага жомок айтып берейинби? ыы табышмакпы? табышмакты билем. кечке таба албайсын да. уч кун издейсин. ушундай кызым. -мхм. анда дагым суроолорум бар. анан ошо, коллективизация жонундо айтып беринчи. -а? -коллективизация жонундо. -коллективизация? -ыы. -колхозбу? -ыы, колхоздо. -ошо, 40чы жылдан кийин, 40чы жылдан кийин коллектив болуп, колхоз деп ат койду да. -ыы -совхоз деп, совхоз башка тутумда болду. колхоз башка тутумда болду. адамдардын бардыгын колхозго член кылды. ар бир адамга оокат. баягы аз дедим го. оокаттын айына бардыгы колхозго... -саламатсызбы (обращение к дочке респондента) -кээ. -(третье лицо) -адамдырды бары эркектерди, баары аялдар коп, бары согушка кетти. кайтканы кайтты, кайтпаганы жок. ошентип, коллектвизация болуп колхоз деп айт коюп. анан иштегенге жараша оокат берди да. алдыгы иштегендер алдыгы болду. анан арамы (завара) аркада болду. турмуш ошондой да. ойдо ыйдыл менен да анан бир нерсе бутотю колхоз кылып. анан алдынкы иштегендерге, ошо малда мен тушунбой калыптырмын. алдынкы иштегендерге базардан алып келбесе керек да. торпок берген. тиги маалдын быласын. аны эки жыл жетелеп журуп, анан кийин о маал туу берип, анан сутун ичип, анан ондон кийин о маалдырдын бардыгыны элден чогултуп алып, ферма кылды. -ыы -бмр колхозго ферма кылды. -мм -сут товар ферма болду. суут товар ферма... анан элдерге берип атты сутунон айранынан, баягы немеси, ошондон анан кийин жылкы (беняга) келди. жылкыдан анан уну ундуруп, ошо пахтага иштей турган, аатап, культиватор кылатурган кылды. ошо культиватор менен жерди жумшатып, эки жыл, уч жыл ошондой аттар менен жумшатып, журду да. кийин мыноу Россияда Урал деген Магнитогорский деген бир катта завод бар экен. ошо жерден универсал деген трактор чыгарды. тиши да бар. темирден. темирин судуроп, катырган темирлери бар. ошолор жерди жумшатып, ошолор арада ачып, анан адамдыр пахтага кетти да. иштеп пахта ошентип баягы мен айткандай, там машин, заман озгоргон сайын техника ям озгоруп кете берди да. кете берип, анан кийин пахта теретурган машина чыгарды. аны пахтаны анан кийин кятта бункер менен жуктоп, завод, фабрикаларга тапшыртты. завод, фабрика иштеди. анан чып-чыбырт) кенири болду да. бекерден, асмандан тушкон жок да булар. ошо элдин иштегенине жараша, бутун бардык нерселер ошо чып-чыбыр бардыгы мамлекет озу бироолор сага окшогон кыздырды уул-балдырды мед.кадр деген азыр кятта училищелер ошондой да. ошолорго окуту барып, сен мисал учун кийим токуйтурган болдун, уул-балдыр инженер болуп, техниканы остурту. остуруп, анан кийин бирини-бири котормолоп, ушу заманга келдик да. Сталин деп, биринчи Ленин коллективизация деп. муну китепте ям тарыхты ям жазылып атат. ошо адамдарды бардыгыны бир жерде иштеп, (баракалурак) бир нерсе чыгарсын деп завод, фабрикаларды бардыгыны ойлоп чыгарды да. кыздар...трактор мингени ям болду. -мхм -уул-балдар неме самолёт минетурган болду. мынаке коруп атасын. туурабы? баардык ошо бири бири менен (кусташып) анан кийин кобойду да. ушу коллективизация жакшы болгон экен. адамдар жакш озгоруш болду да. нан кобойду. нан кобойгондон кийин, эл кийин эле болуп окууга умтулду. университетке барып. баягы мен айткан Адилов гапар, корреспондент, кыргызстандын корреспондент болду дедим го. ошолор ошондой болуп чыкты да. бул осуш ушундай болуп, озгоруп барып атат да.(). мне азыр алмамды бардыгын эли да) уруларды айтып мына телевизордо. бир кундо канча (нимиш) болуп атканын бардыгын бизге кайрадан тушундуруп берип атат да. бугун (палон) жерде мындай болду, бугун паша мына жерге барды. бугун мынанл=дай болду. заман ошондой (нерселерди) алып келди. жакшы. бул замандан эч качан адам нараазы болуш керек эмес. себеби, айткан нерсебиз конулду бар нерсе таба алабыз да азыр. издеп барып, мен калаган нерсеми мага алам. ну, пулум болсо алам. иштебегендер арамзылар деле азыр эле арак ичип журот. туурабы? -мм -а иштегендер жаркылдап, кийимди кийип, калагандай жашап, бала-чакасын бироого айтпастан багып журот. жамандар..., мамлекет ошо жамандарды ошо чек коуйп атат да. менин оюмда, аларды дагы окутуш керек эле да. азыр арак ичкеди тек коюп атат. бул эн жаман нерсе да. илгерки убакытта, илгерки убакытта ичип, кочодо калган болсо, шарт (мейсаканага) барып, он саат, 15 саат кара, тургузуп алып, анан кийин менен калып калып, кочо шыпыртат эле. уялсан деп. ушу кочону бир (марта) шыпырганда мааласыдан бироо корот да, элден бироо корот да. ээ сен кечээ, экита мелса) жетелеп алып сен шыпыртватам, аа, мейли кечирин олум арак ошо жерге нараазымын мамлекетибиздин ошо нерсени карабайт. эл жаман жолго кетип калып атат. ушул нерселерден жакшы кылганда, СССРдей калып караганда эн жакш болот эле да, арак ичкени камраак болотэле. жаман карта ойнойтурган чыкпайт эле. жаман жолго журучулор болбойт эле. жакшы жолго жургондо, жакшы болот эле. энды мына (Садырге) калдык. эми кудай каласа, жакшы болсо керек. Садыр созду туура чыгып атат го. суйлогон созго ишип, биргелешип келе жатат. энды узака кете элек али. жок дегенде 3 жыл иштесин болотурганы болсо юолуп кетет да. алга кетет. жок болсо о ягын турмуш дагы корсотот. жаман жагы, ой жакшы жагыбы () кудайга шугур деп, ушу элдин жаман жерин, ушундау отверткада бураганда журуп кететурган кой болуп атат да. мен аравандагы милицияны озу, милициянын эн чон ога ям айттым. сен остургон милицияларды эмне кылып атат кочодо дедим э. десем. (а,ва) андай мынандай, андай мынандай эмес дедим. бир адам дедим экита милиция мынандай которуп алып дедим, алпарып бир паана жердеги дубал таги жагы кызып коюп атат дедим. а сен ошолорду алып келип, мына жерге чогултуп, 5-4 болгон болсо, ошолорго (басканыны) шыпыртпайсынбы? мына жолдорду ондотпойсунбу, мына мусорлорду чогултпайсынбы? машинеге жуктоттурбойсунбу?ошолор кичине уяты баары кетет эле. уяты жогу ол (дебересен) ам болбойт. жакшысы ошо бир мартам менен, жакшы жолго кетип калат. туурабы, кызым? ошолорду кылбайбызбы? (каршыма тйбе) болбосун дегем. кой менин башымды орутпагын дедим. мен бир иш менен бардым эле. мына. ()ай эмнечи бир эмнечи инстин) эмне кыласын сен. мен 80денашып кеттим. ошон учун суйлоп аткан экенсиз да. дейт. сен жаман корбо мени дедим. бул сенин башына ям барат дедим. карап турасын дедим. ушу бир жини чал экен дейсин дедим. сен карыганында акмак болсун дедим... [00:43:58] [00:45:18] дагым суроон болсою -менд ошол коллективизация жонундо ошо суйлошсок. анан, менин суроом ошо кандай тасир берди ошо... -а? -кандай тасир ошо коллективизация берди ошо кыргыз адамдарга, ошо Ошко? Ошко, ошо Ош областысына, ошо Араван районго, ошо Октябрьга кандай болду деп ойлосуз? кандай тасир болду? -сен менин парагымды ачып койдунда. [00:46:00] (анын проблемасын айтып жатат, судебное дело.)[00:53:33] [00:53:41] -коллективизация жонундо ошо кандай жакшы жактары болгон, анан терс жактары? ошо коллективизациянын... -коллективизациянын закон катуу эле. сталиндик репрессия деп азыр айтып журот го. ал киши колго тушконду, немесин берген да. (турма, турма) олум жазасын сибирьге айдаган... кобунчо. Сибирь - суук жер да. ошо жерге айдаган. ондо терс жагы жок эле. онун бир гана иши мага жагат. эмне учун? элдин арасыда журуп, элди текшерип туратурган народный контроль болгон, элдик контроль. вот анан ошо муларды туура иштетсе эч канда кыйшабай () эл, а бир 4 бирин ояка бирин буяка ыргытып берсе. э паланчы олуп калды, а паланчи камалып кетти. паланчи Сибирьге кетти деп тушунот да. тез алат. народный контроь чыкмайынча, бул элди бул жерде кыйын болбойт. сталиндик репрессия болгон жок. кыргыздар оздору репрессия кылды. -мм -кыргыздар... оздорун оздору камалыптыр, уна канча нерселерди кордук. ушундай адамдарды дагы каматыпирди да. ошону бир тешелетурган адамдар аркадан болуш керек да. элдин мында келип кара. народный контроль болмоюнча, болмоюнча элди тыюу болбойт. жаман созду дагы айта берем. жакшы созду азыраак айтабыз. жаман созду кобурак айтабыз. мына азыр ошондой заман. (ынтырватат) бечаралар, кыламын деп. эл унабайтат. анан бир жери бар, ошол сталиндик неме болгондон кийин. садырдын закону деп туруп, элге тушуротурган бир-экита иш кылыш керек да бу. пашабыз. ошондо кийин анан оо, токто дейт. прям билет экен бир нерсени дейт. ошончун элди машып) алды жерди болуп, берип койдуда. туурабы? мына 30 жыл 40 жыл болдубу? 30 жыл болду. жерди алып алып, иштетсе иштетип, иштет десен, жеп жатабыз. () ошондо секин-секин дагы откозуш керек. мм элди. Гапар айтиев деп атабы? немеде, Таласта дагы кайсы жерде, дагы 2-3 жерде неме кылды, ошондой Гапар Айтиев кылабыз деп, () вот ошондой кылып туруп, элди жургузсо, азыр мен мыняка карап кетем, сен мыняка карап кете бер, дагым бироо бул жака келет. эч туура жургон адам жок. -мхм -чондорубуз бутун жалган. ошон учун () бардыгы. кордунбу? баягы менин урумдун пулду, алып прокурордо жейби[00:57:55] андайга. бирге бирим маташ) керек. коллективизация кылгандан кийин раис катып коюш керек. бугун куно кылдыбы, бугун бошотуш керек. эртенкиге калтырбаш керек. эртеге ал башка нерсени ойлонот. бугун куно кылдыбы, бугун жоготуш керек. ыстыгын бар да, жок кылып турса, анан кийин кадрда Аравандыкын Ошко, Оштукун Таласка, Таластыкыны Иссык-Колко, Ысык-Колдугун башкага. Ысык-Кол, Талас бул жактарда пахта бутпойт. туурабы? мыноу немеде Кара-Кулжаларды кайсы неме облуска карайт. -Кара-Кулджа? -ыы. Кара-Кулджа. -м, Ошко деп ойлойм. -мм. Ошко карабайт. Ош Алайга карайт. -Ошская область... -торт область барда... ушундай кылып, пахта эге турган жерди болок. дыйканчылык кыла турган жерди юолок. мына азыр, азыр будай эгиш керек. каер бош болсо, будай эгиш керек. -мм. -пахта эгпеш керек, себеби 59 ()айдасан пахтага эле кетет. кардаш болсо барбайт. эл ушундай нерсе. маалдан берирак, куйдан нарыраак, койдон нарыраакбыз да. аа, бул мага пайда кылат деп, эч ким неме кылбайт. ошол учун ошолорду жолго салса, Ысык-Кол, Талас, Нарын эмелерди бардыгыны мал чарбага коюш керек, (чай ич кенири)бир адам 1 гектар жерди алат экен. бизди бир адамга 8 эле соток жер берет. бизди 32 эле соток жерибиз бар 4 адамга. ол эмне болот. ошол учун адырларга будай эгтириш керек. колхоз, совхоздорго техниканы бериш керек. техниканы. вот анан кийин техниканы берсе, адыр будай сепсен дагым 5 айдан кийин будайын оросун. кардын ток болсо анан бироого айтасын ()ошол учун буларды кылыш керек. -мм. -ушу Москвага туруп, Сталин жугуруп келеби эле бул жакка. озубуз ушул жерде болду да. бардыгы иштер. -мхм. -мына мурункуларды, мурунку жазуучуларды немелерди, бекер эле олтургон жок да. туурабы? булар орус болуп кетип барып атат деп. атып олтуруп чукурга тыгып, качасын эок кылды. ушу жазуучуларды ям. бардыгын жолго сала турган болуш керек да. озумчо (отура албайтам) мен кожоюм болсом, кимден баштаасам, озумунон баштайм деди элем да. ошо, айтып атпайбы сен таза болсон, мен таза болсом, коом таза болот деп айтып атабы. бул бекерге айтпага соз эмес да. бул мээси иштеген (). Кызыл-Киялык болот о киши, тагы. иштеп, иштеп, иштеп, ошо жактан бардыгы иштеген адам да. кадрларды остуруш керек. туура айтып атат, кадр жетпей атат деп атат. себеби таяр жок да. таярына бартырып) урулук кылып атат. чугуру бар беле. мына сен 2/3* мин сом берип койсон эле мен бул жагын озум эле тура* коём. туурабы? ошондой болуп атат да азыр. ошон учун кадрды таярдап, озунукун койбой, Аравандыкын Ошко, Оштукуну Ноокатка, Ноокаттыкын наркы Озгонго, озгондугун дагы анан башка жерге алпарып. кадрларды жылдырып туруш керек. узака 3 жыл. болбосо 2 жыл да. туртуп туруш керек. анан кийин жей турган убакыт келгинче оо уже жылып кетип калат да. бул жей албай калат. ошо жагын ойлонуш керек. мен 5 жыл бир жерде турган болсо да, уй алгым келет да. ошо жашын ойлонуш керек. мен 5 жыл бир жерде турган болсом дагы, уй алгым келет да. занкайган уй алышым керек. мен эле кожоюн бардыгы кээ 500 сомдон бер дейм да. кордунбу. уйротуп атабызда озубуз. озубуз уйроткон иши башыбызга баля/паля болуп атат. ошол учун баля болбош учун, заман тынч болуш учун ушуларды ондошуш керек. дагы суроон? - ошондо... -уч кун сурасан ям айта берем мен. -ошондо кыргыз эле ошо эмнени уйронуп алган коллективизация маалында. -аа? -кыргыз эл эмнени уйронуп алган коллективизация маалында? ошо колхоз маалында... -(сел) маалында бардык иштеген иштер алыдга жылгандан кийин эл байгандан кийин анан тушунуп калды да бардыгы, анан орустар бул жакта чатак болду. орустар бизге калдыгылыкты кылып койду да. Россия алдамчы болуп калды. оздорун оздору алдап, алдагандан кийин анан мусулмандар ам аа, унабасам ошого деп туруп алды. иш кылбай койду да кыскасы -мм -байлык чогултуш керек болуп калды. мурун балык менен бироонун иши болбогон. бироо, битта раис уйун жанына экита уй салган болсо, (дарбозход) келип сурайт эле ээ бул пулду каяктан алдын. сага ким берди буну. сен урдап кылдынбы деп ошо рис иштен бошотуп, ордуга башка адамды коёт эле. бул уйду мыноого бер. а бербейм десе, кээ мына жерге кол кой дейт эле. а, сен сибирьге кетесин дейт. а сибирьде иштегенден кийин алар ам уйун берет эле, ундобой. кордунбу? кандай болгон? -м, ошондо адамдар кулак болуптур да? -ошо, чындыкты суйлоп, чындыкты суйлоп, тушундургон адамга баа бериш керек да. сеники туура деп, ошону жолош керек. () жолонгонундон кийин о кишиден жиндилик чыкпайт. туура адам дагы жинди болбойт да. урудан жинди болот. коп жей албадым деп бир ойлонот, алайын дедим эле, колум эн узатканымда , колума бир койду деп (табынууга) коёт. ошол учун туураны суйлош керек. туураны жолобой, бироону созго чакпаш керек. чагымчыны айтпай туруп, жок кылыш керек да. вот кандай болот анан. заман мындай болот. тескерисинче кетип калып атабыз да биз. ушул адамдарды туурасыны туура, ийрисини ийри. сен ийри экенсин деп айтпаш керек. бир жолу айтвп туруп эле, сиз барып дем алып келин бир 5-10 кун деп, секин жоното берсен. она жака барып жинди болуп кайтып келет. ошол адамынан жаман нерсе чыкпай калат да. эстейт да ал. эй мени билет экен булар. жакшы адамды кармаш керек. жаманды секин-секин суйрйп, катуу айдабаш керек, секин айдасан озу эле кетип калат. мынандай кылып. дагы суроон. -(третье лицо) - эми ошо () суроо ошо колхоздо эмнени остурушкон? ошондой будайды, же кандай нерселерди остурушкон ошо колхоздо? -катуураак айт, тушунбойм -колхоздо эмнени остурушкон? будайдыбы же дагым башка нерселердиби? эмнени? айтып беринизчи. -колхоздун складында будай, бардыгын, мака -мм -маканы малга берет эле. будайды жетишпеген колхозчулардын бригадирге берет эле. 5-6 бригад болгон болсо, менин паланчым иштебей калды, жакшы иштейт эле, ушу будай жок экен, ушу мага бир жуз киля будай беериниз десе, складка кирип, 200 кил буудай береби, 200 киля будайды бергенден кийин, ал адам ойлонот да, ий мына кандай 200 кила берди. мен жакшы иштейин эми. жакшы берсен, жакшы иштейт да, кыскасы. алдабай иштейт. ошо билген нерсени, жакшы журот. ондой алдабайт. анан тескериси 10 адам 1 жаманы чгат. бул бар нерсе. 10дон 1 жаман чыгат. бирок 10 дагы жолго салсан, ар бир 9 аласына келип онунчу боло берет. -мхм -жаман суйлобуз да о кишини. конул ортутканынан кийин жакшы жолго журбой калат. берсен - аласын да, туурабы? берсен -аасын. убакыт келдгенде анан кожоюндор ах кандай болду десе, а мыктай дейт. а жакшы, мыктай. а иштете бер. дагы сура дейт жетишпей аткан болсо, складта будай бар дейт. ал дейт. куздо адырларга будай себет эле да. азыр эч ким сеппейт да. себеби мына жаманчыл/ жыл) болуп атат. жаанчыл болгон жылы кудай бере турган ошо жамгыр эле жаап туруп алат. мына жак. эки куну бир эле жаап атат. азыр будай эгсен пулат. элге неме болот да. кенири жесе, ишти беймарал окуулат. ойлонбой кылат. корудунбу. -мхм - ушундай. жакшы -ошондо будай, пахта болуп калат экен да, мака дагы? -пахтаны оздору алып калбай, немеге берет, заводко берет. а заводтон пул алат. пул алып, элге берет. анан эгишти, ошондой кылышты. мен будайда итесем, мен будайды алып каламын. пахтадан иштесем, пахтада ям аламын. картошка эгкен болсом, картошкадан ам алып каламын. а ошол бардык нерсени иштесем, аам да. иштебесем, мага бербейт да ону. -мхм -туурабы? жок деп, брбейт. -мхм -() бизди Акаев жаман жолго алып кетип калды да, майлы го, коп Акаевдин создору туура эле, туура эле. ону башкаруучу, башчылары чатак, озу ошого акылы жетпей калды да. жакшы эле адам, акаев жакшы эле адам. бирок аны башкаруучу адам чатак болду. -(третье лицо) - ошо кимдин кандай ишке жумшаганы ям, биле турга (хозяин) болуш керек да. ошол учун а мынаны мындй кылса, мынандай болот деп, жакшы болот (). адамдын жаманы болбойт экен дегенине ийшенип каламын кеде, жаманы болбойт. бирок бир нерседе айнып калабыз да, очошуп калабыз. оноу дейт мени сокту дейт, же болбосо дейт паланчага берип, мага бербеди дейт. ошо паланчага бербеди дегенинен коп нерсе чыгат. коп жамандык чыгат да. а боптур эми эндигине чыгат да, мага бере бер дебейбиз да. мага () бериш керек эле деп, табынчы бригадтан коруп калабыз. ким башкарган болсо, ошолдон коруп, а бул жинди экен, болбойт дейбиз. бул болбойт озу. адамдын жаманы болбойт. жакшы эле болобуз. бирок уйронушко, уйротушко карайт. биринчи, уйронуш керек, экинчи, уйротуш адам жакшы кылса, жакшыдан, жакшы чыга берет. мен бардыгы жаман дегенден алысмын. анан бардык озу жакшы да. бирок бир нерсеге озубуз дароо тескерисиге тушунуп, а бул болбойт. ()кол силкейбизби), иш чатак. жакшы журуш керек. алдабаш керек. мына мен акыркы жылы 93 жылы, Гапар Айтиев курулганда, бир жыл бригадир болдум бир жыл бригадир болдум. адамдар бардыгын маскаралдап журду, а сен мынандай болот, сен эми бригадирчи белен ана-мына. жер уйдун пахта, бир уйдо мындай огородтор иштери. анан тапшырып ам пахтанын пулдарын бардыгын ордордо койдук, бардыгы толду. а биздин жаныбызда мына экинчи бригад деп Аскардын нарагы барбы. о жолдо келип атканында сол нарагыда ошо жерден неме бар дон бар, ошо жерде о элдер толтура албады, толтура албай, толтурбай. кикйинки жылы совсем союз бузулуп кетти. давай деди гапар айтиев жок кылабыз деди. барыбыз ам урулукка туштук. -мм -10 кун, 12 кун отту, 30 жыл мурун ошо мен бригадир болгондо суучу болуп иштеген киши болуп эле паста. Араванда ()комбинат () жакшы кылыпсын, а жакшы. сага дейт, колхоздун макасын урдашып, ошонун урдап, мага алып келип берди. алып келип берди эле, мен уйдо туруп, бир кун тек койдум, эртеси куну колхоздун жетекчичин чакырып келип, котор аны деп, азыр ошону айтат, сен дейт берген нерсемди ям албастан дейт, колхоздун складына алып барып бердим дейт. мен ондой нерсени жебеймин дедим. мен жесем, мага тамагыма жараша алып кел. тушуносунбу сен дедим. аа, болду-болду () кечирин, мен билбепмин. мен мурунку жылынкы тугундо. мына кудайдын буйругу менен сен келип отурасын. мен сени жети уктап, жигирма тушумдо деле коргон эмесмин. туурабы? ошо создор чыгып атат да менден. эми канчасын алп каласын, ал жагын озун билесин. туура суйлогон адамга, туура жооп берем. азыр эми 4чу, 5чи аксакалмын мен маляда. дастооркондо торго отуруп, бешинчи болуп, ол жерге отурам. -мм -бироо кыйшык суйлосо в момент убактыда берем. сурадым) экинчи ошол кайты суйлобойт. эмне учун? туура суйлоп, уйронуш керек да. биз каякка карап кетип бара атабыз десем аа кетип бара атабыз да?0. биз олумго туура кетип бара атабыз. туура олойлук ээ. ака, сен ондой кыйшык суйлобогун, уу паланчыга ондой жаман суйлойсуз, айтасыз. сен кимсин? сен озунду билесинби, ишинди? сен эн элдин акыры болуп калып атасын, туура суйлогуло. ошол адам экинчи суйлобойт да. аа коп айтат да. о Омурзак Акеге ундобо дейт, башына бир коёт дейт. аа менин молотогум жан башымда дейм. туура неме кылам, неме. арагын жегим келбейт. арагымды да кармагым келбейт. балдарым барын кылса (). карабайсынбы бул ишти). ак жесен, ак болот. караны таап жесен, кара болосун. ойлонуш керек. мына азыр 83-84ко чыктым, шугур. ушунчалык жургонумо. кордунбу? дагы суроон? -... -секин ойлонуп,неме кыла бер. эч токтобойм. айта берем. -ошо, ошол адамдар репрессияны кантип, репрессия жонундо эмне ойлошкон? ой, репрессия дейм, коллектиыизация жонундо эмне деп ойлошкон? -репрессия? -жок, адамдар коллективизация жонундо эмне деп ойлошкон? алар колдошконбу же каршы чыкканбы? -эмнеге? -коллективизацияга -каршы чыккандар болду. колхоздон качып кеткендер болду. -ыы -тек койду. -мм -тек кой деди го. битта, экита жиндида журо берет. кийин озу келип, кошулгандан кийин бир жыл, эки жылдан кийин. алиги адамдар скалдтан будай, мака, чай, мына курук чай, ак май, ошондой нерселерди берип атты да. ошону бергенде анан олордун башы анан качып кеткендердин ойга келди да. эй, мен деле иштесем берет экен го. энды бул нерсе базарда кымбат турат. мен алайын десем, пулум жок деп тушунот да. тушунуп кайра келди. коллективизация жакшы болду. так. 43 жылдан башталган болсо, мына 93 жылга чейин. ошо мынву биздикилер бир жыл (компоротив) болуп, анан бузулуп кетти да. уру кобоюп кетти. -эмне болуп? -уру кобоюп кетти. -мм. -бардык складтагы турган нерселерди ям урдап кете берет, (шипылар)суруп чыгып кетет. ээ, бул колхоздуку, э бул меники, копчулуктуку дебейт да. жок кылганын жок кылып, неме кылдык да. анан жерди болуп берди. а бул болбойт экен деп анан складтарды ям сатканын сатып, еврей Ельцин деген Сталиндин каршычысы, Брежневдин каршчысы, эн акыры Брежнев, Брежневтен кийин ким болду? Булганин булдан мурун болду. так, Хрущев (Горбачев) болуптур. -мм -Хрущев (Горбачев) 5 жыл перестройка, перестройка сайрап журуп (мынантип республиканы таркатып бутту). таркатып кетти. уру кобойду деди да. чындгында Россияд ушундай болгон экен. биздин кыргызстандарда андай болбоду. аз эле болду. кийин олордон уйронгондон кийин булар ам складтарды кап урдады. жерлери болсо, онун жерлерин жок кылды. коп нерселер жок, колхоздун малдарын, жылкыларын, койлоруну, бардыгыны таркатып жок кылды. кийийн билип калдык. Хрущев(Горбачев) Ельциндин созго кирип, чатак кылды да. мына () кайсы бир мамлекетте дуйнолук пашалардан пул барып турат экен да ого. акча барып турат экен. жыргал журот. аялы бар эле. ким эле анын аялы? олуп калды эле. аялы олгондон кийин жинди болуп калды ал ям. элди башкарган, уйду башкарган аялда, туурабы? ошондой болгондон кийин, Хрущев ам(Горбачев) азыр болбой калды деп айтышат билбейм, бар деди. мен сурадым. Хрущев барбы? десем. Бар деди. (палаган) элди санаторияда дем алып атат. (кандай) жакшы. - азыр, неменди кичине пасайтасынбы?(обращаюсь к внучке респондента) -жон э () -мхм. азыр дагы, вопростор бар. ушул айтып атасызго каршы чыккан депчи адамдар. -а? -айтып атасызго бир адамдар ошо каршы чыккан депчи. ошо алар кантип каршы чыккан? эмне кылышкан ошо корсоткону? -адамдардын немесин терс корсотту да ол. паланчы урдап кетип баратыптыр. сен ону камабайсынбы. сен калмалган) анан кийин эртеге баары ток жок кылат да деп, озунчо акылдуу болуп, эшиги томондоп, жиндиге кошулуп калды. -мм -ондойлор болду да. ондойлор болду. чыккынчылар. -мм -(19)32чи жылы кыргыздар бутун молдолорду атып олтургон. ол дагы тарыхта бар. кийинки барып анан кийин орустар аттырды, мусульмандар оздору жамандап, мына кийин олордо коп орустар жаман корот. орустар калканча, орустар алтын чогулуп алганы келди. -мм -Кыргызстанда алтын коп арыкта агып атат. аккан жерлер ам бар экен да. анан азыр ошолорду бардыгыны алып, тартипке салдырып, мамлекеттин байлыгы кылды да. туурабы? -мм -ошогу болду. кыргыздар молдолорду атып олтурду. Озбектерде ондой болгон жок. азыраак болду. бидин кыргызда коп болду. иолдолор деп туруп, чала иолдо дин бузар деп, ар бир Бисмиллах-Рахман-Рахим деген адамды дагы атып эле олтуро берет да. а, мынаны ата бер десе, ата берет. э кой ай, ал жакшы эле адам го десе. а сен эмне эртеге буга ям каршы чыгасынбы деп, бири бирибизди жамандадык да. -мм -вот, ошондой болуп. кийин дагы ошондой заманга келдик да. ушундай, кызым. -мхм. ошондо дагым суроо. ошо репрессия жонундо айтып бересизби? -а? -репрессиялар жонундо айтып бересизби? -репрессия? -мхм -динге адамдарды уйротуп, бардыгы иш кылбай эле, намаз окуп отура береби? ким иштейт анан кийин талаага чыгып? же болсо тоого чыгып, мал караш керек. малды, торпоктордун караш керек. койдун козуларын караш керек. ушуну эле деп. жакшылык жаманга бурбай, жаман таманга буруп, кобун ошондой кылып, репрессияга неме кылып, олтуро берет да. мен 58чи жылы, тракторчиликке 60чы жылы бул жака бардым. 58чи жылы Куршабка барганмын. -мм -Куршаб . Куршабта кыргызстан боюнча колонияда адам олтургон жер экен. анан мынан ошо жерде 5 метр чукур жер бар эле, адамдын каны жыттанып турат эле да. -мм -ошону коруп, жаман Кыргздарга насаат) айттым да. -кайсыл жерде? -ошол жерде аткан экен да кобуну. -мм. ошол жер кайсы? -адамдар чукурга ташап... -бул оштобу же кайсы жерде? -аа? -бул Оштобу же Ош, Аравандабы же кайсы жерде? -жок, мынау озунорго кетип баратканд. Жаны Арык деген Арык бар -озунорго? -жаны арыктын устудо Жалпакташ деген жер бар. -жалпак таш -Жаопактыштын ылдыйында ошондой репрессиядагы олгон адамдардын бардыгынын туулган жери коргонмун да. мен келе бергеним, ата-энем кыйналыптыр да.трактористтерге окууга бырдым, бирок 3 айдн киийн мен кайтып келе бердим. мен кетемин десем а деди ата-энем чакырып атат деп мени. кыйналыптыр, мен барып иштебесем болбойт. бир эле мен иштегенмин да.колхоз иштеп. каары нерселер каяктан иштейт. туурабы? ошол учун, ошондо репрессия болгон. ошо жерде адамдар айтты да, йокос деп коёт экен ал жерде, орустар бар экен. юкос деп коёт экен. бутун мал, чочко багат экен. -мм -Союздун немесинде. аш каьакты мен ошол жержде кордум. бир аш кабак, бир метр келет. 5та аш кабак, 1 арабага салат. Арабаны билесинби? -ооба -кандай болот? жыгачтан тактасы бар. -мхм -5та зорго аран батат. о де 4та батат. уунчалык коп жакшы болот экен. ошол малга () чагып берген да, коргонмун. ошол жарымы. мед кадр, мед. кадр деп коёт элее ошо окууну, траторчилик окуугандар, комбайнчи и тракторист. экоо бар. ошондо коргонбуз да. ошондо кан жыттанганнынан сурасак айтты да, бул жерде репрессия олгон молдолору бардыгы. эч ким конбойт. жыттанып тура берет. -мхм. анда ошо дагым. а сизде ошо мынандай туугандар же мынандай таныштар барбы ошо респрессия болгондорю ошону деле айтып бере аласызбы? ону айта албаймын. -мм -мцна жерде дагы бир киши бар экен, ушу киши бар экен. ошо олдо.. -ат... аттарын айтпасаныз дагы болот. -азыр эсимден чыгып калат. уйу турат. уйуну бузуп, бироо уй салып ордуна неме кылды бирок ошо киши качып, кутулуп кеткен экен. булар кызыл-киядан анан качып, ушул киши кутулуп келген экен. аты эсимден чыгыптыр, аты азыр. олордун иши дагы кам калган экен. молдолор. жуда, молдомун десе бардыгын олтуро берген экен. Репрессия деп ошону айткан да. репрессия болсо, адамдардын модуллор азыр эмне болуп ын дебейт. туурабы?-мхм. -*мына Сооронбай 5 убакыт намаз окуйт. Ажыга барып келди. туурабы? президент болгондо. эч каедай иш жаман созу болгон жокко. суйлогон созу бардыгы ордундай. паша болуп, мамалекетти баш карып, трудно 4-5. жакшы () мени ар кимде ар канда кыялы болот экен да. ушул жаман адамдардын созуго карап туруп эле, ошо эл жаман десе, жаман экен дп, айтып олтуро берген да. -мхм. -вздох -анда ошодон суроо, ошо сизге ошо тугандар же ошо таныштар барбы, ошо кулак болгондор, кулак болгондор. -кулак бул жерде болбого экен. -бул жакта? араванда? -кулак? -Араванда? -бул жерден отуп кеткен экен. Кызыл-Киядан мыноу азыр Озбекистанга карайт. катартал деп коёт Ошто. ошол жерден отушцп кеткени экен. -мм 30та, 25та болуп кече чынып отуп кетип анан жолдо кетип баратып, ошо элдердин бир жерлерден парю бизге 10та нан алып кел деп. паланчы десе. а паланчы кулак экен даю ать сага. бербесен, элди чаап кетет деп, эл корконунан бери турган экен нан-пан. откондо. бирок муна жерге токтобогон экен. кулактар. -бул жакта? бул жакта эмне отуп кеткен? -отуп кеткен экен. себеби адыр жакын экен да. мына мына жерден Адыр () жакын. мына жакта. анан биздин бул жагы бутун Адыр. кара 24 км Адыр Кызыл-Киянын жолго чейин. -мхм -кулактар ошондой болгон. -мм. а билесизби ошо, ошо эсинизде барбы, же бироо сизге айтканбы ошо мына уй-булоолор ,мына ошол ба уй-булоолор алар, алардан эмнени алып кобщкан? ошо Сталин учурунда. ошо мына кантип кулак болгон. -кулак деп, кече чыгып элдин малын куздузу барып коруп коюп, бекинип туруп, алып кеткендер кулак болгон да. малдырды урдаган, койлорду урдаган, эчки. аты болсо, атыны урдаган. урадап алып, анан бир жерге алып барып союшканбы, эмне кылганын, эмне кылса, алып кетип жургон экен да. мындай болгон. (туну) ошол желерде болгон экен. бирок эми алардын атына бир (). -мм -токтобогон да бул жерге. токтоп, бул жерге туноп, же бир 3-4 кун жашап жургондо, атыны билип калсак болот эле. билбейбиз. -алар кайсыл жерден качышкан экен? -а? -алар кайсыл жерден качышкан экен? -кайсы жылдары болгон? -кайсы жерден? кайсы жерден келген? -мына Ожарык деп коёт. -Ожарык? -мм. Азыр цемент заводу тушту кятта Кызыл-Кияга ал неме. -Кызыл-Кия а? -Кызыл-Киядагы эн адырда журо турган жолдор бар экен да. -мм -кундузу жатып, дем алып, кечси анан кийин бул жака журобу, она жакка журобу. мына жака Ошко карап журот. бул жагы мына Мархамад (Ашеке) деп Озбекистанга туташ бул жак. жакынбыз да. бул жерден бизге ушу 14 эле метр келип, (Типикоргон) участкасы бар. Ошодон ал жагы бутун Озбекистан. ошого отуп жургон экен да. -ммю Озбекистанга качышкан экен да -ооба Озбекистанга отуп -мхм -кимдер экендигин билбейбиз. -мм -ал учун биздин акылыбыз деле ала бербейт. жаш болгонбуз да -мхм -(иштеткенбиз), бирок коргонубуз жок. -булар кайсы жылдар болот ошондо? -(19)31чи жылда... 37чи жылга чейин болгон экен. -мм -ошондо репрессия болуп, анан кулак болуп адамдар. мыноу Мархамадтын этегинде токой бар экен. жолго тушо бериптир. мына ошо жер токойдун орду деди да бизге ам барганыбызда. Мархамадтын бул жагына. ошол жерде токойго барп жатышып анан кийин кайсы элге барып калат, каерге барып, кимди олтуруп, мал () алып келет энди онусу бизге белгисиз да. ошол жакка отуп жургон экен. -мм -барбы, каерге барса, (китектыдан) танышы болгон экен. -мм -ошо ()жургон уруларды, репрессияга кошулгандарын, бардыгыны танышы болгон экен да битта ям, паланча. ошол уйго бары. мындай твныш болгон себеби ошолордон бир нерсе керектуу бир нерсени сурайт экен да. паланчы нерсе барбы. ошол нерсе керек эле. ошону берсениз деп. деп анан, берсе. ал бербесе анан жаман коргонун олтуруп кете берет экен да булар. -мхм -жжаман акмак экен да алар. -мхм -анан кийин эл аз экен ал маалда. эл азыраак учун азыркыдай коп болсо го тытып эле жеп коёт. эл аз учун бир кыштакта бир 15та-20та эле уй болгон да. мына ошо жерде озу 20га жетпеген уй бар эле. нарарактын(?) устундо болгон. -мм -азыр сенин чон атанын, чон эненин уйу мынагы паланча Нисир ака уйу мына же эле десен балдар таныбайт да. билбейт да. бизде айтабыз мына жерде сенин чон энен бар эле Нисира кемпир дейт эле. мына жерде Турман деген киши болгон. мына жерде Араб деген киши болгон. мына жерде дагым паланчы деген киши болгон. мына жерде Абыт деген киши болгон. эми айтсак бардын озу ачылып калат. силер билесинерби ошону. биз билип калдык да. -мм -ушундай заман. -мм. дагы ошо.() мхм, ошол Сталин жонундо кичине суйлошойлу а? -а? -Сталин жонундо кичине суйлошойлу. ошо. Сиз Сталинди кантип суроттоп аласыз? -кимди? -Сталинди -Сталинди? -Сталинди, ооба. Кантип суроттоп бересиз? -Сталин шапкасы узун кызыл, мындай немеси бар эле. анан чон Грузин болгон ол, орус эмес. -мм -Георгадзе болгон анын аты. (Джугашвили, Георгадзе - башка адам -мм -тетрадина жазып койсон болот аны. Георгадзе. -мм -ол анан кийин Сталин дегениге стальдай, сталь деген соз - полот деген соз. туурабы? полоттуу адам экен бул деп туруп анан кийин Сталин койгон. озунун аты Георгадзе болгон. -мм -Лениндин аты Ульянов болгон. Ленин деп кийин койду буну адамдар. ошондой заман да. (кулуп жатат) катуу адамдар. немистерди мама дегизди да. кудай ишибиз онго салган экен. элибиздин аквалы(?) бар экен. ушу заманды куруп берди. рахмат ошо немис... Грузин болсо ям. экоо катуу адам болгон да. -мхм -урушта аркага (кылчайган) атасын деген да. ошол учун алдыга кеткен. иштин бардыгы. Сталин дегени ям ошону маанисине крип токтойт. ушундай полот адам экен да. адамдар койгон да. -мхм -Ленин революцияны гана башкарып келди. -мхм -чет мамалекеттери токойлорго барып алып, китеп жазып. адамдарга барып ташап, мынандай кылсанар, мынандай болот. мындай кылсанар, мынандай болот. бутун. ошондой заман. жаман адамдар эмес, жакшы адамдар. мен Сталинди жамандаса, озум ичимде айтам. а сен башын иштебейт. сталиндин бир марта бутуну кыймылдаганыча. сен аны иш кылганын жок. сен билбейсин ам Сталинди. -мм -чет мамлекеттердин завод, фабрикаларды курду. -мхм -тракторлорду чыгарды. даже самолётторду. ошол замандан кийин анан кийин космоско учтуда бизде. туурабы? Гагариндер айга бардыбы? ыы, космоско барды. ошентип болгон да бардыгы. ошо байлык болгон да. байлык болгондун учун чет мамлекеттин акылыны урдаптыр. алдап алып келе берген. молодец. аларга молодец. заманды жакшы куруп берди. -мм -бир аз тушунбогондорду андай кылды, мындай кылды. э, сен болгонунда дедим, (ону батта) кылат элен, жаман кылат элен. сен жакшы. мен ушундай тушунуптурмун. дагыбы? -азыр. анан, Сталинге каршы чыккандар бар беле? -а? -Сталинге каршы чыккандар бар беле? -бар эле. бар эле. Сталинге каршы чыккандарды кийин алып чыгып, оздору окко тутуп берди. -мм. -булардан адам чыкпайт. булар бекер бакканыбыз калат -мхм -тушунугу жакшы адамдар экен да. менин ойлошумча. мен, ар ким ар кандай ойлонот. бирок, душманды олтургон жакшы да. себеби, коп адамга пайдасы тийип жатабы. онун жамандашы эмне кереги бар эле. ошо жамандыгыдан ошону жамандап атат да. озу тушунбой жатат ошонго. акылы жетсе жкен. -мм -ушундай, кызым -мхм -бироону урсам, мен айтам да. ошо бир нерсеси бар урду аны. бекер урбайт аны. -мхм -кудай ам бекер болбойт ону. кулсо. ушундай. -мхм. азыр. дагы суроо бар. ошо коллективизация, коллективизация(нын) таасири жонундо -коллективизация? -ооба. коллективизациянын таасири жонундо. таасир, таасир.... -таасири? -ыы. ошо... -кыйнчылык менен болду да бул. -мхм -коллективизация... элди ошо багы басмачылар бир жакта, анан озу ара маалядагы урулар. -мм -ошо кыздар бригаддар, бригад болсо. олтуруп кетти. мына Салиеваны олтурду. мына. кинодо коруп аткан болсун. -ыы -бекерге олтургон жок ону. ошо жаман коруп олтурду. элин канча кыйнады. сен ушуну олтуруп бересинби деп. туурабы? -мм -акыры олтурушту. копчулук менен болуп. кече уч кун болду кинону аз-маз кордум да. анан болду. тушундум элею ошондой каршылык болгон да. аял кишиден коп жаман жанжар кобойду. эрлери неме кылбай. буну олтуруш керек. буну жок кылыш керек. анандай болот. аяны кучирсе, мааниси алып барган, эмне мааниси бар. буларды неме учун жакшы иштегендерди выставкаларга барды. Ленинградтарды, Сталинградтарды, Волгоградтарды, Москвалар даг кятта немелерди, музейлерди. Лениндин музейлерин, бардыгыны корсотуп жатты да. ошо жакшы иштегендерди. жаман иштегендерди алып барган жок. ошолорду иштеп алып барды. ушу жерде ошондой барган адамдардан 3та бала, 1сы эркек киши болгон. азыр Осор акя деп коёт. выставкага барат. анан биттясы жолдо кетип баратып (олуп калат экен) тууп коюп кайтып келген. ошентип, ошонун балдары бар. музакташып, э апан сени жолдо тууган деп маскаралат. -мхм -бул турмуш да. арканда (болушка) мумкун. анан ушундай болуп, дагы. -ошо выставка дединиз го -а? -выставка дединиз го. ошо. -а, выставка. коргозмо. -а. мхм. -коргозмо. выставка деген коргозмо. -Кандай коргозмо? -мына Москвадагы сааттарды, анан Лениндин музейлерине, Ленин кантип турат -мм -кинолордо корсотуп атты да ошолорду. бардыгын. мына. ошо выставкаларды коруп, анан ошо съезддер болсо, съезддерге алып кирип, ошолорду орден берип. медал берип. рахматтарын айтып. неме кылды да. жакшы. -а качан болду? -бул ошо так 6... (19)50, 50чу жыл жок. 60чы жылдан аягы. 61ден башталды. коруно... коргозмо болду. -мхм -ошентип,ушундай -мхм. дагы суроо ошо. мен уже сизди суурагам ошону. -а? -мен сизди сурагам ошо, жакшы жактары ошо коллективизациянын, анан жана терс жактары? ошо сен жакшы жактарын айтп бергенсиз, ошо эми терс жактарын айтып беринчи. кандай болгон деп. же башка адамдар эмне деп ойлогон ошо жонундо. -эмнени? мен башын билип алайын. -а ошо мен сизден сураганмын бая ошо кандай жакшы жактары бар ошо коллективизациянын жана жаман жактары, терс жактары. ошо жакшы жактарын айтып бердиниз го, эми терс жактарын айтып беринчи. -терс жактары - адам тескери ойлонгон да. бул акыры адамдарды кедей кылат. -мм -адамдарды 100дан 3та же 2та чыгат экен да, мындай ойлонсон. ойлонуп коруп, тескери жагы ойлонуп эле а бул айта берет. бул эртеге энени корсотуп коёт. мынандай кылат, мынандай кылат деп, соз менен тилибизди тескери агитацияга уйроткон да. ошол учун терске кетип калат. (биразг) адамдар. паланчынын айтканы туура экенм да деп. анан озуну билбеген адамдар окшотуп коёт да. -мм -озу жакы эле. он таманы. элди жакшы заманга апчыгып койдуго жетелеп. дагы эмне кылсын. анын артыгы неме жок да. -мхм -туурабы? жакшы жолго, оокатыны кыл деди. ишини кыл деди. кеч киргенде уйуно бар. дем ал. ишти кыл. алга деди. эртераак чыгып, ишинди кылып, ишинди кыл деди. (терс таманда) ошол аз эле адам болгон, бирок бригадтачи жакшы адамдар ям кошулуп кетип калат да. себеби, далоо башка жаман ойлорду таап озу жок нерсени айтып. жоготуп коёт да. -мхм -элдин башын айлантырып коёт. ошол учун терс кетип калат. а олор кийин кайтып келгенден кийин оздору биз билбепбиз, жакшы таманга ... жакшы. заман ушундай, кызым. -мхм -каерлик болосун сен?[01:48:40] [01:49:27] -азыр мына мен эмне сурайын деп жаткан элем. а ошо. 30чу, 40чы, 50чу жылдары кандай баалуулуктар болгон да ошол Сталин ошо Сталин убакытында? -баалуулуктар? -ыы баалуулуктар. эмнени баалашкан? эмне эн негизги нерселер болгон ошо... -эн негизги нерселер? -ыы ошо -иште. пахтаны тапшыр. (галаны) бер деп. ошону неме кылды да. анан кийин дагы немени эмне кылды. баалу нерсени мамлекет учун пахта болду да -ыы -пахтаны чет мамлекетке сатып, бардыгыга керектуу завод-фабрикага кетуучу материалдарды бутун сатып алды да. -мм -пулга. ошо баалуу нерсе ошолор калды. Америкалардан, керекпи Германиядан, керекпи Австралияданбы, каерден керектуу болгон болсо, завод, фабрика булардын ойлору туура эле болгон. завод, фабриканы курган сайын бардык нерселер, нерселер чыгып келди да. -мм -бир пахтадан 100кылдуу нерсени ондуруп алды да, себеби пахтаны долларга сатты. сатып туруп. ошо пулдарга буту барып чет мамлекеттен керектуу же товарларды алды да. -мм -темир алды бы, полот алды бы, космоско кетуучу материалдарды алдыбы? -мм -бардык ошо маалда дуйнолук немеге чыгып кетти да СССР. Гагарин космоско учкан да. дуйного. бутун мамлекеттерди барып кыдырды да эн акыры, тушкондон кийин. -мм -ошондон кийин Тережкова чыкты, аял киши. -мм -анан Титов чыкты. ошентип чыккан сайын мамлекетте мен тушунбодум го (айрым адамдын) айтуусу боюнча СССРде дуйнодо биринчи болуп атат. эмне учун? бардыгын коркутам деп атат деген кечке ойлор болдубу же оной болдубу. тигин ажырата албадым. билбей калыдм да. билбегенди бидбедим деш керек да. туурабы? кантип? немен болсо бардыгыны кылды жакшы. мен СССРди жаман деп айтууга акым жок. -мм -себеби биздин омурубуздун ёкоп жагыны ошолорду ишини клып, кызматыны кылып, акчасыны алдык да. бизге жамандыкты ойлогон жок. мына азыркы замандагы мына коррупцияга мен эч ичим чыкпайтат да. кара, кара менин иштеген ишимди бироого алып берип атат, кантыш керек эми? прокуратуурага жазып бердим эле да, азыр карап жатат. () ана прокуратуурадагы билип калды, мен [01:53:14] [01:53:52] -анда дагы суроо, ошо мына кыргыздар ошо коллективизация маалында кандай мынандай оздорун коргошкон?ошо мына сталиндин репрессилардан же Сталиндин мына колхоздо аябай неме клды го, жёсткий болду го, колхозго киргиле депчи. ошо алар кантип озуну ошо оздорун коргошкон? -оздору оздорун коргогону, коргоп алып калды. кыргызстанда. коп коргобогондору Озбекистанга немелерге отуп кетип калды. -мм -чет мамлекеттерге. кийин кайтууга, кайта турганы дагы болду андап-сандап. мына кече 15 жыл болду. жакында кочуп келген Озбекистандан бар ошол жерде. ошол жерде бар. -мм -мурун кетип калган экен аталары. ата-энелери кетип калган экен. -ата-энелери? -кордунбу? -бул жакты коруп, мындай озун конуго жакты да. -мм -кандайдыр жашообуз жакшы билиндиби, келип иштеп ошол жерде журот. -мм -ошол жерде уйлонуп, ошол жерде жашап журот. атыга чейин билем азыр ошолор жургондорун. КГБда иштеп жатат. СНГ(Б)да. кыйтырлык билет да. СНГде иштеш учун кыйын бул нерсе. -мм. ушундай экен да. -ошондой -анан дагым ошо кыйынчылтар жонундо... кыйынчылыктар жонундо -тынчтык? -кыйынчылыктар жонундо. дагым ошо айтып жатасыз го ошол жерде ачарчылык болгон дагы ошо -туура - ачарчылыктан дагым башка, кийим менен кичине проблемалар болгон деп айтып жатасыз го. дагым кандай проблемалар болгон. -бул жерде 20га жетпеген уй болгон да. она жерде бир 15 жер-уй болгон она жаката. алар дагы кийин кобоюшуп, Ноокаттан келди, ылдыйдан келди... ооба, бул жерде ям ошондой. кыйынчылык болгондун себеби. биринчи, молдолорду камагандан кийин, кууданын кары келдиби билбейм. жамгыр жабай койду. -мм -жамгыр жабагандан кийин адырда будай ам бобойт. биздин бул жерде только адырдан пайдаланабыз да. будайын жейбиз, саманын озбектерге сатабыз. -мм -ошол учун -хм -ушундай замандарды кордук. коргон бироо олсо, бир киля бир нерсени базардан алып чыгып алууга акча чогулат эле, кембагалчылык. ушунчалык. кичине оокат кылып, 2 адам, 3 адам чакыртып... (ким экен бул? ким болсо ям, мага баары бир. сен мейманды, кузотушум керек мен. туурабы? ал ао ао деп айта берет)энди абдан кыйынчылык болгон. жамгыр каам жааган. -хм -уч жыл жамгыр жабай койсо, адырдан пайдалана турган 0 болот. -мм -0. ошондуктан элдин бардыгы жаанга карап калган. 58чи жылга келгенде, жамгыр жаады. -мм -анан. бул жердин эли бай болду. -мхм -мына мына жерди Тилек-Булак деп коёбуз. мына жерде 1 км жогоруда булак бар. ошонун устулорго адамдар кетмендеп будай септи. ал убакытта ат кош, ит кош жок, иши бала жок. -мхм -кетмен менен гана чабат. -мхм -бир адам бир кун кечке же 2 соток же 1,5 соток жер салат. будай сеп алып устуго турпак (чап кылат). ошондой юолду. мал дагы болду. болбосо мынандай болуп, кошмок-кошмок жамгыр жабаганынан кийин уйдон эч нерсе калбай, базарда эч нерсе жок. элде болсо анан кийин алып барат да. туурабы? нарактагылар болсо алар алып келет бизде болсо бизге алып барат. ошол учун, кыйматчылык болду. кыйматчылык усту менен баягы молдолорду кама-кама болду. олорду камагандан устуно анан бир жыл, 40чы жылы колхоз-совхоз тузулуп, коллективизация болду да. коллективный хозяйство башталып, ошентип ана ошо 58чи жылы адамдар бир ёадамдын уйдо 200 кг, 300 кг будайы болсо, бай болгон. -200, 300 а? -анан 200 киля будай бар адам, эн чон бай болгон. -мм -ошону бир жылга жеткизип, тарткан -мм -тегирменге барып, дадыр барып 10 кг будайды алып барып тартып келе албайт эле, себеби жаман адам коп эле олтуруп коёт эле. -мм -мынанда элдин мынандай иште ям салып койгон. кыйналды да. коло... колхоздун (шушулка) деп пахта курута турган жер бар эле. ана бригадта биття, мфна бригадта биття. ошо шушулка ичинде жатып алып, урулук кылат эле. кордунбу кандай кундор болгон. элдин кошмок нерсе болгондон кийин ошо нерсе бёаракасы болсо которулот экен. барака жок болуп, колун эс нерсе болбогондон кийин кембагал болдун да. -мм -туурабы? кембагал болдук да. бир нан учун бир адамды олтуруп жатты. -мхм -мына ушул жерде олтургон жери бар. Исмайыл сойгон дейт, о Адырда? -Исмайыл? -Исмайыл Сойгон дейт. -мм -ошол жерде элдерди бардыгыны неме кылган да, союп нан учун ошондой кылып олтурду да. -мхм -нан кыйынчылык болду. будай нан эмес, загара нан. маканын будайы, мунун загара нан кылып, неме кылды. арпаны ям кылды. арпа бирикпейт экен. ирикпегенде, суу куюп койсон, уну жабышпайт экен жа бирге. жабышканда ям тез эле тушуп калат экен. *мм -бышпайт жакшы. жесен, иин оруйт. ошондой оруп маалда доктур эмне кылат? эч теке жок. бир гана кудай берет деп жатабыз, башка эч нерсе. ошо кунду кордук да. -мм -жаман кыйынчылык болгон. кобун айтам, "э акалар ошо паланчыны олумудо кандай болгон билесинерби? а билебиз. эч бала болбогон. а жок болгондон кийин жок болотт экен да. " ошондой. дагы кара. -мхмю азыр дагы. дин жонундо деле кичине айтып бересизби? -а? -дин донундо ? -дин? -мхм. ошо мынандай -молдолорду -мм. ошо ошо коллективизация маалында, Сталин... Сталин маалында. -коллективизациянын маалында дин совсем эле жоголуп кетти. -мм -себеби Сталиндик репрессия деп туруп, айт куну намаз окуйт эле, онагы чукур бар, мазар бар она жакта. ошонун аркасында 12-13 адам намаз окуйт. ону ям коруп калган болсо, комсомол, пионер деген нерселер болгон. комсомолдордун мына жерде ВЛКСМ деген немеси болгон значогу болгон. бардыгы коркот эле. чагымчыл булар деп. -хм -чагымчы деп. элге айтып барат эле. партияларга. партия, комсомол,пионер, 3 нерсе болгон. -мхм -кордунбу? ошолор молдолорду эч кандай эч жакка кыймылдата койбостон, кыскасы, намаз окууга эч ким алып келбей калды. -мм -эми бардыгын эле мындай камай бергенден кийин, бардыгы качып, жок болду да. бар болгон жок да. эми ошол учун ошондой болгон. -мм -намаз окуш жок болду. Сталин деп, Сталиндин закону деп, бардыгы коркуп, бирок туура жагы бар экен. кийин тушунуп анан элдер кыйналып) секин оздору мененм оздору журо турган болду да. -мм. анда ошол сиз айттыныз го ком. партиялар депчи. коммунистический партиялар дединиз го. -ыы ошол ком.партия деп ошо, олордун жетекчилери болгон да.пат.ком келип атат дейт эле. -мм -бардык партиялардын раиси. бул саясий иш менен гана заниматься этет. -мхм -а парт комдон кийин партяилардын немеси жол башчысы. ал келип жатат десе дагы адамдар коркот эле. ошондо алар дагы комсомолдорго кирип, комсомолдор чагымчы деп, партиялар деп, пионерлердин колдон эч теке келбейт анда 4чу класстамындай кызыл немеде галстук болот эле мынандай. -мм -кызыл. галстук. мындайю ошол учурда "будь готов" деген жазуу бар эле. Эбуль готов" дайм даяр болуп тур дейт эле. кордунбу? бардыгыны эсимде бар менин. "будь готов" деген. ошону мынандай клып туруп, 2-3 бириктирип откузуп коёт эле да. (жагалоо0 дейт эле. галстук дебейт эле. -жагоо -жагоо. -мхм -жазып койсон, бардыгы кулот. ээ, бул адам издеп табыш керек экен. жагону билет экен. -жаго а -жаго -жаго, мхм -галстукту жагол дейт эле да. -жагол. мхм. -ол бар эле, ошо галстукту таккандык учун. ырылары болгон. -азыр дагы. эмнени сурайын дедим эле. ошол. -тетрадинди ашырып беремин. -азыр. -шугур. жамандыгым жок. жакшы суйлогон адамга жакшы суйлошом. жаман суйшкон болсо, кетип калам. ()озумо буйрук берем. -жакшы экен. ошо анда мынандай бир итог кылып коёйлу. бир итог. анан коллективизацияны анан Сталин убакытын кичине мынандай суроттоп берин. жон эле мынандай итог кылып. акыркы создор кылып коюн, айтып коюн. -(акыры билбейм)энди бир жыйынтык бир топ болгондо ошо болот эле. бир топ болуп, коллективизация деп, ошонус жыйынтыгы ушул болгондо, жакшы нерселерди чыгарды. жамандык нерсе чыгарган жок эч качан. буну туура тушунуш керек. айрйм адамдар буларды саясат мындай, саясат мындай. мен ондой дегенге каршымын. себеби эч кимге жамандык кылбады го, жакшылык кылды. энди ошондой болгондон кийин коллективге рахмат айтыш керек даю иштегендер туура иштеди. мына келип, келип айтып жатпайбы сен таза болсон, мен таза болсом коом таза болот\ деп жатабы.ошол создорун бекерден келип чыкпай атат. ошол адам бутун адам Кыргызстандын жарымыга неме болуп келген адам ал. жакшы адам. мен билет элем. любой чон болсо, (маюз-паюзка) алып барса, барат элек да. барып, коруп аа паланчы жакшы. элибизди жакшы жолго баштап барды. коллективизация жаман жолго баштаган жок. нанды кобойтту. элдин байлыгыны кобойтту. жакшы кийим чыгарды. жакшы элди угуттоду. эмнеси жаман бунун. бунун эч жаман жери жок. жакшы.буга тушунук. ага акылы жеткен адам болсо эн жакшы болгон. бирооду бир кармап ыргыткан жок. сен жамансын деп. жаманды оз жолу менен кетирди. жакшыны оз жолу менен сыйлады. эмне кылса. ошондой экен. -а Сталин жонундочу? -а? -Сталин жонундо -Сталин? -хм -Сталин СССрди кармап турган ушу киши болду да. -мм -биринчиден, согуш женди. согушту. согушту жетпей аткан жерлерди бардыгын. неме кылды. адамдар согуштан кийин заём салды. -заём? мхм. -заём деген. 5 сомдук пул, 1000 сомдук пул. 100 сомдук пул. ал дагы бекерге болгон жок. баягы согушка кеткен жаракаттарга, жаракаттарга. элдин жаман нерселерин жакшы кылам деп, иштетти. жеймин деген жок. жеймин деген жок. элдин тагдыр учун завод, фабрикалардын иштерин бардыга жылдырды. техника бардыгын чыгарды. пахтага керегин, кызылчага керегин, кызылчага, тамекиге керегин, тамекиге. жип чыгара турган заводтору чыгарды. бардыгыны ошол эл учун чыгарды. -мм -жакшы эле, жакшы. мен жакшыга йтууга акым бар. мен тушуном да. башкасын билбейм мен. каршы болсо мына жактан (). жакшы дейм. ошо кызым. итог кылай берейин. [02:10:34]
Транскрибация Интервью, Мукаш Интервьюер:Мукаш аба саламатсызбы дагы бир жолу! Респондент:Саламатчылык! И:Биздин долбоорго катышып, озунуздун басып откон жолунуз, баяндарынызды айтып ьергенге макулдугунузду бергенге чон ыраазычылык билдирем. Биринчи жонокой эле суроо: озунуз жонундо айтып берсениз, качан туулдунуз, кайда туулдунуз, балалык кезинизден эмне эсинизде бар? 1-майда туулдум дединиз а? Р: 1-майда 41-жылы туулуптурмун, тээ тиги 2 нарындан ары шахта бар болчу чырпыкты деген жерде, алтын неме кылган шахта бар болчу, ошол жерде эне-атам ошол жерде иштеп туруп анан ал шахтадан, анан мен ошол жерде торолуптурмун. И: Ал жакын эле да а бул Добол айылына? Р: Алыс. Коп жерде, эми азыр шахтылар эле калды да согуш буткондон кийин жабылып, андан кийин анан могул кичи капчыгайдын ичинде, салыкзоо деген жерге кочурулуп кетирилип ошол жактан эне-атам иштеп калып ошол жакта дагы 2 жылдан ашык болдум андан кийин сохозююю шахта жабылгандан кийин… 53-конезоводдун 3-отделениеси бар эле экен жанагы 2 Нарында атам ошол жерге келип иштеп калды, ошол совхозго кочуп келип эле, совхоздо чонойдум, бала кезимдин кобу эле, 7- классты буткончо ошол жерде болдум. Анан киийни 7-классты буткондонк кийин, Варашилова орто мектеби бар эле, бул ороон боюнча бир эле мектеп бар болчу, 10- класс. Ошол Вараршилова орто мектебине барып кирип интернатка жатып ошол жерде жатып 10ду окуп буттум. И: Ал кыргыз мектеп беле? Р: Ииий кыргыз. Кыргызча эле болгон ал жакта… Жена Репондента [далее ЖР]: Орус жок. Р: Менин атам устат дагы, абдан находчу киши болчу, кобунчо устаттык иштерин жазап, ошол жанагы шахтадагы чон бир кулактан ашык, бир жарым кулак сууну зоонун ортосу менен неме койуп отуруп моор чаап, колго тактай тилишип, анан ошондо анан бир жарым кулак суу алып келип анан шахтаны иштетчи экен. Эми ал убактарда коп эле кыйынчылыктар болгон, алтынга иштеген, анан жанагы 53- конезоводдо иштегендерди дагы солдатка алган эмес согуштун убагында, анткени вт даярдаган да конезоводдон эл солдаттарга. Ошондой ошол жерде чонойдум, 10ду берки Варашиловдон буттум, совхозду 10ду буткондон кийин 1 жыл производстводо иштейсинер дагы андан кийин анан окуу жайына барасынар дегенин коргозпой койгонда бир жыл совхоздо иштедим, ар кандай иштерде, мал бактым…. И: Атаныз жонундо биринчи айтып берсениз, атаныз кандай адам эле, кайсыл урууда туулган? Р: Атам.. Озубуз ошол монолдордонбуз, монолдор уруусунан, монолдордун ичинен, бул алыштык, Дуулаткасымдын тукумунан экенбиз, Балакыйры. Мужчина рядом с респондентом [далее мужчина]: Балакыйранын уруусу д, эн улуусу да, кличкасы Добот деп койот. Р: Кыйранын 3 уулу болгон да: Улуу кыйра, орто кыйра, бала кыйра деп. Биз бала кыйрасынан экенбиз, улуу кыйра болсо, могул Ат-Башынын артындагы акмустуктар, орто кыйра биздин уроондо. Ушул бала кыйрадан экенбиз атам… Атам озу ошол ошол абдан устат болгон экенда, ушул устачылык менен ... И:Билими болгон бекен? Же билими болгон эмес бекен? Р:Эми ал убакта болгон эмес да, устачылыгы менен оокат кылган экен. И:Устачылыкты кайсыл жактан уйронгон экен айтат беле? Р: Устачылыкты, биздин чон аталарыбыз дагы устат болгон экен, ии анан охотчулукту кылган экен, ошо устачылыкты кобунчо жакшы уйронуптур. Боз уйлорду жазачу, темир уста, жыгач уста, болгонун баарын жазачу. Абдан иштемчил киши эле, ал убакта анын устуно мообулэки там-дарак жазаганда анан жанагыдай шахтыларга керектуу, шахта казып бараткандагы баягы туннелдин ичине кармаган тактайларды, колу менен тилим, ал убакта пилорама деген жок да, колу менен тилип анан ошону жазап устачылык ыклган экен. И:А энниз эмне жумуш кылган экен? апаныз? Р: Энемда ошол, ал убакта эмне дыйканчылыкка иштеген, тылда иштеп.... Иий шахаталарга дагы жардам кылып иштеген. Эжелерим дагы ошол шахтада иштеп, ошол жерде чонойгон экенбиз. Тамак? Тамак жасаба я? ЖР: Согушка.. И: Жок, жок, ушул эле болот… аа канча бир тууган элениз? Сиз кичуусу белениз? Улуусу белениз? Р: Мен ортончусумун, менден улуу Бейшен деген агагюбыз согушка кетип дайынсыз болду. И: Ал канчанчы жылы эле? Р: Ал киши анан ошондо 30дан ашып 40дардагы киши болчу. Согушка жетип эле ошол бойдон дайынсыз болду, менден кийинки игним ошол немеде, алтын шахтанын усту жагында деп, ошол жерде орт болуп болуп, ошондо журогу тушту окшойт, ошондо неме болуп калды 7-8 жашында. Кыздардан тортоо бар эле, тортоо тен зыян болуп калды азыр атадан мен элемин. ЖР: Каза болуп калды дебейсинби. И:Жанагы согушка кеткен байкениз уйлонгон беле? Же уйлонбой кетти беле? Р:Уйлонгон. И:Бала-чака калдыбы? Р:Бир баласы бар эле зыян болуп калды. ЖР: Каза болуп калды дебейсинби, зыян дебей. Р: Ыы каза болуп калды. Дагы бир кызы бар эле, ал дагы зыян болуп калды. И: Согушка кайсыл жакта согущкан экен? Кат алып турдунуздарбы кеткенден кийин? Р: Эми ал убакта мен кичинекей болуп… ЖР: Жаны туулду да.. (смеется) Р: Кат деле жакшы келген жок го,барганда эле ошол согуштун ортосу, чордонуна келген экен, ушул зыян болуп калыптыр. Кара кагаз келиптир. Мужчина рядом с респондентом: Кайсыл жерге барган экен ошол согушта. Украинабы же Белорусиябы? ЖР: Билбейт го дейм. Р: Ал убакта эми карангы да.. ЖР: Атан билбей калган го ээ? Р: Ооба, атам билбей калыптыр кайсыл жерден, ошол кара кагазда деле жоготушуптур. Ошондо жазат эле да э? И: Дайынсыз калыптыр да э байкениз? Р:Ошол бойдон эле, дайынсыз. И: Балалык кезинизден эмне эсинизде бар, Мукаш аба? Шахтада канча жыл журдунуз? Кайсыл жерде чонойдунуз? Эмне ойнойт элениздер? Эмне жейт элениздер? ЖР: Чырпыктыда. Р: Чырпыкты деген жерде болду эми ал убакта ощунор билемсинер, Алтымыш билет, жанагы тиги биздин кырк опунку турбадыбы, ошонун арасында, суунун жээгине мындай кыркып эле бир отуруп эле тамдарды сала берибиз землянка, бир комната эле землянка, тошту касып эле ийип дреге эле, анан устунон, каптал жагынан кичине терезе чыгарып койчубуз. Анан ошону, бир комнаттык болсо, бир торт квадрат го, ошондой жерге эле, 6-7 семья менен оокат кылчубуз. Бирок ошондо дагы, ошондой иштеген эл абдан бир ынтымактуу болгон экен. Эми ойлосом, жумуштан кийин чогулушуп, тамак ичигип, анан жанагы неме кылып койуп, шерине кылып койушуп туруп, анан бозосун салып алып, бирин бири сыйлаар эле. Анан эми андай бирин-бири сыйлабайт. ЖР: Атасы мерген киши турбайбф. Р: Атам мерген да болгон, ошол алытнда шахтада Негречный деген орус эле директору, начальниги, ошол киши атайын уч абышканы, кийик алып келип туруп анан элге анан, анда мал жок эт аз а, анан ошол эт менен да камсыз кылган экен, кийинчирээк эле мен дагы ошол жерде иштедим, анан кичичне кичине там салып, анан тамдын ичерин акатаганга, атам иштетти чырпыктын баш жагында азыр турат… Мужчина: аки бышырды беле? Р: ыы аки бышырып. Анан темир устачылык жазачу кол менен, менин кичинекей кезим ошондо сегиз жаштарда болсом керек, эжем экообущз колго оруп тубас беребиз, анан устачылык кылат. Атайын тээ тоонун башына барып туруп арчадан чогултуп уйуп алып туруп, анна суунун жээгине орттогн, анна оуруп, комурун алып келип туруп, ошол комур менен усачылык кылаар эле,комурду салып анан баягы темирди кысат ЖР: Алтынга иштенге курал-жарак. Р: Курал жарактарын жазап, сковабы иши кылып ушундай укмуштуу турлуу керек-жарактарын жазап берип турушчу. Анан ошол атам курактагы ак сакалдардан бешоо болот эле, устун астына туруп алып ара менен момынтип ойло орнотуп алып турпу анан карагайларды тигээр эле, керелди кечке , эртеден кечке… Ошол шакылдап бол эле бол дешип, тушкусун чай ичкенге аран улгуроор эле… ЖР: Согуштун маалы. Р: Эл абдан тушунуктуу болоор эле, танбай иштээр эле. И: Атаныз эми уста болгонун эсебинен алын калды да э? ЖР: Ошол алтын да калды да. Р: Иий ошондой болгон Мужчина: Брондоп кайгондор алар анда калчу эмес. Ал тиги жабылгандан кийин, кичи капчыгай деген, ошол жерден уран тушчу экен, ошол уранга барып иштеп, ошол уранда радиация кучтуу да абдан, аларда согушка алаган эмес да. И:Жанагы землянканы айтып берсениз. Аны озунуздор эле казып алат белениздер? Боз уй жок беле ал убакта? Р: Боз уй жок да анан тоонун боорун казып атып эле, торт чарчы кылып анан комнат кылып, устун жаап, анан ал убакта… ЖР: Кап карангы. Р: Жанагы уйдун богуна топону аралаштырып туруп, анан астын шыбап, тегерегин шыбап, устун шыбап эми айла жоок да, кийин анан жанагы акини ойлоп чыгышып анан, таштан алып барып туруп, анан ташка жагып анан аки жазап анан уйлорун актап. И: Бир эле комнат болчу беле? Р: Иии бир эле комнат.. ЖР: Терезеси кайсыл жакта болчу эле? Р: терезени манадай жактан чыгарып койчу, эшик анан терезе да. Кичирээк. Айрымдар устуно жазап алчы ар кандац да. И: Аны сиздер эмне деп айтат элениздер? Же землянка деп эле айтата белениздер? Р: Жеруй деп койчубуз, землянка… ЖР: Кыдырекей эле коп комнат болчу. И:Ичинде от калайт ебелниздер? Меш жок эле да а? Ачык от болчу да а? Р: Меш койчу да, жанагы карта меш деп кийин чыкты, эки этаж меш деп, ошол атам жазап тарапты коп жургон. Мындай жанагы кичирээк, мындай мындай мештерди элге таратып беришчу. Кыйратып берсе тенин таратып берчу , тенин тиги фирмага берчу. Иштеген элге.. ЖР: Анан согушка алып кетет беле? Р: Кийин согуш бутоор жылдарында чечендерин алып келди, 32би… 33бу… ушундай кезинде чечендерин 2 милиция менен иштетти. Ушул чечендер алтында коп тапты. И: Алар туткундар беле э? Р: Ооба, муш койушуп уунтип атат эле, ал убакта арак деле анча жок, ичкенде жанагы немени тартып алчы, тиги колго жазаган самогондорду, киричме. Кымыш болушуп эле цшинтип атат эле чечендер. Анан биз намаз окуйбуз деп эле намаз окуп калчы анан барып эле ичигип анан бир убакта суурдун этин жешип атар эле, мусулманбыз деп. ЖР: Атам кийин эле тегирменге салганын айтпайсынбы. Р: Кийинчирээк анан дан айдап алып тегирмен жазап, кол тегирмен жазагандан кийин элдин баары ыраазы болуп абябай, суу менен алып келип бара жазап, анан бараг алып барып ташын жазап койунп, ун тартып, талкан тартып анан жанагы бозо жазаганга шахтарды жазап, эл абдан тойунуп жакшы болуп калды, андан кийин могул биздинэки Нарындын астындагы Кара-Булакка, тегирмен салып жанагы Тогуз булактны баарын тоскон, ал убакта неме коп жылчу. Ошону бут тосуп… Мужчиа: Сууну чогулткан турбайбы а? Р: Сууну чогултуп, анантегирмен салган, тегирмендин орду дагы деле турат анан коп жылга чейин, аркы оз, берки оз тегирменден келип туруп, атка жуктонуп келишип анан эгин тартып журду. И: Озунуздуку болгон да а? ЖР: Ооба, атасынныкы. Мужчина: Атасыныкы турбайбы. Р: Ооба, озубуздуку. Атам салган. Андан кийин эки Нарындын озуно салды. Ошенти, ошентип анан бул ороонго, кол тегирмен салганды жазап калды да. ЖР: Авторитет болуп калды да. Р: Элдин курсагы тойуп, кичине бир аздан дан айдап алышып анан ошол менен эле курсактары тойуп эле эл ыраазы болуп калган. Эми бирок жетишпеген убак кийим жок, малдын терисинен жакшынакай кылып, энем уз киши эле, ошону тал кабыкка салып, аябай ийлеп, [непонятно 18 мин 28 сек] ушинтип атып анан татынакай боздой кылып туруп анан койдун терисинен тон жазап, ишкын даап, иши кылса болгон, могундай… ЖР: Кездеме жок да. Р: могундай кичинекей кичнекей немелерди жазап, анан элге таратып, ал убакта согушка деп буиуна чокой, колу менен жазчу да чокойду, ошондой эле анан туймолор менен туйуп туруп анан тиги ЖР: Мээлейлерди… Р: Мээлей, тиги бутуна байпак, ушундайлардын баарын чогултуп туруп анан, элден чогултуп, салып жонотушчу, биз эми анда жашпыз балабы да. Анан ошондо энелерибиз жакшы иштеди, чогулуп алып устар, орттон бештен чогулуп ошондо жазап солдаттарга жонотушоор эле… тамак аштарды дагы жиберчу эле...я? ЖР: Майларды дагы алып кетет. Р: иии сары майлардан….ушулардын баарын жонотуп тураар эле, анан эми баягы биге жазап берчу шым, жакшы только жле баягы катуу жаандар болгон учурда эле кичине катуурак кетчу да. Буга чейин турунуп алып эле, ал убакта бутка кийим деле жок. Кыйынчылык убактар болду да согуштан кийинки убакта.. Мужчина: Тартма тартынып калдынбы, тартма? ЖР: Тартма дейтюю тартынышыптыр ооба. Р: Тартма жазап… Ж: Отугун тартчу экен атам, аны айтпайсынбы. Р: Уйдун терисинен тартманы жазап алып туруп анан баягы колго чокойдун сыртынан тартып алып туруп анан, ал тайгак дагы болуп калат экен абдан анан анын кайра анан атам ошонун таманына, темир чокой жазады, элдин баарына темир чокой жазап, кадимикидей басып атандын кору жыргып калышты. И:Бутунузду ойубойт да а? Отпойт, таш-пашка тийбейт да? Р: иий ЖР: Муузга сайылып сайылып калат да, тайгаланбай. Р: Торт буттуу… [20 мин 49 с непонятно] анан калганын тийги чокойго, тартмага кийгизип койот. ЖР: Тартма тэриденби? Мужчина: Ииий териден жаап байлап койот. Р: Уу терине чылгый… ЖР: Колош ордуна… Р: Чылгый аябай терини чылгыйлап туруп эле.. ЖР: Чийки терини. Р: Кийгизет немеге, чокойго кийгизип анан неме менен тартып байлап койчу анан бутту, ошону менен анан бир топ жылга бышык болуп журду да, уйдун териси бышык эмеспи билесинер. Мына анан элдин кобу ошого кочту. Жалан чокойдун тышынан тартма, тартманын тышынан термир чокой. И:Темирди кайдан алчу? Р:Тоолордо, эми темирди ар кайсы жерден эле таап келишчу… ЖР: Алтын палтындан… Р: Ар кандай кыйынчылыктар отту айланайындар, иий баштер энелерибиз, 5-6 бала элебиз кыздар болуп, тун учундо баш терип келишет, кээде жардам берип койушат. И: Баш эмне? Р: Машак машак. Машак терип келчу иии Мужчина: Тушуп калган балдар баштарчы? ЖР: аны билбейт [непонятно 22:11] Р: Комбайн жок оруп кетет да, а дегенде колхоз, совхоз дегенди оруп кетет тушуп калат да баштары кезилип, машак деп койот ошону. Анан аны терип, терип алып кундуз кечке иштейт да, иштеген колу бошобойт, анна тункусун келип алып аны жаргылчакка тартып уйлоп, бууруп, жаргылчакка тартып, анна жарма жазап, ал жарманы… Мужчина: Талкан кылып эле.. Р: Иии талкан жазап… Анан баарын анан бизге балдарга тундун жарымында берип… ЖР: Анан эртен менен кайра жумушка… Р: Тойгузуп койуп анан эртен менен кайра жумушка кетишээр эле. Танкы маал кетишчи ал учурда, азыркыдай жай турмуш жок да, азыр жайчылык болуп атпайбыю Эми ал убакта оой озун-озу айдаган заман болуп, кыйын убак болгон. Ошентип элдин бирдиктуулугунон мына жениш болбодубу айланайындар. Болбосо, карачы эми ошол учурда озуно жетпей атса, бутунда чокойу жок турса, чокойду солдаттар кийсин, иий байпакты солдаттар кийсин айланайын, солдаттар женсин деп… ЖР: Тун катып мынтип чыракка [непонятно 23:29] Р:Анан ар турдуу жардамдарды, нанга чейин жардамдарды жонотуп турду, майларды жонотуп турду ар турдуу, кийимдерди турлоп жонотуп турду, кийин тон дагы жонотуп турду жылу жакшы жазап жакшылык онолуп калгандан кийин анан эми кудайга тобоо дешибиз керек айланайын, азыркы заман жакшы. ЖР: Анан кийин боз уй жазаганын айтпайсынбы атандын, кийинки убагын... Р: Жо эми ал устачылыгы баардык эле тарабынан баарын жазачу, элге боз уйду коп жазап берди. Боз уйду жыгачтан керегесин, уугун, тундугун жазап ЖР: Могул Омурбек абага жазап деп энем айтып барды. Р: Коп адамдарга, мына ошентип анан боз уй кобойо баштады элде. Жекеле атам эмес, бир бирден уйронуп бир эле бир ороондо 4-5 киши жазап калган. Азыр мисалы учун боз уйду тээ тиги Кыыл-Туу Колдуктор жазайт. Ошол сыяктуу эле, биздин ороондон далай кишилер ошол боз уйду жазап таратып, анан элдин кобу эле, боз уй тиге баштады. И: Анан жанагы жер уйдон анан чыккан экенсиздер да а? Р: Ыы анан жер уйдон чыгып жер уйго кире башташты эми ал культурныйраак бир аз. Мен мурун мисалы учун бир билик жаап, ал биликти немеден кебез дагы жетишпейт да. ЖР: Чырак жок. Р: Чырагы болсо тигил мисалы учун ЖР: Тон майдан. Р: Идиштен тешип туруп эле аны койуп анан тон майдан куйуп анан ошону жабып койуп эле свет коргондой болуп атчыбыз. Анан кийинчереек фонарь чыкты жанагы шише сайган лампа деп койобуз. ЖР: Чырак. Р: Ии чырак. Анан анда андан бетер светти коргондо жаркырап атандын кору баланчанын чырагы бар экен деп. Анан турмуш ошентип эле анна улана берди жакшы уламдан уламжакшырып отуруп светке жеттик азыр эми энергиянын жардамы менен жашообуздун копчулугу отуп жатпайбы. И: Ошол кандай каада-салттар бар эле ошол учурда? Р:Я? И:Кандай каада-салттар бар эле? Кандай майрамдар бар эле? Эмне эсинизде бар? Р:Каада-салттарыбыз ушул ар кимибиздин алына карата эле бирин бири чыкырышып, болгону арпа жарма бар арпа бозо ошону жакшынакай кылып анан аябай ачытышаар эле арпа бозону, анан эт, эт деле коп жок анда, мал деле жок, катар, аз аз. Анан женил тамак жаап алышып эле, ырдап-чордошуп, ынтымактуу болуп атаар эле, уруш-талаш деген жок. Бирине бири колунан келсе эле, жанагыдай жардамдарды берип, жетишпегенине жетишкени берип, ыы ушундай элдин немеси жакшы эле да ал убакта. ЖР: Пейили. Р: Пейили жакшы эле. Ошентип жашоолор откон айланайындар, анан кийинчерээк огорулуп отуруп, техника чыгып…завод фабрикалар…. Анан эми... ЖР: Карасан ошол убакта деле келин алып, кыз бермей бар да. Р: Жакшы жашоо болуп ата, кудайга тобоо деш керек, антпей эле. И: Диндин орду кандай эле аксакал ошол кезде? Р: Я? И:Диндин орду кандай эле? Р: Диндин орду... И:Элдер намаз окуп, орозо тутат беле? Р: Диндин орду деле ырас эле болчу анткени абышкалар чогулуп алып ошол, кунуго болбосо дагы 5 кундо жума намазын окуп, пейилдери жакшы болоор эле, бирин бири жума намага чакырышып ар бир уйдон тамак жазатып койуп ичишип, ыы анан ЖР: Аны биз деле коруп калдык, уйго чыкырып келишет. Р: Ооба, анан ар бир уйго чакырып алып анан, очередь кылып алып анан, барып анан намазын окуп… Мужчина: Ал жанагы орозо айтта… орозо [непонятно 28:02] ЖР: Тарава, тарава. Р: Баардык убактарда болбосо дагы ошол убактысы менен жакшынакай откозоор ээле.. ЖР: Атабыз, энебиз экообу тен бироо 85ке чыкты, энебиз [Непонятно 28:18] чыкты намаз окуп атты козу откучокту. Энем буту баспай, отуруп алып намаз окучу. Р: Мен кийини канча, ошол 10ду буткондон кийин 1 жыл совхоздо иштедим дагы... И: Мектеп жоунундо айтып берсениз, Мукаш аба, ана жанагы немеге келебизю Мектепте кайсыл сабакты жакшы короор элениз? Р:Мектепте математиканы жакшы короор элем, 10-классты айтпадымбы Варашиловдон буттум, ырас 4-5 менен буттум да, анна копчулугун 5 менен. Окуучулар комитети болуп… ЖР: Орус тилден начар болчу, орус жок да. Р: Анан стенгазетаны чыгараар элек жакшынакай кылып, анан ар турлуу пьесаларды койот элек, анда мен артист дележок, коп жетишпейт. Окуучулар, ошол мугалимдер болуп чогулуп, ошол Курманбектерди койдук… коп ошондой ошондой пьесаларды койдук... И: Суйуктуу мугалиминиз, жакшы коргон мугалиминиз ким эле? Р:Элге, элге..ыя? И: Суйуктуу, жакшы коргон мугалиминиз ким эле? Р: Эми мугалимдер копчулугу эле жакшы болчу ал убакта, балдарга жакшы мамиле кылчу… ЖР: Кара мукаш агай дебейсинби, ошол агай жакшы болчу деп айттын го. Р: Кара мукаш агай бар эле, Асаке деген мугалимибиз бар эле жакшы, Саткын деген эжейибизбар эле жакшы, ыыы ушунун баарынын баары эле жакшы мугалимдер эле. И:Мугалим менен окуучунун мамилеси кандай эле ошол кезде? Р: Ал убактарда мугалимдер абдан кучтуу турган, биз мугалимдин тобосун коргондо ал жерге жолочу эмеспиз, мугалимдерди мисалы учун бир уйго тамакка чыкырып барган болсо, аяка окуучу балдар деген кирет деген жок да, болчу эмес ал убакта, эгерде кокусунан ошол эне-атабыз менен барып ошол жерден чатак салып, же ойноп атып бала.. Жоок. Анан азыркы балдар болсо тебелеп эле кирип кетип атат кошо. Анан анда кокус барып же чуко ойноп, же чики чаап ойночубуз, ошолорду мугалимдер кармап алчу болсо, указка колунда, указка менен сабап кадимкидей, эне-атабыз дагы андай урчу эмес, эне-атабызга айтып келсек “ырас кылыптыр, ии туура, эмне сен ойнойсун оокат жазабай,жумуш жазабай, сен эмне сабагынды окубай ойнойсун” деп кайра бизди тилдеп уруп койчу. ЖР: Азыр мугалимдерге тимеле арыз жазып… Р: Ошол учун, ал убакта балдар абдан тартиптуу болгон экен, абдан тартиптуу болгон экен, ошол негизи бул, тарбия катуу кармаш керек экен баланы айланайындар. Кийинки учурдарда баарыбыз балдарды жайына койдук эле эми азыр шаарга кетебиз деп эле, шаарды карай кирип кетип атпайбы. Мына ошондой болуп атат. И: Мектепти канчанчы жылы буттунуз? Р: ыя? И: Мектепти канчанчы жылы буттунуз? Р:57- жылы буттум. И:Мм 59-жылы а... Бутклндон киийн эмне кылдыныз? Окуунууга жонодунузбу? Же иштединизби? Р: Вот окуп буткондон кийин, бир жыл чарбада иштесин деген неме чыккан, окууга барыш учун чарбыны коруш керек, чарбада мисалы учну жашоо деген эмне, мал багат деген эмне, оокат кылат деген эмне, ушунун баарын уйронсун деп. Анан 1 жыл иштедим мен уй дагы бактым, уй багышып, уйчу менен, араба тарттым, чоп чабыштым, чоптун тырмоосун тартышытым. Ушундай, ушундай иши кылса ар бир сезонго карата, иштебей калган кунум болгон жок. Бу... И: Ушул айылда эле а? ЖР: Эки Нарында. Р: Экм Нарында болду бала кезде. Анан эми окууга барайын деп эне-атама кыйрыдлдым бир жыл откондон кийин, дагы чарбагы бир жыл мени менен кошулуп устачылыкты уйронбойсунбу балам деп анан, жакшы суугарылбай калды [смеясь]. Ыы темир устаны, жыгач устаны, анан мал бакканды жакшы иштебей калдын тээ тиги бир туюк сууга баралы да анан бир баягы уйду, огузду багып, ошону мамлекетке чон семиздикти откоролу балам, ошол жерде капкан деген эмне экенин, мылтык атканды уйротойун, деп, анна эми ата окубаса болбос, окуйм деп анан сурандым. Анын устуно чарбынын директору орус киши эле, тиги Бочкалов деген, анткени окууганы баргын, откоробуз окууга деп ошентти да. Анан ошенткенден кийин мага кичие неме болуп калды да… ЖР: Поддержка. Р: Поддержка, анан баягы немесин жазып берди производственный характеристиканы жакшылап. Ошо менен барып анан отуп кетип, айыл чарба техникумуна кирип окуп... И: Бишкекте? ЖР: Колдо. Р: Жоок… тиги… Мужчина: Светлоимусда Р: Нарынга кирдик дагы, Нарындан кайра тигиндей кочуруп кеткен Пржевальскийге. Пржевальскийде Светлоимуста окудук. И: 59-жыл болдубу ошондо? Р:Агрономду буттум… ыя? И:59-жылы тапшыр… ЖР: 60-жылдары го дейм. Р:Ошондой болуп калды. Ал жерлен агрономду буткондон кийин, чарбыга келип, ушул многу 53-конезоводко келдим дагы, ушул жака жиберди производственный практика… анда ушул жерге жиберди, анан ошол жерлен ушу отделениялардын, беш отделениянын беш гектар жерден короо алып ошодогу [непонятно 35:09] запасын иилдеп чыктык, 2-3 жигит ошондо иштеди, азот, фосфор, калий, кальций, умс, ошолордун ар бир жерде канчадан бар, гекторуна канчадан семирткич чачыш керек, кандац кылганда жер семирет, кандай кылганда, тушумдуулугу артат, ошол маселелер боюнча ошондо иштеп калдым. Бир жарым жыл, эки жыл ошондо иштедим, андан кийин заочный, Светлоус институтка аочно тапшырып ыыы зоотехник болойун дедим, анткени чарба, мал чарбасы боюнча болуп калды 53-конезовод: жылкы андан кийин [36:02 непонятно ] Тянь-Шаньский оптимистский станция по животным болуп, ошол кой чарбасы боюнча иштеп калдык, ко чарбысы боюнча лаколдо зоотехник болуп он жыл иштедик. Жакшы болуп, Ленин орденин чарбы алды, ошондо коп-коп грамоталарды берди... И:Лениндин орденине жеткен экенсиз да а? Р: Ленин орденин чарба алды. ЖР: Озуно дагы берди го бир... Мужчина: Биринчи ким эле? Жанылов беле директор? Р: Директор. ЖР: Подарка бир жигули албадынбы. Р: Директор жакшы киши эле, биге адистерге аябай жакшы мамиле кылчу. Ошондо лохолдо [36:46 непонятно] чарбада иштедим 10 жыл. 120дан тор алдын ошондо Ленин орденин алды чарба алдык. И: 120 ошол эгиз турганбы кандай? Р:Анан жигули берди сыйлыкка бир 03 жигули жаны чыгып аткан, заводской ошол 300 зоотехник, 2 ветврач мына ушул 5 машинени сыйлыкка берди, грамоталар келди... И:Озунуздун акчанызга сатып алдынызбы же бекер алдынызбы? Р:Бекер берди. [37:26 непонятно] Р: 30% берди, анан андан кийин эле анна партияга оттум, комунисттик партиянын мучосу болуп ыы депутаттыкка ушул Конезоводдон 4 жолу депутат, айылдык деп, анан райондук депутат деп иши кылып 4 жолу депутат болуп. И:4 жолу э? Р: ыы анан чарбадагы зоо техник менен вет врачтардын кобун анан чарбаларга жибериш керке, анан ччарбаларга ошол Тянь-Шань [38:08 непонятно] уян жундуу койду кобойтуш керек максат. Ыы Ала-Тоо тукумундагы сут багытындагы уйларды алып келип жакшыртыш керек, жылкы ушул асылдуулугун жакшыртыш керек деген убак болуп калды, ыы таратты баарыбызды, бир тобубузду, анан мени озундун айылын экен [38:44 непонятно] Ленин колхозу экен сен деп, Ленин ушул жер болчу, озундун айылын экен ушул жерге барып иштеп бересин. Зоотехник болуп иштеп калдым анан ыыы отказ беруу деген жок анда… ЖР: Главный зоотехник болуп 3 жыл иштединби, 4 жыл иштединби? Мужчина: Кайсыл жылы эле7 Р: Ыя? Мужчина: Кайсыл жылы? ЖР: 75тер беле? билбей калдым...76, 77-жылдары. Р: 77чи. ЖР: Сарыгул абанын убагы. Р: Анан зоотехник болуп 3,5 жыл иштеп, анан асылдуулугун койлорду артырып коп, жаны токтуларды сатып келдик, кочкорлорду, жакшы ыы исскуственный [непонятно34:31] жургуздук жакшы. Анан ошгул менен абдан жакшы болуду, жанагы асты жанагы Жумабайлар, Алтымыш билет, [непонятно 39:46] Жумабайлар 67-жылга чейин иликтен отподубу. Жун, уч, сегиз, торт килограммга чейин осту, анна бул жактын баары жакшы болду, уйлардын баары ошондой… немеден ьиги Чуйдон сатып келип...110ду мен 70ти алып келдим, букаларды алып келдим. Ыыы изменение жургузулду, айгырларды алып келдим, ушинтип жакшы жакшы, ал убакта онолуп чарбы жокшы болуп калган экен, озу дагы оноло баштаптыр, анан эле чарба болсо тигил жак, бул жагы жакшы болду, эми ушул алган толумду оорук тамга барып, бригадир, ферман кошо аткарып, ыыы ошл жерди иштетээр эле.. Мужчина: Комплексный бригадир деп койчу Р: Ооба, бир… Мужчина: Мал, техника таратылып, бут ошонун колунда болчу да кыскасы? Р: Ооба баарын сага беребиз, бирок зоотехниктин главный зоотехниктин айлыгын сактайбыз. Сактады анан 40% кошот. Мужчина: Высокогорьедечи?. Р: Ооба, анан кой деп, анан байбичем дагы мугалимдике ал жерде орундук кенен экен, анан бул жакта бул жакта орундар дагы жок, анын устуно тэээ ЖР: Анын устуно алыска барып келип иштечиби да. Р: Алышка барып келип,тиги Кенешке барып келип окучую Алышта туруп кенешке барып окутчу же болбосо Алыштан келип Доболуп иштеп. Ушинтип калдык да анан ушул шарттарга карап туруп туруп эле кой, анан главный зоотехниктин айлыгына 40% кошкондо башкармадан, коп ашык акча алып калдык. Седетке дагы орун, сааттар кенен тийип калды. Анан ошону менен ошол жерде иштеп калдык, жанагындай ал жакта дагы жакшы болуп калды ииктерип чалап, 60 килге чейин 57 килге чейин, андан да ашып. И:Ал кил дегениниз жмне? Р:Жун да кобойду.... ыя? И: Кил дегениниз эмне? ЖР: Килограмм. И: Ааа килограмм а.. План кандай эле ошол кезде? Бир чабан мисалы Р:Анан колхоз дагы жакшы мамиле кылшты, бир Нива беришти заводской Нива, анан дагы 40% толодум бирок сыйлык менен, грамоталарды алдым, значокторду берди… ошондой ошондой бир жакшы неме болдук да. Анан бул жерге менин эмгектерим баалап, бул жерге эл журт кочого атымды койушту, бул элге суу чыгарып бердим бул жерден аркы центрден, анан мурун тош жер экен суу чыкпайт деп атышкан анан чыгаралы деп эле аннан аракет кылсак суу жакшы эле чыкты. Азфр бул кочонунун сууну уйуно киргизди… ЖР: Пенсия дагы болуп атат. Р: Жакшы болуп калды, анан эмгегиниз дагы бар, бизге суу киргизип бердиниз деп копчулугу атымды койду кочого... И:Эгер ушундай партияга кирбегенде ушундай иийгиликке жетет белениз? Р: Ардактуу атуулду берди… ыя? И: Ушундай жанагы компартияга мучо болуп кирбегенинизде ийгиликке жетет белениз? Ушундай которулуп дальше окуп жетекчиликке жетет белениз? Р:Жок анан койо турсан анан тиги бир жылдык немеге башкарманын окуусуна жиберишти анна башкарманын окуусун барып окуп, бутуп келгенде 90-жылы тарап кетпедиби [смеется] эмгегим талаага кетти. Азыр документи турат, колумда бар. Ушундай анан жакшы, анан эл журт деген баалайт экен. ЖР: Пенсия.. Р: Баалап, ардактуу атуулду берди. Бир [непонятно 44:19] алып келип тагып койду, кочонун атын тагып койушту, машине сыйлыкка беришти, медальдардан экини алдым, республиканын медальын да берди, СССРдикин дагы берди медаль… Победитель [непонятно 44:44] деген. Жанагында жетишкендиктерди алып, анан ошо менен акчалар дагы келди. И: Партияга канчанчы жылы мучо болдунуз? Р: Менби...:? И:Экинчи окууга жоноордо дединизби жана? Р: Жоок, партияга откондобу? Ооба Конезоводдон отком. И:Конезовод… канча Конезовод бар эле ушул сиздердин колхоздо? Р: 53-Конезоводд деп койчу, жылкычы убактысы болгон а дегенде, анткени согуш убактысында жылкы кадырлуу болгон да, солдаттарга жылы даярдачубуз, ат даярдачубуз. Анан ал… андан кийин анан торжик болбодубу, кой чарбасы, уй чарбасы, баарын ушул тукумун жакшыртуу учун… анан… эмнени айтып келатып унутуп калдым? Карыганда дагы... И: Ошол жанагы эми кемпиринизге уйлонгонунуз жонундо айтып берсениз? Кандай жолуктунуз? Кандай таабыштыныз? Ала качтынызбы? Жуучу туштунузбу? [смеются] Р:Байбичем экообуз... ЖР: Кайын синдим экообуз чогу, карныдашы экообуз институттабыз… Р: Быйыл баягы чукулда эле 80 жылдыгыбызды экообуздукун откоздук, экообуз тен 80ге чыктык. ЖР: Аз калды чыга элекпиз… Р: Анан 65-жылы уйлондук. ЖР: Экообуз тен институтта окучубуз. Р: 55 жылдык, анан 80 жашыбызды алтын той деп ошого той откордук 80 жылдык. ЖР: Студент кезде тааныштык. Р: Бул апан экообуз… апан менин карындашым менен чогу… ЖР: Институтта окучу. Р: Институтта окучу, мугалимдике. Анан мен тиги сельхоз институтка барбаймбы, окуп журбоймбу, анан карындашым экообу чогу журсо, экообун киного кирем кез кезде, анан ары жак, бери жакка тамак ичкенге чогу барышат, чогу турушат. Анан эми экообуз суйлошуп калдык эми [смеется] таанышып калдык жакшынакай деп анан эле уйлонуу кутуп калдык айланайындар . Уйлондук анан жакшы.. ЖР: Абышка кемпир ата-энеси бар экен карыган анан карындашы жакшы багат ушул абышка кемпирди деп ойлоду болуш керек. [смеется] Р: Эми… ЖР: Жакшы бактык ата-энебизди аябай. Р: 10 кыз анан 1 эркегибиз бар. И:11 бала экен да а? Мужчина: карындашыныздын аты ким эле? Р: ыя: Мужчина: Карындашыныздын аты ким эле? Р: Гулбубу. ЖР: Жок, жок Гуку. Р: Гуку. Мужчина: Экоонуз чогу окуганбы? ЖР: Ошол да. И: Ала качкансызбы же жуучу тушуп алгансызбы? ЖР: Жоок, 8-мартта суйлошуп эле чыктык даярданып. Р: 8-мамртта ой ошол убакта ошол жылы 65-жылы 8-мартта ушул ороон капкара болгон кудайдын кудурети. ЖР: Ооба, волга менен келгенбиз. Р: Анан бир орус аял экен, ошону жалдап алып, такси, волга. Анан ошону менен тен туштарыбыз болуп… ЖР: Толомуш байкуш болуп, Гуларанын атасы болуп. Р: Ооба, ошол жылдары абдан жер кар болду. Анан совхоз бар эмеспи ошонун ары асты… ЖР: Копкок 8-мартта. Р: Токой да… Чон аябай тунт токой болчу ошол убакта, анан ошл токойго чейин волга менен кирип бардык, карчы капкарангы… Мужчина: Жаз эрте келген экен да анда. Р:Ооба, 65-жылы. ЖР: Долондун кыры дагы копкок. Р: Анан барып алып селкинчек тээп, ооууу анна тойду аябай откоруп.. [смеется] Р: Бир эле келин да бул кишинин жалгыз эркек. Р: Анан атан суйунду окшойт, ырас бай кишилер экен деп, адистиги бар экен деп…. ЖР: Ооба. И:Канча калын тологонсуз? ЖР: Самолет менен барышкан билбейм. Р: Калында жакшы эле бердик ал убакта эне-атам болуп ал киши дагы жакшы турган бай малдуу турган… ЖР: Билбей калдык канча алып барганын. Р: Жакшы эле алып бардык, коп эле алып бардык, самолет менен бардык. И:Кайсыл жактан алдыныз ошондо сиз келинди? ЖР: Беловодскийден. И: Ыы Беловодскийден. Р: Беловодскийден ары жактан суу алат эмеспи, аксуу. ЖР: Буловодскийден аксуу алышычы. Р: Анан ошондой, биздин тарыхыбыз ушул айланайын. Эми азыр кудай кут кылсын … ЖР: [непонятно 49:49] 40 жыл мугалим болдум. Р: Ооба, кудай кут кылсын деп отурабыз айланайын, эл журтка бир тынчтык болсо экен деп жатабыз, тилегиби. Иии аман-эмес болуп, мамлекетиби бир жакшы жолдо болсо экен, бай болсо экен. Мамлекетибиздин экономикасы жакшы болсо экен. И:Туура айтасыз. Р:Тилегибиз ушул айланайын, бала бакырабыз, ушул жалпы жаштар аман болсо экен... И:Мукаш аба, дагы бир-эки суроом бар. Ошол жанагы сиздин бала чагыныз согуш убагына дал келип калыптыр да. Ошол кыйынчылыкты элдер кандай женди? Эмне менен женди деп ойлойсуз? Р:Элдин… жалпы адамдын, ой-пикири, салт-санаасы бир болгон да, ынтымактуу болгон [непонятно 50:40] ЖР: ана-мынасын берип атты байкуштар. Р: Турмуш жаныдан жетишип аткан убак… анан улам жетишип, улам… колхоздошуп, антип минтип, биригишип, кичине курсак тойуп, алм ошентип, улам техникалар чыгып ушинткенден, кийин элдин баары туура тушунуп, элдин баары биригип, мейли карысы болобу, мейли жашы болобу, даже ооруган кишилер дагы чыгып иштейм деп аткан убак болду да, ынтымактуу болду абдан. Ошонун негизинде эле бирин-бири, ынтымак женди айланайындар. Эл журт ынтымактуу болсо баары болот экен, ошон учун биз эл журтка айтаарыбыз ынтымактуу болсо. Кудай ден-соолук берсе эл журтка, тынчтык берсе эле жакшы эле болот экен айланайын, жакшы эле турмуш болуп атат азыр, мына азыр ар бир уй-булодо беш киши болсо, бешоо беш машина минип чыгып жатат. Анан бааары эле минип атпайбы… Акча ошон учун коп болуп аткан учун жакшы эле, кудайга тооба дешибиз керек. И:Сталин каза болгон куну эсиниздеби? Р: Оой ал тундор ыйлабадыкпы, ыйладык да. ЖР: Окуучу кез да. Р: Сталин атабыз деп ырдап, ошентишип ыйлаган да. Анан Сталин олду дегенде ушундай [непонятно 53:06] болду да. Ай тутулуп, анан Сталин олду дегенде ыйлабаган киши жок, балдардын баары ыйладык, эл журт ыйлады ушинтип. Ушундай турмушту алып келген Сталин атабыз олду деп, Сталин атабыз деп ырдачыбыз. ЖР: Согушту женген. Р: Согушту женди, турмушту оной баштаган, жакшы болгон айланайын, тартипти катуу жакшы кармаган. Жанагы ач коз айрым ар турлуу адамдар анда коп болгон эмес. Ыыы ошон учун, тартипти катуу кармаган учун жендик. Тартип болду да анда. И: Сталинди кандай эскерет эле? Аксакалдар. чондор. Р: Эми Сталин абдан эле акылман жакшы киши турбайбы, Сталинди атын айтп эле, Сталин антти, Сталин мынтти деп эле кээде жамандап ушинтип келчу да. Анан аны туура тушунуп эл журт, анан жанагындай турмуш жакшырган сайын эл тушунот, масса, коом тушунот айланайындар. Анан эми жакшылык болуп эле атат мына, Сталиндин тартипти катуу кармаганынан дагы болду тартип жакшы болду, ынтымак болду, ыыы эл ушундай которулду, ошонун негизинде жендик айланайын жакшылык болду. И: Мукаш аба, репрессияга тартылгандар болдубу? Кулакка тартылып кеткендер, туугандарыныздарданбы, таанышкандарданбы. Р: Жок бизде мындай болгон жок, жалан эле, жанагындай жумуш менен алек болгон … И: Эми акыркы суроом сиздин ушул басып откон жашоо таржымалыныз, коргондорунуз, тажрыйбанызга тайансак, Кыргызстандын келечеги, кандай сиз жаштарга кенеш бермекчисиз? Эмне кылышыбыз керек? Тарыхтан эмнени уйронушубуз керек биз? Р: Эми айланайын жалпы жаштарга айтаарыбыз биринчи эле ынтымак, анан тартип, анан ушул жакшы жактарга умтулуу. Чарбанын экономикасын которуп эле, ынтымактуу болуп, кыжы-кужу болбой… ыы бири бирине нааразы болбой, бирин бири сыйлап… ыыы жакшы жашоо болуп атат ошону кут кылсын дешибиз керек. Андан коро дагы жылдырып, колубуздан келсе экономикасын арттырып мамлекеттин, айланайы, мамлекет канчалык алдыга жылса, биздин жашообуз ошончолук жакшырат да. Аны жылдырыш учун тартип болуш керек, ынтымактуу болуш керек. Мужчина: Тартип. Тартип катуу болуш керек. Эл жакшы эле башыбыз ит болуп атпайбы, президеннт баш болуп, тээ тиги депутаттардын баары тээ тигил жак башыбыз жакшы болбой жатат. Башыбыз жакшы болсо эле он онолуп калат эле. Р: Коомчулук айтат, айтылып атат… Мужчина: Могул Садырды кубаласа онолобуз. Р: Айтылып атат, жакшы… жакшы… И:Канча бала, канча кыз, баягы он кыз, бир балам бар дединиз, канча небере, канча чеберениз бар? ЖР: Жазып койду эле бир… Р: Жазып койдум кана…. Неберебизден – 36, Чеберебизден – 17 беле, 18. ЖР: Кыбырага бара элекпиз? И:Мхм, чебере 17 дединизби? Р:Ыы… баягы куну ошо 80 жылдык откорду байкуштар тим эле, мынагыл бул эки эшиктин алдындагы бак-дарактар, ошол бала бакырабыз ойносо экен, бала бакыраларыбыз ушул жерде ойноп,жыргап турса экен деп тиккенбиз. Мен ошону 30га чыга элек кезимде тиктим эле ушуну … бак-дарактарды. Азыр ЖР: Алма, оругубуз бар. Р:20-30 метр болду го айланайын. Ошол жылы дагы… Мужчина: [непонятно 56:47] ЖР: Ыя? Мужчина: Алманы. ЖР: Чуйдоналып келдик деди го Р: Жо, бул Наырндан эле алып тиккем. ЖР: Чуйдон алып келип журбодун беле? Р: Орукту дагы НАырндан эле алып тиктим. ЖР: О байлап атат. Мужчина: Чуйдуку оспойт бул жака коп. ЖР: Ыя? Мужчина: Чуйдуку оспойт [непонятно 57:05] ЖР: [непонятно 57:06] колдогу кыздын баласы алып келген. Р: Мугалим болуп жургон ким эле… баягы… ошол алып келип журбойбу гулдорду. ЖР: Бир мугалим, Бакыт деген бир мугалим алып келип журот го машине менен Нарынга. Бакыт го, Бакыт деген ушул жерде мугалим болуп кетпеди беле бир. Мужчина: Ооба, Чон-Булактыкбы? Р: Ообо, ошол алып келет да ошол алма бакты. Мужчина: Мен дагы тиктирсемби деп журом быйыл бир ондой алма… Р: Эми могул, жанагы Мичурин тээ тиги Сибирьге алып барып туруп алманы остургон озунор билесинер. И: [смеется] Ооба. Р: Анан ал чындык экен. ЖР: Байлады могунда могундай кызыл алмалары. Р: Ал жерлерге, тигил арпа бышпайт, анан буудай бышпайт дейт –бышат, баары эле бышат. Картошко момундай болот, озгочо чон болуп кеткенинен. ЖР: Биздин картошка болсо чон чон чыгат. Р: Кичине ортолоп,чон бодуп кетсе дагы албайт экен - нестандарт деп, сатыка. Анан жазасан баары болот экен … И:Сиз айткандай эмгек кылса эле а? Р: Ыы сабыиз, чеснок, ыы малина, карагат, ыы орук, орук озгочо катуу берет экен. Быйыл момундай болду. Алды, балдар ары откону жейт, бери откону жейт… ыыы Сейдет вареньени погрибди толтуруп салды окшойт. [непонятно 58:34]. Вареньеси, баарысын. Анан баарын жазабасак анан озубузго керек нерсе экен. Эл журт ошого конуп келе жатат азыр, озуно озу оокат кылганга конуп келе жатат, бул жакшы, абдан жакшы, иш онолуп келе жатат. Аракет кылып ошону остуруп атат. Эми ошо ана алманы тиге баштады, ыы орукторду тиге баштады, малинаны копчулугу тигип атат. Жашылчаны бут тигип остуруп алчы болду. А биз мурун тээ тиги Нарындагы бир беш дунганды эле карап турчубуз да. Мужчина: Жанагы айтпадымбы [непонятно 59:20] буларга семинар откоруп буларга урук саттырбадыбы бут баарын уйлорго. Жанагы сабиздин уругун, кызылчаныкын, редисканыкын, укроптукун, анан жанагы редисканы жегенди билбей ит болуп , ич агарып кетип. Анан кийин уйронду элдин баары эле азыр айдап калды азыр бут эле. И: Беш дунган алар местныйлар беле э? Мужчина: Иий местныйлар, Нарында тургандар. Базарга туруп алар уй алчы элдер, картошка сатканга уй алчы да алар. И: Алар оздору тикчиби баарын а? Р: Карагылачы айланайындар мен ушул тиги ниваны бул жерден кийин алганда 40% ток дегенде, жылкы алып бардым, андан мурунку тиги конезоводдон дагы. Ошондо туруп озум сата албай койдум. ЖР: Уялып. Р: Дагы базардан мал сатып журот дейт, карачы, ай эми мал эмес, картошкону сатып оокат кылып атпайбызбы. И:Эмнеден уялат элениздер ошо сатык [непонятно 1:00:26]. Р:Эл сатчу эмес, мал сатып, эй сут сатчу эмес элдер [непонятно 1:00:29]. Азыр когунанан дагы сут сатып аласын. ЖР: Ооба, бир кружка сут берип кой … Р: Анан бир эки ошол да, ал убакта кымызынды сатчу эмессин, айранынды сатчу эмессин, каймакты дагы даже сатчу эмессин. Элге берчисун, уйго келгеен конокторго берчибиз. Иий кой сойойлу кокуй, тамак ичкиле, ыы деп сый болчу ал убакта. Конокко келчибиз. Анан эми азыр, конокко бербей сатып атып, ээси барсан ээси даже немесин бербейт ал. Коп болгону менен, пейили кичине бузулуурак болуп туруп атат аз аз. Мужчина: Азыр пейил жок, киийн пейил болбой калды. Согум сойгон киши жок, жанакы колхоздун уставында 3 уй, 2 жылкы куткондо ар бир тутунго согум сойчу. ЖР: Ооба да. Мужчина: Анан бир балдар болчу группада, ошол терисин сатып арак ичип, ошо согумун сойуп берчи да. Азыр согум сойсон айтат, аа 6-70 мин сом сойуп салдынбы дейт. Кордунбу азыр пейилдин кеткени. Аз эле киши сойот, сойбойт коп эле бут эле. И:Сойум сойгондо болуп алат белениздер жон эле бири бириниздер менен? ЖР: Жоок, бир эле жечибиз. Р: Бир бодону, же жылкы, же уй сойдуруп аласын дагы айла жазка чейин чыкырышып эле, тамак … Р: Чыкырышып эле, тамак ичип атабыз. И:Ал кезде эми куздо сойчунуздар беле? ЖР: Жоок, кышында. Мужчина: Кышында сойчу Декабрьда. И: Аа жанагы этти кайдан… [непонятно 1:01:56] ЖР: Эт тонуп калган кезде. Р: Анткени тиги жайдын куну сасып кетет да,курттап кетпейби. И: Аны кайда сактачыныздар эле: Кары менен кошуп сактачыныздар беле? Р: Жоок, жайдын куну. Мужчина: Ээ бул жакта тонуп калат Декабрьда. Жон эле зынкыйып тонуп калат. ЖР: Холодильниктегидей болуп анан ящиктерге салып алабыз. Р: Жанагы сеткадан хололдильник жазап алчыбыз анда. ЖР: Жайдын куну. Р: Ыыы анан ошо сеткага салып анан тонуп калып, Жайдын куну дагы ошого салчыбыз, бирок жайдын куну сасып кетет да Мужчина: Азыр холодильник бар, ар бир уйдо холодильник толтура. Морозильниктер бар. И: Ал кезде жоон эле сактачы экенсиздер да а? Сойуп алып эле, тондуруп алып. ЖР: Кышында тонуп калат да анан эле ящике салып алчыбыз. Р: Кудайга тообо деш керек, мына ал убакта холодильник деген жок, азыр ар бир уйдо 3тон И: Бул уйду озунуз салдынызбы ошондо? ЖР: Ооба, озу салды Р: Ииий озум салдым. И: Тигил жактан келгенден кийин салдынызбы? Р: Ыя? И: Тигил жактан иштеп келгенден кийин салдынызбы? ЖР: Ошондо жургондо. Р: Ошону [непонятно 1:02:53] андан мурун баштагам. Зоотехник кезде келгенде баштагам бул абышка, ылдыйкы абышка бир там салдым. Совхоздо иштеп турганда ошол Абышка чон там салдым, азыр да турат. Шопурума бергем, Асланбектин уулу менде шопурум. Мужчина: Жолаалыбы, Жолаалы? Р: Жолаалыга. Бир эле бээ берейин байке мага бересизби дейт? О айланайын эми мейли деп, 6-7 комнат, ошондой чон там. Бак дарактар дагы тигилген ада дагы, ммм анан ошо шопурума бердим, алып журду жанымда, алып журду, Капчыгайдын ичи кыйын жол, татаал. И: Орук там бул жерден канча километр алыс? Р: Эмнеси? И:Орук там бул жерден канча алыс? ЖР: 40-50 го дейм... Р: Жоок, тигил жагы менен бул орук там… Мужчина: Бул жак менен, бул жак менен. Р: Капчыгайга жол бербей калганда, тигил жагы 200 километрге чейин. И:Нарынга карайт эле да а? Р:Ыы, а бул жактан 70 километр. ЖР: Ушул жерденби? Нарындан ээ? Р: Ии ЖР: ммм Р: Нарындан. ЖР: Бир жарым саат, эки саатка чукул. Р: Эми ошол жерде иштеп турганда, Алтымыш билет, кайсыл жылы эле жут болгон жыл? Тиги Ат-Башыдан…. Мужчиина: Койо тур, жут болгон жыл… ЖР: Аттан куйруктарын жеп айланайын. Мужчина: 78-жыл. Баякы мал [непонятно 1:04:26] Р: Малик абалар келип, берки Малик деген зоотехник болуп журуп кеткен партиецтер башкарма болбодубу ошол убалда. [непонятно 1:04:35] Р: Ооба, сен партор. Мужчина: Мен мартта парторлук болдум, анан май айында булар кочуп келет, мурунтадан кочуп ушул Капчыгайга барат да бул жакка. Анан кочот деп атканда, чоп тугонбостон, бир жарым метр каар жаап салбадыбы. Ошондо мен тигил жагын айланып чаап барсам койлор жунун жеп, аттын куйруктарын жеп салат экен. Жанагы тоо куйруктарын кадимкидей атып салат экен. Анан ошондо чоптон кичине бар экен ошону чачып анан мен бир жерге кирсем эле койлор жатат, чоп жок, эме тиги киш жок, каарды сойуп кирип кетиптир да тиги шоолдо, кардын астына кирип жатып алышыптыр тиги малчылар. Р: Жок жанагы тоо куйрук жакшы экен, тоо куйруктуу жерлерге алып барып аттык малды бут. И: Тоо куйрук эмне ал? Р:Жана тикенектуу. Мужчина: Тоо куйрук деген осумдук бар, жанагы тикенеги сайылат дагы ошону да жейт эле биздикелер. Р: Тикенек саят, оозун саят, жара болуп, бирок ошол жанын алып калды да тоо куйрук. И: Жем менен кээ бир жерлерге жанагы конду аралаштырып берген экен го. Р: Жемди жолго чачып кетип аттык. Анан Чобу азыраак болгон, анан кийинки жылдараы, ал мен жаныдан баорган жылдар болду, кийинки жылдарда баягы оздоштуруп жерди коп аркы жак болоттун ичин, бери жакты бут, арыкты чаап, оздоштуруп чоп аябай чыкты, анан жут болду дагы бир кайсынчы жылдарда болду. Ан Ат-Башыдан, баягы баштан отуп калган киши чопту аябай чаап жыйдык, Ат-Башыдан тиги Малик авалар менен тиги Малик, [непонятно 1:06:18] башкармаасы, Малик ава экинчи секретарь, келип туруп, Эрмек башкарма алыпр барып, “ой Мука эми карындашын торкулоооп келди, чобун коп экен, чобунон бер” деди. Ой 10 машине чопту престеп алып кетти Ат-Башыга мына карачы. Болсо эле, аракет кылса баары болот экен айланайын, аракеттеген. И:Аракет кылса болот дейиз а. Мукаш ава, сизге чон рахмат! Аябай мазмундуу, кызыктуу маек куруп бердиниз, небере чеберелериниздин кунун корунуз. Р:Байбиче, бир тамак жазай койсон болмок. И: Жок, жок тамактын кереги жок. Маегиниз эле биз учун тамак. Чоон рахмат, аман болунуз ава! Р: Алтымыш деле тамак иче элек.
Интервьюер: Айдай Интервьюируемый: Сиротинцев НА Место: Бишкек -Ну, я сам не...не здешний. Я сам с России, я сам с России, Северный Кавказ. Были Карачаи, где Чечня, где все это самое это Северный Кавказ, вот. Писать что о родился да или что. - Да, давайте я тогда начну. Расскажите, пожалуйста, о себе, представьте себя, расскажите где вы родились и о том месте где вы родились? -Вот родился я на Кавказе...вот...станица Беловещеская, Кубань рядом, рядом мост. 10 соток огорода и Кубань, слияние Зел...Кубань и Зеленчук сливались... Кубань. Вот это место была. Большая, жил я на Кубани, вот. Это было...мм...было...ноя….36го года рождения. 36го года рождения, вот, немцы когда пришли на Северный на Кавказ они это, по-моему, было 43 год, мне было. 7 лет 7 лет я видел немцев, мать говорит пойдём к сестре сходим она окраине станицы жила. И вот туда за... мы пришли к ней, на мотоциклах заезжаем мы во двор, во дворе немцы заезжай. Вот я это “00:01:46 непонятно” молоко, “00:01:46 непонятно” молоко, а уже 43 год что там это самое, ну. Во дворе посмотрел ничего нет. Вот, и так вот в каждый двор они заезжали, говорили, ну, все они яйца, яйца нет. Ага, вот. А здесь я жил как раз возле Кубани, мост был деревянный, деревянный его солдаты взорвали, взорвали мост, чтобы немцы напрямую на трассу не выходили. И это самое Жигута, конечная остановка поезда. Вот, вот, это же мы были там. Отец мой железнодорожник, работал на железной дороге. Потом перевели его...вот называется 60 км это [00:02:44 непонятно] 60й полустанок, там были два здания такие, где рабочие жили, обеспечивали ремонт дороги железной, вот. Вода была привозная, укопали это во с цистерны, который сейчас возят сколько тонн 25 или 20 тонны, воду привозили с Кубани, с Кубани сливали. Вот, так что, мы прожи... я там жил….жил сперва там школа была там, но никого там кто там жили. Один, два, три [телефон заиграл] было первый и это и... первый класс, вот, там второй класс, вот это было там человека четыре вот это вот, не было детей. - По всей школе 4 человека? -Ну, всего там это самое, ну, как бы учительница…[смеется], на всех ага одна ну. Вот, а потом...все это разорилось, представляешь и что там это самое, и вот я стал ходить в Жигута. В Жигута - это... как станица, вот. Там заканчивается железная дорога, больше железная дорога не идёт никуда. Вот. Ходил я в школу там, я как ездил на велосипеде. И жил на квартире, и пешком ходил вот. Так что я... ходил в школу. Мать неграмотная совсем, отец один класс кончил. Так что вот это я когда ходил еще еще когда я учился, еще учился. Еще не списывая ничего, когда начал списывать -- и приехали. Вот, ходил я, вот, ходил в общем, закончил там 6 классов, бросил я эту школу. Вот, забросил школу я до того работал, от нас Черкесск город был 12 км, от Жигута 7 км. Я там устроился на работу на маслобойню, где семечки... семечки вот был там...где рушится зерно...зерно семечки, вот семечки и там открывают, ну, как посту...воздух , воздух, чтобы зерно не вылетало, чтобы нормально было регулируешь, чтобы семечки не вылетали, вот ага. С целью экономии да. Вот там я проработал, ну, сколько я….даже не сез...ну, сезон я работал, сезон я там на квартире жил. Вот, в общем там работал, а потом ришло с военкомата...с военкомата повестка в армию. 27... 23го сентября 55го года. 55го года забирают меня в армию. Вот, еду я там, ехали в Батайск там сборы всё туда-сюда. А это уже было сентябрь уже холодно было, в телятниках везли. Вот, так что это самое я, кто-то какой-то еще открыл дверь...она и так дверь открыта и это сквозняк...я простыл. В общем, короче приезжаю я туда. Вот, а нас оттуда отправили в Житомир. В Житомире проходили карантин, карантин вместе мы приняли присягу, обувают нас яловые сапоги, форму и быстро в Венгрию. Быстро в Венгрию, вот. Приезжаем, ну, как приезжаем, приезжаем да нас везли то даже и везли вот это пульманы были вот в этих пульманах везли. По Венгрии везли, вот. И как там каждый с пилоткам сухари, там же тесно столько человек набито в этом вагоне, в этом пульмане. Ага, ну на улицу вышли уже мы уже Тису проехали, мост проехали все уже в Венгрию заехали. Вот и мешок бумажный с сухарями, ну и мы пилотки поставили, а мадьяры смеются…[смеется] давали сало с сухарями. А я сало не ем, но нужда заставила, хоть что-то пожевать надо. Вот например, жена моя, она без хлеба могла кушать [имеется в виду сало], а мне это самое начинаю жевать, меня тошнит не могу его есть, меня тошнит [смеется]. Вот, так что ну пацаном я рос не очень это самое. Вот, и вот это вот на….так ну, рассказывать я не буду, там как я где на полустанке как трудился, не надо. -Это все тоже интересно, это тоже надо, про вашу работу. -Ну, там вы знаете, были рабом, рабом земли, рабом земли. Где было на железной дороге, вот на железной дороге, это где-то около гектара огород, около гектара, там сажали в основном: кукуруза, подсолнухи, подсолнухи. Ну а тут уже поздний дом, а там все овощи всё это самое, да всё такой, вот. И детство пропадало у меня на этих полях. Вот посадил, вот ага, ну, и вот это вот посадишь вот и начинаешь первую прополку, первую прополол, заходи по новой пропалывай, второй раз прополол, третий раз прополол-- начинается уборка. Во, но там уже не помню, я в школу потом же тогда же пошел или еще там уборку делали. Это же полустанок 60й км аха, полустанок аха. Там же вот это покос был, наделай там первые сорты травы 50м, вот, 25 второй сорт. Там вот это железную дорогу все вот это косил сено, косил сено, вот все научили работать с самого де….в общем, пахал как папа Карло. И, вот это вот мое там детство прошло. Там, ну, как ни магазина ничего не было ни ни, ничего ну, вот только и ребят не было, чтобы там с кем-то это самое. Так что вот я прожил там вот это вот место. И уже, когда школу бросил, когда школу бросил, вот это я же в Черкесск ехал там проработал сколько, вот, пришла повестка в армию я отсюда уезжал. Уезжа. вот это вот в армию, с Житомира уезжаю, вот. Уезжаем мы, ну на транспорте...ужас, ну, ужас. -Расскажите [имеется в виду, почему “ужас”] -Вагоны, вагоны, которые перевозили ну всякое там, мы там были поприбиты нарвы такие доски пришиты там, вот это мы там кочевали. И вот нас везли по Венгрии. Вот, и когда мы приехали, вот это, а везли...в каждом набито, полно, все равно, когда в Венгрию завезли все равно везде переполнены, все. Офицеры, там это самое еще. Вот, кричат: “Ребята, примем его, а своего хватай.” [смеется] В общем, короче, привезли нас в город Папа, город Папа привезли. И нас бочки были вот такие хорошие, картошка пюре, вот. Нам до отвалу давали два дня, а потом третий день раз и норма. Один и все, и вот мы там это самое. Ну, попал я в роту охрану, охранял самолеты МиГ-15, МиГ-17, в общем, там было. Вот, офицеры жили город Папа, их возили туда, это 55й год, 55й год они там с женами жили, с детьми жили, там город Папа. А вот, отвозили вечером, утром, утром привозили на рабочее место вот. Так что, вот. Охранял я самолеты, вот это была рота охрана, в основном были... румыны...румыны да румыны были, там же видишь...мм...как же их называли, Боже мой, в общем, в общем, короче, я попал в роту охранял и там вот это охранял. Такие пяточки стоять, по три самолета на пятачке. А не привык же там, армия есть армия, глаза слипаются, идешь ветер шлепнет это самое, палатка накрыта это самая. Ну, в общем, короче там пробыл, пробыл, это было сколько месяцев, я не помню, не помню, а потом уже перевели в автороту, авторота. В общем, авторота и вот эта всякая связь это был батальон, который поддерживал полк, обеспечивал полк, вот, 250 человек батальон был, вот, машины были, все заправочные машины, такие простые машины не заправочные. Ну, все что необходимо было для работы и для заправка и для...все было..вот бензовозы были все это самое. И 55й год прошел нормальный. А здесь что вдобавок служили, служили 4 года в авиации 4 года, а когда я приехал, 3 года надо увольнять, 3 года и 4 года увольнять. Представляешь, надо увольнять сразу, ну, вот это нас быстро так это перебросили сюда. Вот, 56м году мм...в октябре месяце начинается мятеж. Наши войска стояли...Германия, Польша, Румыния, Болгария, Чехословакия, Венгрия, вот, и когда война закончилась наши войска остались, там уже молодежь служила по 7 лет в армии. Тех, которые уже пожилые отправили домой а молодежь осталась. И вот по 7 лет, по 7 лет служили и вот остались в Европе вот, Европа из этих американцы, американцы выжить чтоб с Европы, советских солдат не было. И они добились этого, они добились, по 5 миллиардов выделяли финансы, и разжигали народ, специальные люди были все. -Каким образом они разжигали народ? -Деньгами, деньгами давали деньги и все зачем вам армия, зачем вы ее кормите армия и все такое. И народ взбунтовался да, народ начал бунтовать что это самое, нам когда привозили это самое,с этого машины шли за офицерами и утром и вечером отвозят. Везде толпы, и харкают и плюют и все там такое, знаете, ну, просто, да, ненависть да, возбудили ненависть. Вот и в 56м году начинается мятеж, в октябре месяце, месяце, месяце был президентом Янош Кадор, он просит советскую армию переворот. Начался переворот, чтоб сместить армию да, чтоб поставить, ну, как у нас переворот и ...вот... ага...ну и вот. А войска стояли и в Будапеште стояли и везде где это самое, Папа это вот действительно было вот это авиационная техника стояла, МиГ-15, МиГ-17 да. Вот, в основных где стояли я там уже не знаю где, но стояли войска, войска стояли и все вот это вот ага. Ну, и народ до того был обозленный да, и все, елси там попадались, если где-то кто-то ходил это самое вот так вот один-двое ушел, они не возвращались уже, уже не возвращались. Так что это самое, настроены были капитально да, что вот это вот. Ну, нам выдали, нам выдали патроны, патроны. Мы с патронами спали, одетые спали. Наша задача была, была охранять, если пойдут уже сюда на самолеты --стрелять, отражать, отражать да. Вот, это было у нас в роте 60. Мы там кроме этого все оружия, боеприпасы готовы. а там если там выскакивает, свой карабин раз берешь и, пожалуйста, иди отражай атаку, если такое случилось. но все обошлось и слава Богу. Утром с Россией десантники спящие все, спящие захватили это самое все там. Ну, там были ППШ, карабин и винтовки. Вот это все разжили все свезли к нам в части вот это все вот это все. И месяц вот это месяц продолжался все, вот это все, все успокоилось, все урегулировали все это самое, вот. Вот такое дело, вот. -Можете рассказать в чем была цель мятежа, чего хотел народ? -Народ...народ был избавиться, чтобы нас удрать войска из...войска, зачем, зачем кормить чужие это самое, когда сами себя могут кормить. Вот из-за этого они выделяли большие финансы, были специально обученные люди у них американцы и все, как что говорить, их учили что делать все вот это, перевернуть….перевернуть может новое правительство поставить все чтобы. Как у нас уже сколько вон это перевороты все такое. Ну, это во всех, во всей Европе вот это, где были страны, вот, после… это же все освобождалось и Германия освободилась и все это самое и до самой Германии дошло это все. Везде освободили вот это Польшу, Румынию, Чехословакию, Болгария. Это же все было занято немцами. Немцами, они, вот это Европа работала на немцев. они выпускали все, все, что необходимо, все: одежда, питание, все вот это все оружие, все доставлялось Евр...все с Европы. Вот это Европа обеспечивала полностью армию нам, полностью армию. Вот, так что...у нас кто...у нас кто пооставались, вот такие 10,12,13 до 15ти лет дети...дети. Вот, а в них, они же думали что Москву, как они забирали, любую страну вот это Венгрию, Болгарию...неделя и она была взята, завоевано все. И так что они работали от это вот все. А Россия вот это вот дети, и на станках работали и все точили и снаряды точили. Все это все на детях, на стариках, если уж больно старые там это все пахали. Например, наш Кыргызстан, если вот я потом дам тебе если надо наш Кыргызстан если надо тебе. Я дам тебе, что сколько каждый четвертый ушел. Вот и вот было, наши кыргызстанцы, дети 13-12ти они работали по 16 часов. 16 часов давался план, вот это все сажали, поливали, вот это убирали все это на них все это все было. Вот, норма была, норма была. Все для фронта, все для фронта. Если кто-то попался, где-то кто-то воровал -- 10 лет давали, 10 лет давали тюрьмы, очень строго было. -Были ли такие случаи среди ваших знакомых, когда человек своровал и его посадили? -Нет, ну, здесь...я же приезжий это самое, я приезжий. Ну, было то, что сажали да. Закон была Сталина твердый, твердый. Это здесь да, вот, так что вот это вот, никогда...вот это вот да, мы пробыли вот это вот мятеж закончился, все порядок я там начал порядок приводить. Все, все успокоилось, все народы успокоились. Конечно, отношения все равно между народами, вот...как-то сперва то было нормально вот, а потом вот доллары кидали и все, а народ поднялся, все и начала. Возбудили, научили как, как что делать, чтобы действительно...вот. Так они добились. Ведь со всей ...со всей Европы все войска ушли, все ушли. -Мм. -Возьми, нашу Украину, вот, к чему привели. Тогда же еще во время войны были бандеры. Бандеры они да, у них Бандера был и против советской власти они воевали, воевали. Ему памятник поставили украинцы. Вот, между собой война пошла, начали. Кто не соглашается под их ига, под их ига не соглашается, чтобы против союза да. Они когда посмотрели Донецк, да где Донецк, вот это вот где, которые стали против какая...какая война была. Вот, обстреливали, свое же мирное население обстреливали, чтобы они присоединились к ним. Они не хотят, не хотят, чтобы под игом вот этой Бандеры были, бандеровщины все. Они же привыкли в Советском в Союзе жить и все. Они, они отсоединились, но их и были, они сами своих были. Сейчас уже не смотрю уже телевизор, как там, что там такое, я уже не смотрю уже после года, жена у меня умерла. -Дома говорили о религии с родителями? -С родителями? -Да. -Ты знаешь как такового контакта не было, не было с родителями не было. Вот это вот я, ну, мне и не хочется говорить, что я битый за школы был каждый день. Мать неграмотная, мать сирота была, она не знал что так. Они сама пережила такое, что она любви не получила и кто хотел, тот мог обидеть ее, она не получила любви. Вот, а отец...отец, деде казак был. В то время казачество было на Кубани же да, казаки да все правило это самое, ну. Вот казачество, вот. А отец один класс кончил, он тоже неграмотный. Вот, и так что мне помогать некому, а мать неграмотная. Я там ну, получаю двойки, она меня бьет. Она не понимает, что я списывал да. Во, так что это самое, разговоры как таких не было у меня с родителями. И никто не сказал, что там лю...я люблю тебя, что-то такого. Никакой любви, сам по себе воспитывался. Сам по себе вот это вот труд...вот. -А сестры, братья у вас есть? -Я один, один, больше детей не было, больше детей не было, почему не знаю, почему не было. Бог не дал...детей, братьев, сестер нет у меня, так что это самое. Вот. -А ваши родители были религиозными людьми? -Ну….ты знаешь, мы жили на Кавказе...матершинник...маты я с детства научился, матерился страшно, Боже мой. Я уже здесь работал, работал я, вышел на пенсию, матерился, ну. О, матерился, у меня друг был, гараж у меня был здесь вот. Где ТС сейчас, вот это был. Вот ТС ага, там гараж, там 250 гаражей было. Вот, он говорит: “Ну, ты матершинник”. Ага, как слово, так мат, как слово. А потом, приняли мы, ходили в церковь Иисуса Христа. Вот. Ходили в церковь Иисуса Христа, вот и я принял Иисуса в свое сердце. Зашел в гараж, налил водки 250, полный стакан выпил. Вот, прихожу домой, жена говорит:”Ну, что, помогло?” [Смеется]. Помогла. А мы...вот. -Это в какие годы уже было? -Ну, это я уже лет 20 с лишним, или лет 25 уже это самое как мы принимали Иисуса, да да. -90е где-то? -Ага, а потом освободил Бог от всего. От всего, вот это вот все курил бросил. -Мм -Сейчас не берут тоже ничего, хотя вот приглашает там вот где к 9му мая, к 23ем там же, вот. Там же вот я не стал пить. Не стал. Это грех, это как...это бесовская ступка, я не должен с этим миром дружить. Вот, рах Бог, Бог… плоть понимает, плоть хочет чего напиться, поесть, погулять, хорошо отдохнуть, все и где...где-то блуждает, где-то что-то такое, а слово Божье: чистота, святость, праведность, праведность, мир и радость. Где Бог хотел, чтобы каждый человек спасется и познал Иисуса. [пауза] -Я бы еще хотела узнать о ваших родителях, чем они занимались, вот вы сказали, что ваш папа работал железнодорожником. -Да. -А мама, чем она занималась, как она вас кормила? -Ну, вот это вот огороды вот, два гектара было вот это все ну. У нас была там корова, была корова да, была...были поросята, были гуси, свиньи...во, индюки были там все такое, все было. Вот, так что это самое было все, это же все надо было кормить. В основном, кукуруза, подсолнухи, вот, семечки мы отправляли, 12 км был Черкесск. Там маслобойня там работала. Вот отвозили семечки --масло получили. Жмых получали, тоже вот это кормили все. Животных, все, вот это мать не работала, там работы нет. Вот это представляешь, все по огороду вот это вот все. Все это было...мм...на моих плечах, на ее. Вот это труд адский. Вот, всю дорогу это самое вот, это прополол, а потом значит и садит же так же. Пока посадишь ее, потом начинается прополка. Так что вот, все трудились. Только вот я бы сейчас действительно сказал бы...ну, но в то время так оно и было. Так она в то время трудилась, сколько земли было, столько и пахали. Ее действительно столько надо обработать. Вот, она это дожди там как, если бывает месяц дождя нет, все засыхало все. Все пропадало там, так что это самое. -А одежду где брали? -Ну, одежду, одежду, что там до меня это. Ну, там...как такое одежду, ну, ну в Черкесск ездили там не знаю, как оно там, как там я даже вот это, да какая там одежда была, Боже мой. Там если там, что там может сапоги там зимой. Вот, так что, вот....одежду, ну, где-то брали, в Жигуту правда не ездили, наверное в Черкесск ездили. Там отсюда посылали, отсюда посылали, в 60м году приехали, вот, вот это вот такое отцу, вот матери, отцу вот это вот ну, простая роба ну...все это простая отсылали. Но тогда же посылки можно посылать пожалуйста. Мы лук отсылали Наталье, Наталье в Калининград, по 10 кг лука посылки. Да тогда же посылки все разрешалось все. Так что это самое вот, а так там все это у нас все было и морковка и все по мелочи. А это все вот это кукуруза, вот это вот кормили живность вот эта вот она мне надоела, пока они маленькие, такая машинка рушила...чтоб было...цыплятам кормить, да утят кормить, а потом они повырастали они там, они там съедали эти блин человека ну. Они же перегорает там как все. Вот моментально. Потом уже, когда уже это самое подросли уже, они и такое глотай. Вот, добавляли, ну, мы не добавляли обычно добавляется песок, вот это вот они...она там песок плавится перегорает. Вот, утей, так что это самое...а уже после вот после, когда я в армию ушел, сюда уехал, так они там держали индюков. Ну, ты же писала там индюки, гуси...индюки в основном, куры, утки. Утки прожорливые правда, им надо это самое, ну. Ну, в общем держали индюки, вот это они продавали все. А индюки были по 10кг. Я как помню вот здесь я вот еще базар был вот этот, где вот сейчас памятник стоит, вот базар был помню индюшатина, индюка я зашел на базар, 10 кг было 4 рубля кг, 40 тогда сомов, 40 сомов в этом районе было. -Это в какие годы было? -Ну, это здесь уже, я в 60м году приехал, это здесь еще было союз все такое, вот. Союз был мясо же было рубль сорок, колбаса рубль восемьдесят, столичная колбаса три десять. Это же, это прелесть, это запах, это действительно настоящее масло...мясо. Вот, это сейчас написано едите ли вы мясо в колбасе, там его нет. Вот, так что это самое. Вот. -Когда началась война, вам было около пяти лет, да? Вот, пожалуйста… -Ну, если 47м войну, когда немцы вот это вот зашли на Кавказ 43, значит мне было семь где-то лет, это 36й я тогда, 36й, 4 года.. и там, и если там третий третий год, 7год, семи лет было мне. Вот я немцев видел вот это вот. -Да, помните ли вы самое начало войны? -Откуда, я же там, слушай, что там я пацан, кто там, я не знал, что там война идет, что там откуда я знал я. Здесь...здесь я бы ….жил бы если бы где-то в городах бы был, вот, когда это самое. А там что. Я же в сторону...кто ну, приехали они, мост взорвали все. Вот, надо в объезд ехать, где-то то самое то бы если они на трассу вышли. На прямую по дороге и вверх в Жигуту. Вот, в Жигуту, там же жили, жили сперва грузины…грузины жили там. Там они жили, там классно, ну, они...они могли там жить, классно да жили там грузины. А потом вот это вот, когда война началась вот эта вот Сталин убрал Чечню, Чечню, Карачайи вот Черкесск, все вот это вот за месяц он их там всех сюда отправил в Киргизстан. Вот, они сюда приехали. Вот, там же....земля не поливалась, ничего. Дождь все было, все климат классный, климат хороший был да. Жили, радовались, песни пели, я когда пацаном там уже были вот в деревне. Ребята собираются песни поют. Вот, все такое, это же после армии да. А потом уже вот когда мы ехали вот это вот Карачайи, молодежь шла...там они сейчас полностью оккупирована полно хутор, полностью это самое там. Старики еще пооставались, молодежь вся уехала, вся уехала в Черкесск там где-то в другое, где-то учиться, где-то что-то такое все такое уехала сейчас там. Вот, сейчас Знаменка так и осталась, там она была хутор Валуйский эта деревня. Валуйская барыня была, жила там, была назвали ее, она там правила. Хутор был, потом красный партизан был хутор назван, а потом Знаменка вот. Вот это вот название второго, ну, при союзе там, союз был, в союзе жили да, все там, все трудились, все. Вот, так что вот все и сказать да, кто трудился жил неплохо да. Вот, что вот я здесь получал, когда приехал я, я сам водитель профессионал, я 50….58м году я 31го...31е декабря пересдал правила уличного движения получить, я же в Венгрии кончал, вот, получить права российские да. Вот, 31го декабря пересдал правила уличного движения в Черкесске, получил права, вот профессионала аха. И сюда, когда я приехал, город сад было, Фрунзе это 13го...13го...13 этот 20е, по-моему июля сюда неделю если я ехал неделю, неделю поездом ехал. Приехал, а здесь у меня дядька жил. Вот, отцовское, тайное отцовская линия жил дядька, это вот возле ТЭЦ, возле ТЭЦ, где Алматинская проходит, ТЭЦ напротив, нет, не ТЭЦ суконно-камвольный… суконно-камвольный сейчас стоит. Вот это все двухстороннее движение, и вот сюда сразу где вот суконно -камвольный была улица Гражданская, вот, и через арык они там дом построили и там жили это самое, у них вот эта обетовали. Сколько месяцов, давай, быстрее отваливать не надо мне, не надо мне. Я, я познал, что такое сейчас окрошка. Я познал, я это там делали наши делали там называли холодный борщ, а здесь я приехал. Ну, у них где-то в 11 часов завтрак где-то это самое, вот это окрошка, я ее никогда не ел вот эту окрошку, так что. Там я захотел дома, там я сел да поел. А здесь….были деньги я 30-40 каждый день отдавал тете, она брала, она брала, тогда же были 30-40 рублей это деньги были, на эти деньги там рубль сорок мясо, колбаса там это все, все дешевое, все, ну, буквально все дешевое. И когда деньги кончились у меня, я потом вот это устроился в место водителя в завод Ленина сцепщиком вагонов. Потом деньги меняются, деньги получал я 75, 15 за квартиру. Я говорил, давай отчаливать отсюда, я хочешь поем, хочешь хоть что лапши сваришь, хоть что такое. Вот, дядька хороший был да. И дядька у нас такой, вот дочка его в Краснодарском крае живет и вот они уехали отсюда. И она как дядька собирал все, собирал все смотрит долго нет, он заботиться, чтобы что не приходит, что не приезжаете. Аха, вот он такой агитатор был, чтобы собирать всю родню вот это вот ага. И дочка такая же осталась, всегда звонит с днями рождения. Так что это самое это уже такой характер у дяди был прекрасный был характер и он всегд долго это самое едет к нам. Что еще тебе рассказать -Когда вы приехали сюда в 60-е годы, какие народности жили здесь и как они вас встретили? -Да мы жили, с киргизами, классно мы же жили с киргизами, ну, что это все нации как она была, так она нация...нация же это что не было вот это самое микрорайоны. Не было, вот это канал построили это вот. Ну, это тоже там микрорайоны был 13 уровень, а так же был город сад. Действительно вот. Так что...Рая работала, она у меня была депутатом. Депутатом да...два созыва, по-моему депутатом. -Кто? -Жена. В городском совете да, депутатом. Так что…москвича получил я. Если бы я знал, что я получаю, я бы не взял бы. Я потому что думал я шофер думаю наша машина там аха. А итальянцы выпускали в то время жигули сор...жигули ноль первую, если бы я взял, я забот бы не знал бы. Я бы как король ездил, там тепло, светло, мухи не...не ремонтировать, ничего, она ходит, ну. Вот, так что это самое. -А как получилось, что вы сюда приехали? Это только потому что ваш дядя был здесь? Были же какие-то причины. -Нет, я женился в 59м году, вот, 59м жену, ну, а там, знаешь, ну, вот, женился…. -Почему именно в Кыргызстан? -И женился, и это самое, ну, купил я там что-то жене, такой красный, красный свитер купил или же что-то такое купил, там тогда же дешево было. Там все в одно, а они начали а что не спрашиваешь, что это самое. Я тогда шофером устроился, шофером я работал на ГАЗ-93 самосвал, под зерно сделанный, вот. Я проработал там...больше года, больше года проработал водителем да, вот. Ездил...на трассу выходил, вот, голосовал там кто попутно возьмет, а так уже заводил машину уже...уже ехал вот. Карачайи были там, ездил в карьер камень возил, или по стройкам уже бутовый камень развозил вот это но там его строили Карачайи да. Все это вот было, лес возил, раз прицепку сделали такую, что это самое лес возили. Вот. -Почему вы решили приехать именно в Кыргызстан? -Просто, посовето… а куды там, куда идти, там куда, никого знакомы….в Жигута там нет, в Черкесске никого нет, мы давно в полустанке еще. Вот такое, а вот это отец тайн...он говорит это… а уезжайте во Фрунзе. Вот, ну, и мы как-то самое билеты купили и сюда уезжали. 13го июля...это 50….или в жа 60, это в 60м году, в 60м году уже был, 59го я женился, вот. В 60м году 13 июля...а неделю езать было сюда, до Москвы и сюда, с Москвы трое суток сюда. Вот приехали мы сюда, по-моему 20го, она была временно и сразу то самое, обратились или что-то такое повезли на чистку здесь. Я там приехал, ну, побыл я там неделю, ну, потом давай устраиваться на работу, такое дело. Как своей я такой что видишь я….не люблю там, чтобы мной командовали да, справедливость чтобы ну. Ну, купил, купил, что такого здесь купил, ну, Ну, вот это вот так приехал, уехал вот. -Расскажите, пожалуйста, как вы познакомились с вашей женой? -Да поз...она была в хуторе в объезд 5 км, напрямую 3 км, а там была вот эта ее, ну, или тетка или это самое, она там приходила в гости. Вот, она приходила сюда и вот, ага. Ну, вот так вот они, как-то я познакомился с ней, ходил...да ходил...ты знаешь, я ходил, другой ходил, ходил другой, а на поле были подсолнухи, верхушки срезанные, а ботва вот такая, а ночь есть ночь аха, и где-то огонек, есть так вот возьмешь напрямую и ...идешь накалываешься на эти ботву….вот. Так что я ходил пешком туда, вот. Так познакомился, и я в 59м году женился, женился на ней. Так что вот это вот, сколько, да почти 60 лет прожили. А сюда приехали мы в 61м, у нас рождается Наталья. Наталья, Наталья, Наталья, да вон она, вон Наталья, с белыми волосами [показывает на фото на стене]. И вот внучка моя, вот она, 9й класс перешла, киргизка, у меня зять киргиз. [пауза] Так что это...это все медали мне, только за пределами России, за пределами России вот это, что я был за пределом. Вот это все юбилейные медали, все юбилейные мне дали, это вот 75, это вот книга, вот это вот Октябрьского района книга, книга да, вот это участники вот участники ну, и здесь я тоже есть. Вот. [показывает фотографии и книги]. -У вас только дочка? -Две дочки, вот одна и вторая дочь [показывает на фото]. Ну, здесь мы на квартире жили. А вот я жил на Темирязева, я жил на Калинина, вот, жил...в общем, там еврей один говорить, что ты платишь здесь 15 сомов за квартиру, ну, а 15, 15...15 сомов, да, я говорю да 15 рублей. 15 рублей, что ты вступай в кооператив, ну, вот он посоветовал, это вот дом, одна 3х-комнатная, вот этот дом весь из этого...2-х комнатных квартир, слева, справа, да сюда с юга на север, а центральная пряма 38я, прямо две комнаты. Вот это вот двухкомнатный, а одна на первом этаже там пожарники не разрешили 3х-комнатная есть. Так что дело в том, что вот было 1900 за 2-х комнатную квартиру, чтоб насобирать.А продали мы, киргизы продали, пальто я здесь шил, вот продали пальто, дособирали, собирали вот это на добра 1900 на 2-х комнатную, а надо было набирать на 3-х комнатную. И надо было вот это гараж построили вот здесь это въезд в поликлинику знаешь? -Да. -19я, гараж рядом стоит. Отдал, они 40 рублей платили в месяц, ну, это в годы гараж был, мне сейчас где ТС был, я продал, я на москвиче проездил 40 лет. Мм -Какие истории вы помните с вашей работы, когда вы работали шофером, может какие-то истории произошли? -Ну, шофером я проработал здесь это самое, это там, а там я возил. Что я возил, возил я в последнее время я возил камни с Кубани, камень, куда его отправляли. И вот первый рейс я проехал --привез. Нагрузили меня на Кубани, а к вагон ы подъезжаешь к вагоны это самое, не крытый вагоне, а такой простой вагон, а эти все ближе ближе. Я же тогда тоже, она же нагружена была, подъехала, а там вот на вагоне вот такой как штырь есть, и когда разгрузили на это самое, переднее крыло как раз его посередине его и подарило его насквозь. Вот, первая поездка была, ну, что делать ну я или товарищ как его, это загружать машину новую. Ну, разрезал я его, сдал это назад и вперед сдавал там это самое да. Вот, ага, Ну, приезжаю, а там был инженер….что такое...да, вот, ну неприятно же, и мне неприятно все такое вот это вот. Вот, так что пока там я потом за сварили, заварили, все это самое само. А так я вот это вот возил. отправляли этот камень не знали куда, какой в какое место отправляли и для чего его отправляли, но факт что его отправляли, да возил я. А так же там Карачайи, вот РТС, в РТС забрасывали машину Карачайи, вот оно там в виде как предприятия что-то строили что такое и вот я возил вот это вот камень, камень. На карьеры заезжаешь, а там взрывали его, а потом там его кололи, там все. А потом возили, я вот это возил, развозил это самое. -Если можно вернуться немного назад, насчет периода коллективизации, вы помните этот период во времена кулачества может быть с вашими родственниками… -А меня еще не было тогда. -Да, может быть ваши родители рассказывали или родственники? -Да нет, ну, мать она там как кулачество кулачество, кулачетсво я знаю что, кулачество пошли коммунисты, вот это ходили с флагами не работали нифига, вот кулачество. Если бы не кулачество, если бы царя не свернули бы, не свернули, может быть так же не жили би. Ведь царь был верующие, вся семья верующие, православие были, молились все, не боялись решать, церковь ходили все везде. Оно бы совсем может изменилось другое, вот это не было коммунизма, не было ничего, может мы жили бы знаешь, страна Россия она богатая, богатые недра земли все такое, Аляску продали, золото выкачали все это самое сто лет прошло, а никто не вспомнил. И все, не надо нам. ну и зачем она нужна там эта Аляска. Она, конечно, бы изменения прошли бы в лучшую сторону, потому ч о с Богом бы были. Все это вот с Богом научены были, Бог наш спаситель, Бог наш искупитель, Бог наше оправдание, он наш истинный, истинный да, и он справедливый и честный да, он праведный судья, он сказал--сделал, он никогда не опаздывает. Человек сказал [стучить пальцем]...все. Вот и у меня веры не хватает, веры. -А вот насчет репрессия, вы слышали о Сталинских репрессиях? Что вы думаете? -Слушай, я тебе да могу сказать, могу сказать...могу сказать да. Сталин да…[включил телевизор про проповедь, пауза] Вот, ты говоришь о культизме, о культизме, давай я тебе сейчас скажу. Моя цель такая, если бы Сталина не было, наверное бы, войну не выиграли бы да, войну бы не выиграли. И народ такой был коммунистический был, он да. При Сталине было, когда война закончилась каждый месяц снижение цен, каждая весна снижение цен, снижение цен, снижение цен. Люди радовались все, представляешь да, кончено. Еще репрессия, еще пролез Берия, Берия до сих, до того, до такого возраста, что смотри правил милицией, милиция была у него власть, он имел от милиции власть, он мог, что угодно сделать, что угодно мог сделать. Почему ушли очень много, много умных людей, и сгнили в тюрьмах все такое, все это вот все, шепнули там кому-то кто-то не нравится, все пришли --- забрали. Сталина, Сталин тоже боялся, что его место займут, что сдвинут его, ну, вот, вот смотри все это самое вот и Буденный и там все как больницы попадал, они его ликвидировали все, ликвидировали, приказ был. И вот Берия это все вот это вот Берия, все вот это вот, Берия...я тебе немножко рассказал, наверное. Вот это самое, у меня был...он тоже коммунистом был, служил в 53м году на...на Украине, на Украине, где бандеры, где бандеры были. Они знали, что Берия предатель, они знали, что Берия предатель. И вот, в одно время, в одно время, он езжает в Киев, а однажды...это так он мне рассказывал, в самом деле так это или не так, вот рассказывал, что один коммунист замечал за ним что-то не то, не то. И вот, когда он уезжал, вот это вот где кремлевский были, и он взял заминировал его, заминировал, заминировал его, что когда все соберутся, соберутся и взорвать ну, все правительство, все это самое, это он мне так рассказывал, если насколько правды это да. Вот и какой-то, какой-то коммунист он заметил что-то да что-то не то, не то, не то, не то и когда собирается он на Украину, в Киев едет, в Киев. В Киеве его, ну, якобы там кто его знает, когда посмотрели, что заминировано что. И когда он возвращался еще с Киева и вот не в Москве, а еще за Москвой его взяли и все. И все, вот. Он еще от него, вот это Сталину говорил, Сталину говорил, и вот сколько когда война началась, сколько военачальников, воевать не с кем было. Опытные начальники все в тюрьме сидели. И обращается Жуков, Сталин, вот такие такие, такие, и он тогда это самое с тюрьмы вот это вызывает да вот это вот. И сажали, тем более ему выгодно раз вот эта война началась, если бы он сам был шпионом, Берия. Так что это самое вот это вот, конечно, очень много уничтожено народа, умного, мудрого, мудрого народа вот это вот в России, где вот это вот очень много оставалась какая-то шантрапа, воры да это самое, ну. Так что вот это вот. Россия как бы жила, если бы вот это вот. Сколько помогаете, помогаете, вот вы даже все странам, где это самое, когда были вот это вот нс и Болгария и Румыния, все там везде все же помогали все. Вот, так что, вот это вот...вот это вот...помог, помог очень много, может Сталин там был. Сталин да, он тоже боялся вон что его пост заберут да. Вот, но без Сталина вот эта вот война не была выиграна, стоять на смерть. Вот Сталинградскую да, Сталинградская Битва, когда он взял Москву, не взял как раз двинулся на день на Панфиловскую дивизию 4ю роту, тогда пошли 50 танков, 50 танков. Да, кстати, завтра пятое декабря, наступление Москвы, она же была уже оккупирована, уже все. 5го декабря, 5го декабря 41го года, вот, наши войска пошли в наступление. Наступление с 5го ноября до 20го апреля, считай полгода, пять месяцев и шли войны, войны и освободили, освободили я тебе сейчас даже немного немного тебе чуть-чуть это почитаю, что были освобождены. Освобождены были вот Московская, Тульская ээ...Калининская, Орловская, Орловская вот это 11 тысяч деревень вот это вот смотри, написано, смотри. [показывает на бумаги]. В то время и от смотри написано, преимущество было на стороне немцев и вот открой и вот здесь смотри, здесь смотри вот тут пишется да. [Читает] В результате наступления наших войск, освободили 11 тысяч населенных пунктов. Так, населенных пунктов, отбросили немецкие войска на 100-250 на 300км, освободили Московскую, освободили Московскую, Тульскую волстя, но районы Калининской, Смоленской, Рязанской, Орловской областях, это уже было отброшены и с этого момента они пошли и, не давая, не давая продыху до самого логова гнали их. Раз Москву не взяли, не взяли да. Постой, теперь да, вот сейчас я не договорил уже ладно. Я думаю, что вот это вот, вот это вот много уничтожили, вот эта Берия помогал, чтобы уничтожить да. Всех вот это вот и после войны, война же да там...нет во время войны его по-моему взяли...да...Берия вот эта вот ага. Они знали бандеры, ставок Берии дашь говорят, ставка ну зарплата Берии дашь. Вот, а этот мне это рассказывал, он там...бандеры эти вот...они вот...зайдешь была каза...а там и во внутрь проход зайдешь сюда в комнату, там зашел и ты все. Там уже можешь ты выйти с комнаты, где оружейная на улице выйти все. Там скрыто было и ты можешь стоят где там на земле, она заросшая, там может и орудие там склады может быть боепитание быть, ты стоишь это самое, продукты это все это самое. И вот он ходил, он ходил говорит я постоянно ходил с ручным пулеметом, но он не солил, если бы он насолил они бы его не уничтожили, они бы уничтожили. Тоже он это самое, сколько, это же года 51-51-52е года это были, годы это вот...вот это вот много наших молодых ребят погибли ни за что, ни за что погибло. Вот, так что эта вот бандеры, бандеры сейчас, почему вот сейчас это бандеры поднялись это вот. Бандеры что не хотят, не хотят чтобы мир, никак было...было общество Украины, их же было единое общество да, а эти как и остались Львовщина там, где они там на Львове западной Украины это все бандеры, все бандеры. Ведь как я был вот это самое по туристической я ездил это самое, вот это было во Львове, ну в Житомире я там служил, не ходил далеко, вот. Там какие, какая постройка, как красиво там все сделано, там дома какие старинные, красота, вот, все. Они сейчас еще знаешь я как-то ехал поездом и там он себя вел бандера, молодой. Но не было ни милиции, ничего, блин, как он себя развязно вел, это ужас, это ужас. Это в Москве он вел себя так, вот. Так что вот это вот я тебе рассказал, что он мне рассказывал и вот его это самое до где-то до Москвы, вот его там арестовали и все, его расстреляли не знаю, по-моему, расстреляли его Берию вот это вот расстреляли за все. Вот куда пролез, вот. При том Гитлер знал, ну, если Берия знал, это сам он передавал улица, номер дома, где проживает военачальник. Там ему передать вещи вот все, все в руках его, знай все где что. Все вот это вот было, буквально все было. Гитлер еще это самое рассказывали, что были вагоны такие вот телятники как-то ….везли, ну это летом, наверное, были там они это самое где-то закрытые проезжали посты, а потом здесь расползались как, ну, шпионаж, расползались это самое. Вот, так что он подготовленный был и знал. Думал захватить до Нового Года, Новый Год хотел встречать, победа и все такое. А еще же был...фамилия как его...корреспондент когда смерть фашистким оккупантом, он как говорил там аж мороз по шкуре идет. Немцы говорит..а Левитан, Левитан. Он говорит первого Левитана повешу [смеется]. -А вы слышали Левитана по радио? -Слушай, ну, я тогда не обращал [смеется]. Не обращал, ну, у нас там да и радио не было там, где это самое там жил да. Вот. -А помните ли вы день смерти Сталина? Как народ отреагировал? -Пятого, третьего...как раз я в школе был, говорит умер Сталин, я уже у тебя был и да...народ плакал да, плакал, страдал. Каждый вот с, каждую весну снижение цен было да, пятого...пято...постой или что-то он по-моему...зимой...или там -Пятого марта да, пятого марта 53го. -53го, да знаю, 5го марта да. Он тогда показ...в Москве там дубавище да, 5го марта было да. Вот, 5го марта да. Это я помню точно. Помню, как раз они говорили что. -А среди вас были партийцы или может вы сами хотели попасть в партию? -Ну, видишь, тут на полустанке там никого не было, ни коммуниста, ничего. не было ничего. Я комсомольцем был да, комсомольцев был. У меня жена, жена коммунистка да. -Насколько сложно было попасть в партию? -Ну, там как, если ты хочешь сложностей там не было, если ты хотел коммунистом стать. Вот, я...слушай, коммунисты не давали жить. Почему не давали жить, почему такая мизерная плата, почему такая низкая пенсия, вот я ушел 120, 120 на одну пенсию проживал. Я вот работал в литейке, в литейку вон пришел расценки срезай. Я матом говорю, куда же ты пришел с красной мордой говорю, ты посмотри на себя ты сидишь там. А ты посмотри здесь клубы дыма...пыли, вот. Ну, я что-то психанул блин я уже там перешел, я на нажак, круги были 250. Вот такой наждак был. [пауза] -Насчет партии, какие были взаимоотношения между партийцами и не партийными людьми? -[смеется] -Вы сказали вы их не любили да, коммунистов? -[смеется] Как тебе сказать, взаимоотношения, я не лез с ними связями. ну, она была коммунисткой была, вот ну, собирала деньги...Развратный народ коммунисты. -Почему вы так думаете? -Ну, я думаю, что на курорт они могли себе они путевку да могли достать все. Ну, правда я действительно каждый год на Иссык-Куль 7,50 путевка, мы ездили вместе. 7,50 путевка мы ездили с детьми со всеми. Что там, 7,50 путевка стоила. Сейчас не съездишь так что это самое. Ну, а это что, они де могли себе все что угодно сделать, и путевк достать и куда хотят могли поехать и ты не узнаешь что куда поехал он куда поехал что. -Получается они по блату получали всякие подарки и путевки, да? -Они….мм ну… -А какие подарки они получали, например, ваша жена? -Да никаких, никаких. Правда у него есть орден Красного Знамени, Трудового Красного Знамени, знак почета. Ну, она работала, она работала она...крышку токарного патрона тащила, вот, крышку токарного патрона, вот токарный патрон стоит, где заживали детали, а в ней вот это там чугунная. Не в цеху, а в воротах, в воротах, там зимой дуборно, холодина такая, одетая все и стружку эту отгребать надо самой, никто отгребать не будет. Ну, вот такое дело. Проработала там тоже, все. Мы обое трудяги, обои трудяги. [большая пауза, кто-то пришел] Вот, вот это вот чтобы народ где помочь ему, сколько нищих, сколько больных, у нас сколько детей вот это сколько. Я вот был...был, ездил вот это самое в Токмак, там еще...еще лепешки были, но уже нет, хлеб дорогой был. Они голодные сидят, Боже мой, они это на колесиках, где-то на подшипниках вот все просят хлеба, дай хлеба, дай хлеба, хлеба дай. Ну, мы это пошли вот это верующие там взяли. Вот, тоже...два килограмма мяса, два там набрали все. Я 30 или 40 булок хлеба там брал, там вот это что. Так что, еще давай там что там. -Вот вы сказали что вы служили в армии, до какого звания, до какого чина вы дослужились? -Рядовой я, рядовой я, рядовой я служил. Так что это самое. -После мятежа, как вы пережили события, которые были на мятежа, вы же практически воевали там? -Ну, как мы ну, ну, нас это вот это самое, ну как приравнивают как участникам, приравняли к участникам да. Это проходило, это месяц был мятеж. Мы спали в одеждах, спали...боеприпасы у нас были с собой, с собой уже это самое. Только бы оружени схватил и пошел. Оружие...наша задача было что вот...чтоб не допустить до самолетов, до самолетов гражданское население, ну любую силу,которая идет, не допустить чтобы к самолетам. -Как это событие повлияло на вашу жизнь? -Ну, как повлияет, как она может повлиять...ну...вдруг бы и пошли...и пошли бы они, да так бы и стрелял бы, стрелял бы да не допустим мят…поднялись да, ведь сколько вот...карабины хорошо стреляют там да действительно без промаха, если прицелился точно стрелял. Нарушение было с Австрией, с Австрией было постоянно, каждое утро. С Австрией было нарушение, самолет нарушитель набирают нашу высоты не правильно. А потом МИ-19 привезли, прилетели, вот, МИ-19е, вот. Как тебе сказать, ну, мощные моторы, мощные моторы, мощные да, там два мотора да..[пауза, кто-то позвонил]. Вот, ага, этот самолет понимаешь, когда преодолевает звуковой барьер, если он на низкой высоте, стекла повылетают. Так он набирает высоты, а потом свечой идет, вертикально идет. Мощь самолета, что он прямо может лететь вертикально...горизонтально...вертикально да. В вертикальном направлении и все, взлетел и все прекратилось всякое, всякое нарушение, все. Чтобы знали, что в России есть мощные мошные самолеты. -Когда вы уже жили на территории Кыргызстана, можно ли было здесь получить что-либо по знакомству, какую-либо должность, например? -Нет[смеется] ну, я за деньги где...за деньги все делается. -Даже в то время, да? В 60е, 70е? -Ну, в то время я не знаю, в то время было тяжело на завод устроиться. Ведь 33 тысячи работало на заводе Ленина. На заводе Ленина, я вставал в 6 часов, хотя с полвосьмого работаю. Вот, в 6 часов вставал, транспорт ходил нормально. Но все равно битком, битком, битком автобусы набитые битком. Вот, это вообще, вообще да. Транспорт ходил очень классно. А было когда 33 градуса морозы, двери не открывались, не закрываются [смеется] ничего. Вот тогда ...тогда было тяжело да, тут же что тепло. Тепло, и зимы какие были, ну. Зимы там плюсовая температура тепло было. Так что это самое, ну, я не знаю там ну,....я не...если такое...я смотрю Усубалиев был президент, он же был для народа, для народа он действительно, тогда жили как, хорошо жили. Действительно все было...и все, и все ну. Ну, народ, и колхозники получали свои и все, все было, было, когда правительно хороший, вот. Главное что -- не воруй и не...сейчас как украинец как его должен был в Октябрьском районе что ли...на “О” фамилия была...где-то землю продавал..продал землю попался уже с коррупцией его хотели посади здесь в Октябрьском районе...Ну, кто у нас...ну, правителя да. Вот он попался, все уже все, его уже вот. Тут коррупция вообще не знаю уже, она, она и в России видно. Я тебе хочу сказать что, вот смотри, 50 тысяч было расстреляно, когда Сталин был, 50 тысяч было расстрелов, расстрел, вот. 50 тысяч, а сейчас, сейчас смотри, миллиарды, миллионы и хоть бы хны ничего, ничего. Что это за законы, разве это закон. Вон в Китае сколько их там, сколько их там это самое, и все равно, конечно, там совсем другое настало время вот. Вот, Китай живет, Китай работает, все работают, все трудятся, все. Сколько земли, почему. -Последние вопросы остались сейчас, если посмотреть на все события из вашей жизни, какие события повлияли на вас или повлияли на вашу жизнь или на мировоззрение, принципы? -Ну, при союзе видишь, при союзе да если сейчас вот если ты пойди да, вот, кому-то жаловаться, ты не пожалуешься. В то время было да, профсоюз был, если ты пошел в профсоюз что-то ты там кого-то на что-то кто-то, кто-то тебя обидела или кто такой-то то. Ты пошел, тебя сразу, сразу да повлияли, влияли сразу. А сейчас, сейчас никуда не обратишься. Я пошел позвонил в санчасть. Мне вот так вот так вот такое, вот. -Не могли бы вы дать напутственные слова будущим поколениям. -Боже, я благодарю тебя, слава, спасибо. Чтобы поколение будущее жило, наша молодежь жила, ни в чем не имела нужды, закончила институты, это будущее страны, это будущее страны, чтобы они были мудры, умны, разумны, и были голова, а не хвост. Чтобы они были развиты во всех сферах жизни, чтобы они знали как что делать, чтобы как правильно, не делали ошибок, ошибок сделала, очень плохо относится, относится к народу это надо исправлять эту ошибку. А чтобы была мудрость и премудрость своя, своя премудрость, Господь, твоя мудрость, ты никогда не сделаешь, ты знаешь наперед все что делать. Я хочу, чтобы Кыргызстан поднялся, процветал. он богатый, не у всех богатстява, и недры земли, и люди, Господь, люди драгоценные, чтобы они были наполнены твоей, мудростью, премудростью и разумением. Чтобы они подняли экономику Кыргызстана. Чтобы Кыргызстан, в Кыргызстане течет молоко и мед, и я благодарю тебя, слава тебе и величаю, Господь, спасибо тебе. На тебя надежда, на тебя упования, и чтобы познали тебя как Господа и спасителя, во имя Иисуса Христа, аминь, да будет так, во имя Иисуса. Процветает Кыргызстан, чтобы Кыргызстан, он плодородный, чтобы земли все были заняты, чтобы как он смотри...Сингапур. Кругом океан, и он же умер президент, президент и он отправлял в самые высокие, в самые умные ВУЗы, где богатые да, где можно получить образование, где можно получить, да. Чтобы, нет земли, нет ничего, одна вода и процветает Сингапур. Желаю только, чтобы Кыргызстан процветал, ведь все недра земли богатые, все и газ есть и все тут добыть и все, все, все буквально. Только старание, праведность, мир и радость, это царство Божье. -Спасибо большое вам за интервью. -Да, детства у меня не было, детства не было, все было это самое, детство не было у меня. Я с самого, вот еще когда война была, война была и вот ставили видно связь проводили, вот, связь проводили и вот столбы обтесывали, обтесывали вот для того, чтобы он квадратный был для леса потом стали его там обма..обма...как...железкам там его цепляли и чего это самое. Так я вот это вот, с матерью, так сколько уж мне там было, на санках вот это вот обрубки, вот это обрубки это вот, ну где-то толщина вот такая была 5 см где-то там это сострегалось все, и вот это на санки ложили и мы где-то ездили вот это вот забирали щепу. Вот, ну, топить надо было чем-то. -Это еще на Кубани, да? -Да, это на Кубани да. Я там жил еще вот, как раз жил, она там ну, там вообще бараки бараки стоят где были я не стал говорить вот. Там...было это самое там в степь поднимается на гору, там степь шла, степь. И вот это там столбы проводили и там связь проводили видно, не знаю там. И вот это щепа вот это, которая толщина где-то 5 см вот там они..квадратный там был. Вот и вот это они там ездили мы там, забирали вот эту щепу она там оставалось. Еще вот это вот навоз, там был станок набивали что-то там делали, тоже топили, тоже да топили вот навоз. Вот навоз этот топить, как топили, ну.
Султанов Намаз Баткен облусу, Бужум айылы 28-апрель,1932-жыл И. Кайда туулуп өстүнүз эле? Х. Мен армияга биринчи жолу кеткенмин … элүү экинчи жылы, 22-февралда кеткенмин, барып армияда 4 жыл кызмат кылдым. Төрт жыл кызмат кылып, төрт мактоо грамота менен сыйландым, грамоталарым жок болуп кетти. Ошону менен согуш басылгандан киийн, 6 жылдан кийин эле барганбыз да биз, бар жок бузулуп, неме болуп жаткан убакта барганмын. Биз жүда кыйынчылык күндө болгонбуз ондо. Ошону менен армияны бүтүп келдим, келгенден кийин колхоз раиси чакырып алып, бу биздин Бужумда эч адам калган эмес, ошол убакта, баардыгы Өзбекистанга тамак издеп кетип калган. Мынагы Таджикистанда мен мал багып жүрсөм, анагы Кызыл-Жолдук Нурматов Мидин деген раис болгон бизге, ида катта адам,Ошко Обком болду, Обком болуп ошол жакта өлүп жок болду. Келгенде “Сага үй-жайды беремин”, - деди. Анан берсең бер дедим анан ушул 1979 жылы анан ушул коргон жайды алып, ошондон бери иштеп атам. Мал чарбада 64 жыл чарбада болдум, пенсияга чыктым. Менин бар, грамоталарым бар, только үчтө грамота бар эле, Ленин, Сталин, Маркичдин сүрөттөрү бар эле, армиядан келгенден кийин кадырына жетпей балдар оюнчук кылып алып айрып, жок кылды. Анандай баалар менен иштеп келдим мен армияда И. Каяка бардыңыз армияга? Х. Я? И. Каяка бардыңыз армияга? Х. Одессада болдум мен, Кара-Деңиздин жээгинде. Биз барганыбызда ал жерде … биринчи жолу согуш басыл..неме болуп, немени басып алган экен да, Одессаны басып алган экен, орустар, немистер. Анан акыры Совет күчтүүлүк кылганда ал жерден кууп чыккан да. Биз барган жерде бар жокту бомба менен уруп, момундай үйлөрдүн төбөсүнөн бомба таштап, жыгачтар ушундай эле жатып калган … Анан ушундай күндөрдү көрүп келдим. Экинчиден, бир жерде жанайт болуп атат деди, жанайтта ушинтип отуруп, “Строй”, -деп калды анан стройдо туруп, парадка менен басып кетип атсак, бир жолдошу алммага окшогон мынандай куу калла жатат. Анан баягыны мен айттым, менин бир улама катта молдо тагам бар эле, ол айтчу эле, “Балдар, адам өлсө адамдын мына бешенесине кудай таала жазып, жазып койгон”. А отура калып кармашка жиркендим дагы, жыгачты алып туруп, ушундай жылдырып карасам ошол жерде ошондой жазылуу бар экен. Анан баягыны алдым дагы секин жолдон чыгары, мындай карасам мынагы үйдүн ичи да катта канал-капачылык кылып (Х) баккан немистердин, ошол армияда жок болгондордун өлүгүн көмүп таштаган экен, ошону көрдүм И. Каяктан көрдүңүз ал, каякта? Х. Одессада да, Одессада көрдүм. Баягы өлүктү ташыган замбарлардын сабы мынантип чыгып жатат, бул эмне экен деп анан чыдабай барып баякыны көрдүм да, 4,36 тушунуксуз, замбар менен баягы оковко таштап, көмүп таштаган экен да, ушуларды көрдүм кызым. Анан Одессада үч ай биздин советти басып, үч ай ошоерден чыкпастан камап туруп алган экен. Адамдардын тилин кесиптир, кулагынын учун кесип, кыйынчылык күндөр болгон ошондо, ушуларды көрдүм. Ушинтип армияда 4 жыл, 19 жашымда кеткенмин, азыр 92 жаш, карып бүттүк элди. Анан жүргөн күндөрүмдү баягыдай кылып кебиреп бере берем. Менин… ушул жерден, Оштон опряпка кылып айдады, 33 күндө Одессага бардык И. Эмне енен бардыңар? Х. Шалон, пассажир. Ана поездин немеси бар а, материал ташый турган шалондору, ошолордун ичинде барганбыз. Мынандай немеси бар эле, камогу бар эле, ошонун ичине камап, жыйырма-жыйырма кишини ошонун ичине камап, ортого мындай катта печканы коюп койгон, көмүрдү алып келип ошого салат. Казахтанда кетип атып бир жаман суук болду, иий күн суук, кАзахстан жаман суук болот экен. Эшке чыктык - муздайбыз, чыкпай анан ошо вагондун ичине отуруп кетебиз,33 күндө бардык да. .Таң зарда алып барып анан бир город Измаиль деген Румыниянын границасына бардык. Барсак баняга алып кирди, баняга түштүк, кийимдер менен, мына ушул кийимдер менен, анан военный кийимди берди. Военный кийимди кийип калгандан кийин баягы жанаыбызда бирге барган балдарды бирибиз-бирибиз тааныбай, бөлөк жерге келдик деп ыйлайбыз, адеп ыйлайбыз. Йа ол күндөр кызым, кыйынчылык күндөр өттү кызым. Мен түндө жатып алып ойлоном, али 3 грамотам бар эле, Ленин, Сталин, Маркичтын сүрөттөрү бар эле, мактоо грамота де. Ушулар, ушу документтер, документтер бар, жанымда .. Ошон үчүн ветеран неме деп жазып койгон бизге ар момундай майрам болгондо подаркасын берип турат өз убагында. Мына ушундайча кызым. И. Ошол кичинекей чагыңызды айтып берсеңиз, бала-чагыңыз кандай өттү? Каякта өттү? Х. Мен балачагымда, 19-жашымда үйлөнгөнмүн. Үйлөнгөнүмө 6 ай болгондон кийин аял калып кетти, мен армияга кеттим. Армияга барып, 4 жыл кийин келсем кемпирим колхозчу болуп иштеп жүргөн экен. Жакшы иштеп, () болуп немеям болгон экен, депутатям болгон экен. Азыр бул кемпир 13 баланын энеси болду, мактоо герой, мать эне, пеняига чыккан. Анан ушундай болгон, кызым.Анан келип анан колхоздо малчы болуп, аялымды саанчы кылып, өзүм бакмачы болуп анан колхоздо иштегенмин да И. Колхоздун малын бакчу белеңиз? Х. Колхоздун малын бакчу элем. Анан ушундай күндөр өттү, кызым. И. Кандай мал бар эле колхоздо? Х. Мал, уй бар эле он төрттөй, он бештей саан уйду берди, ушунун бакмачысы сен, саанчысы аялың деп бекитип берди. Ар күнүгө анан ону бул саайт эле, мен алып келип сепаратка тапшырат элем, сепараттан бир литр, эки литр каймак түшөт эле, аны мамлекеттке алып кетте эле. Анан ушундай кыйынчылык күндөрдү көрдүк да. И. Койлор бар беле ошол колхоздун малында Х. Я? И. Койлор бар беле? Х. Койлор жок жле ол тапта, бир 3 короо кой бара эле ошону эски койчуларга берген, анан алар туудуруп, баягы, ошол асыл тукум кой да, өкмөттүн койу. Туудурганда алар анан балдары чоңоюп анна согулуп болуп анна көбөйүп кетти да. Анан чабан жетишпей калды. Эмеге … үйдө… () жаңы туума кунаажын берген, жаңы төрөй туйган уй берди, ушундан 47дей торпок алып бердим, 47. Баардыгынын түсү бирдей, ак, эч ким тааныбайт, только мен өзүм тааныйм. Баягы жерден менин колумдан саанчыга өткөзүп алып калды. Саанчыга алып барса айтат, биз бул торпогунун энеси кайсы экен, баласы кайсы экен билбейбиз, чабан өзү бирге барсын деп, анан мени кошуп, саанчы уйлар ошолорго кошуп алып кетти да. Алып барып үч ай, үй ай карадым. Торпогуну ажыратып берем, анан ал саанчылар саап алат, анандай күндөр өттү. Кийин...кемпирим… эгиз төрө гөн экен, Асан, Үчөн, эки уул. Бир малга кетип, үч ай үйгө келбестен малдын аркасынан жүрүп калдым. Кийин Раисибиз, изат кыла турган адам эмес эле, айбанга окшогон адам эле, “Битта торпок өлгүчө, сенин өлгөнүң жакшы дейт эле, тирүүлөй алып бересиң”,- дейт эле (ачууланып). Бир тууган эжем өлүп калса, ошонун немесине кйобостон алып кеткен да. “Колхоздун малы турса сен эжем дейсиңби, жүр”, - деп, алып кетти. Анан эжемдин өлүгүн ошол жерге коюп анан кеткенмин, ыйлактап. 12.46 түшүнүксүз. Жаман кыйынчылык күндөр өткөн кызым. Кийин, бир кү жүрдү дагы, ошол мени, ошол малды карайсың деп койгон Раис өзү барып “Бар эми сага жоок кетти”, - деди. Анан бир эшегим бар, минип алып анан келдим. Келсем, анда биздин Коргон жай () да, кемпир энем бар, эшикте мынандай паластар салынган, анан энем келди дагы адеги эле, быжы-быжы-быжы дейт дагы эле колун сындай кылат (колу менен көрсөтүп). “Ой неме болду?” , “Ой наристеңдин биттасы кече өлүп калды”, - деди. Аттаңдын көрү, болду, болду. Малдын аркасында жүргөңүмдө, ушул кепти иштегенимде(укканымда) дедим, адам тирик калбайт эле деим, атып таштайт элем дедим. Менин тирик немелерим ушинтип өлүп атса, о тирик калабы дедим. Болду, иш өттү дедим, эч кимге дабаам жок деп анан ыйлактап кала бердим да. Ой кыйынчылык күндөр өткөн, кызым. О тапта фронт башталып,башталып кетти, фронтто бирөөн дп адам калган эмес. Биз 13 бала кеткенбиз ушул Баткен районунан, ошолордун баары өлүп, жок болду, бирөө да калган жок, азыр битта мен өзүм турам...битта мен өзүм турам. Ошолор менен бирге баргам, балдар И. Сиз согушка катыштыңыз беле? Х. Я? И. Согушка катышкан жоксуз да? Х. Жок, согушка киргеним жок. Согуш басылып, андан кийин адамдарды, ошол армияда жүргөн секин-секин, туулган жери каер, өскөн жери каер, баардыгын регулировка кылып, үй-үйгө жөнөтүп аткан маалда барганмын мен, акыркы немеде барганмын, согушка кирбедик, баары өлүп-өлүп жайланып калганда, алардын оордуна бардык биз. Баары имараттарды бузуп таштаган экен, бомблаар менен уруп. Ана Саратов, Куйбышев, ушуларды таза талкалаган экен, зданиялары капкара болуп күйүп жатат, бомба менен урган экен, баары бир стволдору анагыл, пешкедей болуп жолдо төгүлүп атат И. Согуш башталганы эсиңизде барбы? Эс тартып калдыңыз беле? Х. Согуш башталганда биз ондо ойноо бала элек да, мектепте окуйт элек, 5-4 класста окуйт элек. Биз, только ана согуш басылгнадан кийин мен ушул системага барганмын да. Суворовский, Украинада … Украина, Молдовия, ушуладын границасына барып, ошел жерде жайланып алып, катта неме болду да, военный, военный тура турган жер болду. Баарыбыз стройка курганбыз да биз, ү тургузганбыз, бир шаар кылып берип анан төрт жылдын ичинде аркага кайттык да. А о тапта мынагы транспорт жок эле, занбарды ручной кол менен көтөрөт элек, азыр алар баары мынагы неме менен кылып атат, транспорт менен кылып атат, носилканы кол менен көтөрүп, эки таш - үч таш, 3 кабат, 4 кабат үйдүн башына ошону көтөрүп чыгат элек да. Бир көтөрүп чыгып кетип атып, үйгө койгон тросумдун башы мыктарга немеси экен, мен замбарга бир 11-12 кышты салып, эки адам көтөрүп чыгып кетип атабыз да, экинчи этажда, багы тактага бутумду ушундай койсом, такта оодарышатып алып, баягы замбар-памбар менен мен экиинчи кабат үйдүн ичине түшүп, башым тактага тийип, жатып калдым. Кийин доктурга алып барып , 1-2 күн көрдү анан жакшы кылды, онандай күндөрдү көрдүк. И. Ата-энеңиз жөнүндө айтып берсеңиз? Х. Я? И. Ата-энеңиз кандай адам эле? Х. Колхозчу болуп өткөн да ата-энем, катта дыйканчы болуп өткөн, колхозго саханабчы болуп, жашы өткөн И. Мүнөзү кандай эле ата-энеңиздин? Х. Энем колходо, ол тапта мынагы совет өкмөтүндө пахта бар эле, пахтаны биринчи терип, стаханабчы болуп иштеген да энем, ошентип анан бизди каттаткан да, энемдин тарбиясында болдум мен. Жети жашаарымда атам өлүп калган, жети жашаарымда, мектепке эми киргенимде ошондо атам өлүп калды, биз талаада калдык да, энемдин тарбиясында катталды. Энем 91-деби, 92-де өттү, энем жакшы карып өттү. Азыр менин өзүмдө 4 кыз, 3 уулу бар, 4 кыздар баары турмушка чыгып кеткен, бирө Кызыл-Кыяда, бирөө Баткенде, бири Чоң-Талаада, бири ошоерде. И. Ошол кичинекей кезиңизде кандай кийим кийчү элеңер, эмне, эмнеден кийим кийчү элеңер? Х. Кийимби? Армияга ушул жерде кийген кийимдер менен барганбыз да, ошондой бардык эле, бизди кийимибизди баняга алып киргенден кийин чечип алып, анан жакшы кийимдерибизди, ошол эски солдаттар бар экен, ошолор талашып алып, өтүктөр бар эле жаңы, мен жаңы үйлөнгөн элем, үстү башым жаңы эле, баардыгыны талашып алып койду. Ушинтип, кеткениңерде беребиз деп, номурубузду жазып, ондой жерге склад кылып басып койгон эле, ога карабастан эле кийимди чечип, өкмөттүн … өтүк жок, отметка берген, мынантип бутка чылып, анан өлгөндөрдүн шапкесин берген, өлгөндөрдүн батинкесин берген, биз анандай кыйынчылыкта жүргөнбуз,кызым. Армияга киргендер “Мен согушка кирдим”, - деп эле көкүрөгүн көрсөтөт, биз онам башматар болуп жүргөнбүз , анан ушундай кыйынчылыкта болгонбуз. Хлеб, нан берет да эки кусок, мынандай, экита кант, бир жарымта сахар берет, ону кружка, жарым кружка чай берет, ошону менен болду тамак, анан кечки тамак, обедтегиси, ошол азыркы катта кашыка эки минтип алсаң жок болот,анда кардыбыз тойсо тоюп, тойбосо жүда азап тартканбыз … Мен бул армияда жүргөндө өзүмдү азап тартырганым жок, кардым ачып кетсе, жанымда акча бар эле, магазинге барам ,печенья алам, ошондон экитасын жесем тоюп калам, ошентип тирилик кылгам мен. О менден башкалар баары оозунан кара суу куюлуп, кыйналып, жатып калгандар болду, оокатка карды тойбой И. Коллективдештирүү жөнүндө маалыматыңыз барбы? Х. Я? И. Коллективдештирүү, коллективизация жөнүндө маалыматыңыз барбы? Малды ортого чогулткан дейт, колхоздун малы кылып, ошол жөнүндө эмне айтып бере аласыз? Х. ...Колхоздун малын багып жүрдүм, көргөң Раистер билет менин иштегенимди, фермелери билет, биз жүда кызматты кылганбыз...менин документим бр эле, сага көрсөтүшүм керек эле И. Анан, анан бүткөндөн кийин көрсөтөсүзбү, азыр муну бүтүрүп салалы биринчи, суроолорум бар эле сизге. Мектепте окудуңузбу? Х. Мектепте окугам, 6-класска дейре окугам И. Кайсы мектепте окудуңуз? Х. Ленин мектебинде. О Баткенде, азыр, Райком неме кылган жер бар, ошол жерде Ленин мектеби, Баткен районунун Ленин мектеби болгон,ошондо окуганмын. Алтынчы класска чейин окуп барып, күбөлүгүм бар эле, бүт 5 менен бүткөн күбөлүгүм бар эл, оням документтин ичине салып койгон элем, жок, бир коробканын ичине салган элем, бир убагында керек болот деп. Анан биз ушул Бужумдан Баткенге () барып окуйт элек, пешком, шаар барат элек, кеч кудум кайра алтыда кайтат элек, карангы кирип, ол тапта карышкыр көп, кеч калсаң тосуп, жеп коёт. Анан бизге общежитие бер десек, берген эмес, общежитие жетишпейт, эч жерде лишний общежитие жок деп берген эмес, каалап оку, каалап окуба деп жооп берди. А болуп тур андай болсо бизге () башка жака чыгабыз дейт. Ол тапта печка жок, сандал куруп коёт, анандай ортого үстүгө мондай катта көрпөнү жаап ,күн суук болсо ошонун ичине кирип кетет...анан ушундайча болду. И. Жакшы көргөн сабагыңыз бар беле? Х.Я? И. Жакшы көргөн сабагыңыз бар беле мектепте? Х. Жакшы көргөн сабактарым, баардыгынан эле жакшы элем. Эне тил, геометрия,химия, мынагы тарых, ушулардан жашы эле. Политический немеден орустар сурап калат эле, баардыгыны чектеп айтып берет элем, отличник деп, почетный грамоталарды берген да ,почетный грамота 3 да болгон, отличник военного строительства деген значок берди, вооруженных сил союза ССР деген… ушинтип иштеп келдим И. Ошол мектепте мугалимдер менен окуучулардын ортосунда кандай эле мамиле? Х. Мамиле жакшы эле да, жакшы көрөт эле да, каттуу айтпайт да эми, мугалимдер баары, 5-класс, 4-классты бүткөндөр мугалим боло берген биерде. Менин бир тууган акам бар эле 3 жылда 6-классты бүттү, кйиин немеси, зрениясы зор экен , бухгалтер болду, баштабычы болду, бошентип завхоз болду, бар жокту көрүп, булам өлүп калды И. Мектепте орус тилин окутчу беле? Х. (Суроону башкача түшүндү) А, онго, онго дейре окуу бар эле ошо тапта, онунчу класска чейин. Онунчу классты бүтүп келгендерди анан мугалим кылып коё берген, мунун грамоты еишеби, жетишпейби, мына мурункулар, эски алфавит деп латын тилинде жаздыруу болгон, биринчи жолу ошону, ошону окуткан, тамгаларынын анча-мынчасын билемин, ошону окуганбыз да. Кйиин анан кимдер өзүнүн атың жакшы жаза тургандар эле мугалим боло берген да биерде, не эле болсо тамганы, тамганы билип калсын деп эле неме кыла берген да И. Орус тил сабагы бар беле? Х. А, орус тил сабагын да берет эле. Армияга барып келгени болсо ошол шар өздөштүрүп, ошол берет эле...немеден...немис тилден бир неме, армияда жүргөн экен, ошол келип немис тилден сабак берет эле. Герман, истакап, теркина, ап деп окутат эле да И. Эмнеге немис тилин окутчу эле силерди? Х. Я? И. Эмнеге немис тилин окутчу эле силерди? Х. Ошол кезде немис тилден кирет эле да бир сабак...ушундай бологон, кызым. И. Ошол кичине кезиңизде динге болгон мамиле кандай эле? Х. Я? И. Динге тыюу салынчу беле? Х. Кемпиримби? И. Дин, динге. Ислам, мусулмандар бар беле ошол убакта?Намаз окучу беле, орозо кармачы беле эл? Х. Бар эле да, жоголгон жок, бул мусулман дин жоголгон жок вообще эле. Биз менен бир бала армияда бирге болду, анна ушул бешим болду дегиче, столдун үстүнө мына мага окшоп отуруп алып, намаз окуйт эле, анна саждага башын койгондо баягы алдыда столу бар да, ошого мындай, мындай кылып ко1т эле (колу менен көрсөтүп). Өз сүүрөөсүнү өз убагында аткарып жүрдү ошол адам, бар азырам бар, о булак башта Бабадын деген Мадраимов Бабадыр деген бар И. Армияда намаз окуганга тыюу салчу эмес беле? Х. Тыюу салуучу кылып, тыюу салган, тыюу салып ким неме кылып, окуса камап жиберебиз деп немеям кылган, мечитти жаап тыштаган. Анан менин бир да катта тагам бар эле, ушунча жерде өлбөй келип, э ушул Бусурманкулда өлүп калабы, аттсаң мына мени атып таштай бер, мен окуй берем деп койгон. Анан бир үйдү, мечит жок эле, бирөөнүн мынандай каласта үйү болсо, ошону сурап алып, ошого жашынып барып окучу эле. Алар баш бербей окуй берчү болсоң, милиция келип айдап барып, камап таштайт эле, несе күнгө камайт деп, белгисин айтпай эле, жөн эле камап таштайт эле И. Ошол колхозго элдин жеке малдын баарын чогултканда силердин үй бүлөө бгы мал берди беле ошого Х. Согуш убактысында тапкан-таарынгандын баарын алчу эле да жардамга, мал болсо малдан алат эле, каала болсо каалада..бир кила болсо да бер, оякта солдаттар баары ач өлүп атат, ошолорго жеткирели дейт эле, битта нан жесең жартысын сындырып алып чыгып кетет эле, ушуну беребиз дейт эле, сухой поек кылып катырып коюп беребиз, анан ошондой күндөр өткөн кызым. Анан буудайлар эңдип бышкан маалда бул эл оокат таап жей албай калган, анагы Өзбекистан, Таджикистан, могу Исфаранынемеси Коканд дейт, ушул өзбектерден бир кила шалтак өрүктү, кап-кара өрүктү, буудай, бышыка, үч киладан буудай алып келип, элди багып, өлтүрбөй алып калган заман болгон. Жакшы иштесең 100 грамм, 200 грамм өрүк берет эле, жакшы иштесең жарым кила-жарым кила өрүк берет. Ал өрүктү эмне кылат? Алып келет дагы казанга салат, суудан куят, ун болсо мына мынча унду сууга тыштайт да баягы анан размешать кылып, атала кылып, ошентип тирилик кылган күндөр болгон, кызым, жүдаазапчылык, жаман кыйын күндөр өткөн И. Кулактар бар беле ошол убакта? Х. Я? И. Кулактар бар беле ошол убакта? Х. Кубактар? И. Кулак, кулактар Х. Кулактар жок эле, кулак жок, баардыгы жок болгон ал убакта И. Жок, жанагы малын бербеген байлар бар беле, кулак деп койчу турбайбы ошолорду Х. Ошолорду бай дейт эе да, аларды секин-секин жок кылат да өкмөт өзү, о тапта ондойчо сөз болбойт эле, а десе кулак кылып, камап тыштаган, ошонун түбү деп, ошонун балдары болсо алып барып камап таштайт эле. Кулак ошо, азыр энде болуп атат эми, мынаны эми кантип жок кылат, азыркыларды текшерип, ойлоп көрсөң, олордан өтүп кеткен байлар бар, буларды канип соттойт, кантип жок кылат, жок кыла албайт. Бу байлар энди тапканында бир бечераларга берип, жардам кылса анан ошондо касап болот. И. Колхоздо эмне өсчү эле оол убакта? Х. Я? И. Колходо эмне өсүрчү эле ошол убакта? Х. Колхоздобу? И. Ии Х. Только буудай ордурат эле, талаада буудайды оро эле, комбайн бар эле, камбайнга 50-60 адамды жыйып алып, бешелек менен мынантип пахал менен комбайндын ичине ыргытат, ал анан чаң, буудайы бир жакты, паясы бир жакты чыгат. Бул согуш күчөп кеткен маалда, мына ушул аялдар кош айдаган, өгүз кош айдаган коргондун ичине. Кош айдап буудай себет элет, макка себет эле, өгүз кош айдайт эле, анан эркек болсо биз барып ошого жалынабыз да, биздин коргон айды айдап бергин деп. Ал адам анан кылган кызматын неме, только өзүнүн кардын тоюшу гана, ондан башка киреше жок болгон ол тапта, ондан башка киреше жок болгон И. Биринчи трактор качан пайда болду, качан келди бул жака? Х. Биринчи класстар? И. Биринчи трактор, комбайн Х. Т-трактор келген биринчи жолу, үчта кылдыреги жерге момынтип жерге батып кете турган, битта адам айдай турган, астыда битта кылдыреги бра, аркасында экита кылдыреги бар, опасный, жаман жерге айдагыдай болсо авария болуп жок болот, ошондойчо транспорт келген И. Качан келди? Х. Элүүнчү жылдары келген да, элүүнчү жылдары И. Силер таң калдыңарбы тракторду көргөндө? Х. Я? И. Тракторду көргөндө корктуңарбы? Х. Тракторду көрдүк, жер айдатканбыз да, ол бир жерге барып туруп калбайт эле, өзүнүн тырмагы бар, мынантип жерден чыгып кете берет эле, азыр ондойчо трактор жок, вообще эле жок И. Сталин жөнүндө эмне билесиз? Х.Я? И. Сталин жөнүндө эмне билесиз? Х. Сталин, 1954-жылы март айында өткөнбү? И. Ооба Х. Ошоерде биз армияда элек, мен армияда элем ошондо. Баягы туруп алып анан, баягы стройдо турган катта киши баардыгы ыйлаган, поездер күркүрөп, сигнал берип, кыйкырып, ида жаман болгон Сталин өлгөндө. Сталин өлгөндө мен деген адамдар ыйлаган да, орус, кытай калган эмес, баардыгы эле топ түшүп ыйлап туруп алган, Сталин ушундай курч адам экен, жакшы өтүп кетти. Ушунун бар убактысында мен кызмат кылып калдым да, эми онын берген грамоталарын жок кылып, аңкайып отурам да, ошол грамоталардын биттасы болгондо, менин мышыгымда бирөө пыш дей албайт эле, кимиң ушинтип кызмат кылдыңар деп көрсөтөт элем И. Сталиндин бийлигине эл кандай карачу эле? Х. Сталиндин бийлиги жүда жакшы, команда берип турган да, анан ушул согуш басылардын алдында, Сталин өзү команда берип анан согушту жеңип алды да. Катюша деген бир жаман неме аткыч ок, жаман немеси бар, Катюша деп, мынандайча кылгыдай болсо, бар жок терип таштайт. Ошого немистер басып кирип келген экен, 25 километр калган экен Москвага киришке, Сталин озү ошол жерде туруп, команда бергенден кийин. Анан ошоерден немистерди, аркасына кайтарып Беринге киргизип жиберип, байракты тигип кайтты да, анандай күндөр өттү кызым И. Сталинди эл жакшы көрчү беле? Х. А, Сталин жүда жакшы адам эле, здоровый, жакшы адам эле И. Ошол убакта илимдүү, билимдүүлөрдү аттырып салчу турбайбы, Сталиндин буйругу менен, ошол жөнүндө эмне билесиз? Х. Сталиндин берген буйругун баардыгы аткарат эле да ошол тапта, эч отказ кылбайт эле И. Мыйзам бугандарды кантип жазалачу эле? Х. Я? И. Мыйзам бузгандарды, ууру кылгандарды эмне кылчу эле Х. Соттотуп, каматып жиберет эле да. Жазасы деп күнүн берет эле, кыйынчылыкта, камалып жата берет эле, соттолуп, ошентип неме кыла турган болсо … Мына военный билет (медалдарын, билеттерин көрсөтүп жатат), мына ушундай убагымда барганмын да … мына партийный билет И. Партия мүчөсү болгон турбайсызбы Х. Ии И. Жакшы экен, көп медалыныз бар турбайбы Х. Ии И. Ошол партия мүчөсү болгондорду кантип тандачу эле? Х. Тартип каттуу болгон да И. Сүрөткө тартып алсак болобу буларды? Х. Я? И. Сүрөткө тартып алсак болобу (медалдарды)? Х. Тартып алсаңар болот, эми муну жайынга, иштеген немелерди белгисине коюп, ушундай ушундай кызмат кылган деп неме кылсаңар И. Чоң рахмат сизге, аябай жакшы айтып бердиңиз, өзүңүз жөнүндө, бала чак кезиңиз жөнүндө
Тайсалов Арпачы Нарын И. Озунуз жонундо айтып берсениз? Атыныз ким? Кайда туулуп остунуз эле? Канчанчы жылы? Х. Ии, мен Тайсалов Арпачы, Нарын облусундагы Ат-Башы районундагы Ак-Муз айылында торолгом. Ошол жылдын бери билем … Чон атам Тайсал совет окмотун курууга активдуу катышкан киши ал киши (перепроверить ). Ал кезде коллективдештируу деген болгон, коллективдештируудо айрым жаныны тушунбостон, ал кезде совет союзун тушунбогон элдер болгон, малдын барын ортолоштура башташкан, менчиктердин баарысын. Буга тетири тургандардын баарысын кондуруп,ошону ортолоштурганга активдуу катышкан Тайсал деген чон атам. Андан кийин ал кишинин жолун жолдоп, оз атам Байбагыш деген колхоздо далай жылдар чабан болуп иштеген. Ленин орденин алган. Мен озум ошол атадан учообуз экенбиз, тортообуз, экоо каза болуп калып, экообуз эле калганбыз, бир карындашым бар, мен озум эле. Эл кандай болгон ал кезде, эл деген … “переходной период”(перевести) болуш керек, абдан каттуу ачкачылык болгон, кыйынчылык болгон, кийим-кечек болгон эмес … мм(эстеп).. кой териден эптеп кийимдерди жазап чонойгонбуз да. Тамак дагы болгон эмес, ото кыйынчылыкта чонойуп, ото кыйынчылыкта Советтер союзунун курулушуна катышканбыз. Мен кырк жетинчи жылы … 1945-46чы жылдагы жутту аябай жакшы билем, мм.. ошондо колхоздун малы, биздин колхоздо ,мисалы учун, Аксай деген кыштоодо кыштап, ошол жака жон эле таягын алып келеегндер болгон, койдун баары кырылган, мал кырылган И. Ал эмнеден ошентип кырылды мал? Х. Абдан жут болгон, кар бир метр бир метрден ашык кар тушкон, тоют даярдалбай калгандыктан ошол малдын баарысы кырылып калган да. А бирок менин атам ото тын киши эле, эптеп койун айдап, биз болок жак менен келип, апам экообуз,ал киши жылгыз, дагы бироолор менен жармакташып койун айдап келип, беш жуз койдон уч узду койду аман алып калган киши … мм. Ошол, кийгенге кийим жок, чокой … жундон чокой жазап, ошондон кийчубуз И. Апаныз жонундо айтып берсениз, апаныз кандай киши эле?Же чон апаныз? Х. Чон апамдарды эс-мас эле билип калдым, а озумдун апам абдан … “активный” журчу да журушундо, малга тиги абышкасы менен, Байбагыш деген абышкасы менен, менин атам, ошол кол-кабыш кылып багышкан ..ммм .. озунун сыгармачыл жагы да бар болчу, аны жазып да калбаптырбыз, басып да калбаптырбыз ыр жазчу экен, ошонун немесин ыр жазып койгон да. Туз Ашуу деген жерде кузундо куздогондо карагайы бар, ошону айткан, - “Туз ашуунун карагай, Жагычуу белек талкалап, Аксай деген ушул экен, Тутоп куйбойт ташкалак”, - деп,ташкалак деп койдун коргоолун эметип алып, ошону менен жагып, ошону менен …. жашачуубуз. Олбой калганыбызга суйуном да, ото кыйын убакыт болчу (болезненные воспоминания были заметны на лице). Ошол убакытты башыбыздан откоруп, анан Советтер союзун куруп алып, жакшы жашоого онолуп келеткан да, абдан онолуп келаткан (окунуч).Тартип бар эле ээ, бир да жумушсуз киши жок эле, бут бардыгы жумушта эле, бош жургондорду бул милиция органдары менен текшерип, бош, эмнен учун сен бош журосун деп “вынужденный” жумуш иштегенге алып барчу …. ушундай иште++++++++тишчу эле…(окунуч)….мм. анан апам айтып калчу эле, отуз сегизинчи жылы контур, жанагы репрессия башталып, ошондо менин атам, атама жетпептир, анын агасы актив экен да, селсовет экен, ошол кишини камап алып кетип атканда келип, бешиктен мени ооп анан кеткен экен, “Келебизби, келбейбизби” - деп кеткен экен, Чаркеш деген агасы экен, менин атамдын агасы экен да, ошол отуз сегизинчи жылкы репрессияга кеткен киши, ал киши. И. Репрессия эмнеден улм болгон? Эмне учун аларды репрессияга алышкан? Х. Репрессияны эми анчалык, оозеки бироолор бироолордун эле айткандары да, аны мен окуп тигинтип минтип достовернный эч нерсесин айта албайм. И. Озунуз билгенди эле айта бериниз Х. Озум билгеним ошол кезде дагы мулк же ошол жарактуу кишилер мындай уюшуп алышап мумкун Советтер союзун кайра каршы кулатууга аракет кылган, кылабы деген мааниде неметишкен. Анан ошол эмелерди кармап алып, камаганда жон эле эч куноосу жок эле жон эле алып барып эле, андан дагы бир немени айтып алып эле сабай берчу экен да,сабачу экен да, урчу экен. Анан биздин бир аталарыбыз айласы кеткенде эмне кылаарэкен деп, -“Мен Кытайга бир кундо качырды минип, бир кундо эки барып келчумун, матаа(что?) алып келип сатчумун” - дептир да.Анан ошенсе, ал кишини арабакеч кылып эле, баягы продукты тарткан комендатурада, ошондой кылып коюптур дейт. Анан андан кийинкилери баарысы калп айтып, кутулгандары болуптур. Бир жолу Жумгалдык балбан атабыз бар эмес беле …(эстеп). атын унтуп атпаймынбы...Жумгалдык блбан атабыз, ошол табызды кармап келип, жыланайлак кылып коюп бир кыргыз жигит эки орусту киргизип, анан тиги кишини жыланайлак тургузуп коюп туруп, сурайтта, тиги муну сурайтта, анан бир маалда тиги солдаттын бироо басып келип, жыланайдакты керзовый(проверить )отук менен басып отуптур да, кычыратып, анан былк этпептир тиги киши, анан бироо бир жак бутун басыптыр анан тиги айтыптыр да, - “Балам, ансыз деле олтургон атат окшойсунар, учоонду азыр ушул жерден чыгарбай жайлап коём”, - дептир да (кулуп) - “Кой дегин бцл иттеринди, биз кыргыз экенбиз”. Анан “Силер кете бергиле”, - деп тигилерди чыгарып жиберип, анан ал киши тигил Уралга чейин камалып барып, Уралда анан бир казак бала менен жатыптыр да, анан ал казак экоо кенешип, “Балам качалы”, - дептир “Ата, кантип качабыз?” - дептир, ал кезде жаш экенде беркинден “Качабыз, мен айтканды жасай бер”, -деп,анан эптеп бир кийимдерин неметип, бир учурду неметип жургон да, анан сырткы дарбазы баягы темирден, калын темирден жазалган да, ошол дарбазанын этегинн кармак туруп тартып момундай (колу менен корсотуп жатты), ийип, мишине дагы ийрий албайт да аны, момунтип ачып туруп “Батасынбы? “Батам”, - озу дагы чон киши экен, эптеп батып анан ошондон качып, ошондон качып, кун тун качып журуп, кутулуп келип казак баласынын уйуно келлип, жатып эс алып алып анан андан кийин озу жалгыз качып келген экен. А тигил, озунор деле билесинер да, Кожомкул, кожомкул атабыз балбан, ошол киши ошондой болгон экен, анан кийинкиге чейин аман калыптыр да ал киши качып келип. Репрессиянын немеси ошол эле, шарты ошондой экен. Анан, бул … мен кырк жетинчи жылга,уч ... уч жыл кеч келдим мектепке. Мен кой кайтарып эле, тээтиги талаада атам менен апам экоо эле болгондуктан, мени ошол мектепке бербей алып журушуп, уч жыл отуп кетип анан, 1947-жылы киргем да. И. Кайсы мектепте окудунуз? Х. Ошол Ак-Муздагы эле, кыргызча эле Ак-Муздун мектебинде окудум. Анда бизде тетрад деген жок, карандаш деген жок, гезиттин чекесине, бир эски китептердин чекесине жазы, окубадыкпы … Абдан кыйынчылыктар болду, бул бутубузда эч нерсе жок, жазында кар ээрип калган кезде баягы чокойдон суу отот да. Ичине чоптон батек кылып салып, анан ошентип болбой бутубуз какшап, олбой калганбыз да (смешок). И. Канча классты окуп буттунуз ал Ак-Муздагы мектепте? Х. Мен сегизинчи классты окудум, Кызыл-Аскер атындагы ме ктеп болчу, сегизинчи классты окуп, андан кийин анан бул Нарындан тогузунчу, Ат-Башыдан онунчуну окудум. Атам малчы болгонуна жараша, мындай тууганы жыты бар кишилердин уйундо журуп окудум. Эртен менен эрте туруп, кулун чыгарып, отун жагып, ошол 8-9 класс кездеримде ошол, отторун чыгарып. А ошого чейин эле Ак-Муздагы мындайраак туугандарымдындын уйундо журуп, отун жашып, кулун чыгарып, шентип окудум. Бир жолу … чырак жок да, анан баягы казан мешке бирдемени жылтылдатып коёт да, анан ошого чай кайнатып же болсо жарма жасайбыз, башка тамак деген жок. Ошентип атса мен болбой, эртенки биринчи класс окуп аткан экенмин да, кырк жетинчи жылы, мындай ошону жарыгына минтип (корсотуп жатат) китеп окуп жатсам, жездем, - “Турчу нары, Сталин болуп кетсен дагы”, -деп ошентет да (кулуп), анан эртеси тигини билбей калам да,сураса такалып. Эмне десе айтыптырмын да, Жерикбай жездем Сталин болуп кетсен дагы турчу нары деп окутпады, жарык жок(кулуп). Эне-аталардын чогулушуна салып жаман кылган да, даже соттой туран болуп. И. Ошол оттун жарыгына корунсун деп окугансынар да ээ? Х. Ии анан карангыдан касыл жакта, карангыда тигил жак. Жарма, арпадан, талкандан жарма, “только” жарма, ошол коз алдымда турат, жашыл чаар мындай чара эле чон, ошого жарманы жазап келип, туз татып(??12,58), анан ошондон бирден аяк жарма ичебиз уч маал, башка нан деген, башка тамак озу .-. айлансын(??13,03), жок, ушундай болуп чонойгонбуз. И. Жармага талканды кайдан алчу эле ата-энениз? Х. Арпа айдачу да И. Оздорубу? Х. Жок. Ал кезде коллективдешип калып, жалпы колхоз айдап ошондон эптеп бир мушок-эки мушок арпа алып, эптеп анан талкан кылышып. Жаргылчак деген болгон анда, колго озубуз неметип, элек деген болгон, ошенткенбиз … Коллективдештирууго ошол Тайсал, менин чон атам абдан киришкен, эми ал жашыруунбу жашыруун эмеспи байлар… бербей койгон байларды кедей токмок уюштуруп, ошонун башчысы болуптур Тайсал. Анан бербей койгондорду сабатып туруп алчу экен(кулуп). Ошентип … коллектив деп анан колхоздун малын аябай, абдан жогорку немеде бакты, жылкысын да бакты атам, Байбагыш атам,коюн да бакты, уюн да бакты, журуп олтуруп элуу жетинчи жылы Ленин орденин алып, татыктуу болду да Ленин орденине. И. Ошол мектепте мугалимдер менен окуучулардын ортодогу мамилеси кандай эле? Х. Мектепте, экинчи класс - биринчи класста Султанбаев Надырбек деген агайыбыз окутуп калды, экинчи классты Тулобаев Жумакадыр деген атабыз окутуп калды, жакында эле козу отту, токсонго чыгыппы, ошондой. Ошол кезде сабагын отуп баягы ото турган немелери бар, эсептери бар да, экиге кошсон уч болот, тортко кошсон беш болот дегендей сыяктуу, аларды окуткандан кийин, бир он мунотчо акыл-насаатын айтып турар эле да, мен мур бою ошол адамдыкын унутпайм. Жакшы адам болуш керек, уруу кылбаш керек, ушак суйлобош керек, тигиндей мындай ушундай ушундай дегендерди айтып эметчу да. Абдан жакшы учур эле, мугалимдер, андан кийин деле 4-5-6чы класстарды окуп жургондо биздин Ак-Музда ушунчалып каттуу суук болот, машине деген жок, ат гана, жоо киши жургон мындай жолчо бар да, ошол жолчо менен келе жатканда алдынан мугалим чыгат, борошон болуп жатса да болбой “ушанканы” чечип алып туруп, “Саламатсызбы, агай” деп учурашып анан кайра кийчубуз, жолду бошотуп берип. Ушундай мугалимдерге “уважение” абдан мектепте балдардан абдан чон эле да … И. Жакшы коргон сабагыныз кайсы эле мектепте? Х. Бут эле беш менен окучумун мен, анткени эс тартып калганда,чонойуп калганда кирип калдым да, тогузга келгенде кирип, тогуз жашка келгенде биринчи класска кирип калдым анан сабагынын баарысын жакшы билчумун, бут эле: арифметикасын, адабиятын, бут эле бешке окучумун да. Сочинение жазканда сабактан сырткары китеп окуу десе жазуучулардын китебин окуучубуз. Бир жолу сочинение жазып, биздин Элебаев деген жазуучубуз бар болчу, Мукай Элебаев. Ошол кишинин эмне деген китеби бар эле, ошону окуп калыптырмында, “сочинениени” ошого жазсам анан, “Мына, Тайсалов Арпачы, момундай неметиш керек, ушундай окубайсынарбы, карачы момундай келтирип жазыптыр сочиненияны анан арифметикалык бир да катасы жок экен”, деп мактап балдарга, ошентчи да мугалимдер. Ошол, ошентип сегизинчи классты бутуп, тогузунчуну ушул Нарынга келип, Нарында шаарында ошондо окуп калдык. Анан менин деломду коруп, Абдылдаев деген агай экен, кийин билдим, “Мага бул окуучу керек”, деп мени алып анан тогузунчу класстан анан кузундо ..мм… анда колхозго жумушка жиберчу, кузундо арпа оргонго Ат-Башынын Терек-Суу деген жерине жиберди биздин классты. Мени болок жака баргандардын баарысына “руководитель” койду мугалимди, а мага руководитель койгон жок, мени коюп койду (сыймыктанып), ошо менен балдарды ошол жерде иштетип … иштетип анан келгенден кийин мени Комсомол комитети кылып койду, активист деп … И. Мектепти буткондон кийин сиз каякта окудунуз? Х. Мектепти буткондон кийин сразу окууга бардым. Окууга барып, 1957-жылы, анда чон окууга ото албайм деп, авто-дорожный техникум деген бар экен, ошол акто-дорожный техникумга бардым, отпой калдым. Отпой калып кайра келдим биринчи сентябрьда. Анан бир досум бар эле, барбай эле бул жактан иш табабыз деп, потребсоюзда иштейт экен. Алып барып мени ученик деп, айына 40 сомдон толоп, 40 сом деген анда укмуштай акча да, 40 содой акчасын алып ученик болуп журдум, бир 3-4 ай. Тортунчу айдан кийин завскладыбыз, потреб союздун завсклады райпо деп койчу, Районный потреб Общество деп, завскладыбыз эмне бирдеме болуп бошоду. Аны откоруш учун болок сладда иштеп турушу керек да, анан бул бала болот деп мени тигил председатель Райпо Толобектин атасы болчу, ким эле фамилиясы, Эсенгул аке. Мени чыкырып атат дейт, кирсем, -”Завсклад болосунбу?” дейт, мен эмне экенин деле билбей эле эсим чыгып калды анан, “Канча уйунар бар?”, - деди. Бир уй музолуу дейм. Канча коюнар бар? 5-6 коюбуз бар. Анан жылкычы десе, бир бээбиз бар дейм да. Ошонун баарын жашырбай айтып берем да, “Анда сен болосун завсклад, растрата болсон тологудой экенсин деп завсклад кылып койбодубу. (кулуп) И. Канча жашта ал жака Завсклад болдунуз? Х. Завсклад ошондо 19 жашымда бодум го дейм. Завсклад болуп 7-8 ай иштеп калдым. Жаны товарлар келет анда ачкабы(?), товар дагы элге укмуштай керек да, укмуштай неме болдум, так иштедим, складын откоруп бердим, жакшы иштептирмин И. Ал товарлар кайдан келчу эле? Х. Бишкектен келчу, Рыбачыдан келчу, продуктулар, вино арактар болчу баары эле(кулуп), Бишкектен келчу И. Аларды эмне кылчу эленер? Х. Аларды биз анан завсклад деген районный ошол жерге тушуруп, топтоштуруп бир жерге бул базардын жанында болчу, анан айылдарда дукон бар да, ошолорго болуп берчубуз … Анан откоруп берип кетип калып кузундо чыкырып атат деп, Облпотребсоюздун немеси чыкырып атат дейт, барсам Облпотребсоюзга жаны склад ачып жатыптып, дефицитный товарлар деп коет да анда, тукаба, чий-баркут, швейный машине, эмне, эмне, иши кылып жаны бут ушундай товарларды, ошого жаны склад ачыптыр. Сени тын иштейт деди, болосун деп мени ошо завклад кылып койду. Бир жыл иштедим, бир жыл иштеп анан чыгам да отпускага, отпускага чыксам офис деп коёбуз бул товардарды тизмелеп, ошол тизмени карап бул бет тиги беттери бар да, ошол беттердин бир бетине откоруп алган завсклад кол койбой коютур. анан прокурор чыкырып … кол койбой коюптур сен ушунуку бир жуз бир неме сом экен, баланча мин сомдун товары экен да, анда сен соттолдун мунун колу кана дебейби. анан мен тыныраак экенмин да, откоруп берген офистин бир экземпляры болот, ошого мен кол койдуруптурмун аны мен алган экенмин, алып алыптырмын да озум, анан алып барып уйдо сактаган,атамдар жайлоодо да, анан Ак-Муздагы уйдо чемодандын ичине, устуно салып коюптурмун. Аны алып келип ошо бети, баланчанчы бет болчу, 11чи бет беле, 12чи бет беле, до сих пор эсимде, корсотсом эле прокурордун тергочуусу болчу, отуруп тур деди, тиги беркини камап койгон да милициясы менен чакырып келип, кагаздардын баарысын мындай коюп, бул кимдин колу, менин бетимди сураган жок, бул кимдики, меники, меники деп атат да, анан бир маалда бул кимди колу десе, меники дептир. Анан ошол жерден эле согуп эле кирди, атандын оззурайын буга эмне кол койуп бересин, анан бугалтерия да тигиге кол коюлбай калган. Ошону менен аран кутулганбуз И. Ошол убакта товарлар келчу дейсиз, аларды каякта Кыргызстанда, биздин олкодо чыкчу беле же башка олкодон алып келчу беле? Х. Жок, анда башка олколордон вообще товар келчу эмес, такыр. Озубуздун мынакей Союзда чыккан, республикада чыккан товарлар гана келчу да. Чокойлор,мисалы, бизде Токмокто жасалчу, керзовый сапоги деп коёбуз … И. Алар ошол канчанчы жылы келе баштады, чокой эмес керзовый отуктор? X. Ошолор илгеру эле келчу, мен болгондон баштап эле келчу. 1957 жылдарын биле, 57-жылдардан баштап эле товарлар келчу. И. Товарлардан дефицит болчу беле же …? Х. Дефицит, копчулук эле дефицит болчу. Жаны … башында жок болчу, анан жаны чыгып жатса, дефицит болот да. Анын, озунун коммиссиябыз бар биздин, товаровед анан эмне эмне, анан ошол карап туруп, мисал учун Куйбышев, Мин-Булакта баланча[24.52 тушунуксуз] бар, ага баланча бериш керек, удельный весы баланча, ошондой эсеп бар болчу жакшы. Ал эми Оттукта баланча эле, анда ага баланчаны бериш керек деп, ошондой берчубуз. (удалить паузу до 25.14) И.Ошол иштеп жургон кесиптештериниз менен мамилениз кандай эле? Х. Мамилем абдан жакшы болчу. Эми ошол кезде мени менен иштешкен кесиптештерден аз эле калды, бир-экоо элеби, ошондой эле. Жакшы, жакшы мамиледе журчубуз да. И. Ал жакта канчанчы жылга чейин иштединиз? Х. Соодада, иши кылып жалпы соодада 25 жыл иштедим. Нарынгортор(тушунуксуз) дагы иштедим Нарында шаардык соода деп коёт, анда главный товаровед деп коёт, ошол товарлардын ассортиментерин карап, ошону алып келгени мен болчумун да, главный товаровед деп, берки товароведтер “изучение” кылчу, кандай товар керек, эмне керек, ошолордун баарысын… И. Партияда турган адамдар боду беле? Х. Партия мучосубу? И. Ии ооба Х. Партиянын мучосу председателибиз болчу, анан айрым дукончулор да коммунист болчу, ии анан журуп отуруп мен 25 жыл соодада иштегенден кийин орторооктун жанагы главный товароведи тиги болду. Общепит коомдук тамак-аш жагы болчу анда директор болуп эки жолу иштедим, анан ошентип журуп кийин Нарын швейный фабрикасы республика боюнча “единственный” фабрика который “национальный одежда” тиге турган. Ошонун директору болуп дагы 12 жыл иштедим. Ошого директорго коёрдо мени кандидаттыка алышты, партиянын кандидаттарларына, анан бир жылдан кийин “член” болуп калдым, коммунистмин да,эми азыркыга чейин коммунистмин - билетимди берген жокмун эч кимге, озумдо эле сакталып турат. Жаман жери мен “взнос” токпой эле журо берип, журо бердим да, взнос токпой калдым. Мен того берсем кайда кетет эле ошол (жылмайып) И. Башка мучолор взнос токчу беле? Ал эмнеге токчу эле взносту? Х. Билбейм, алар жонундо билбейм … алар биллетерин таштады окшойт, кээбирлер орттодук деп. Менин бугункуго чейин сейфимде турат. И. Партия мучолорундо кандай мумкунчулуктор бар эле, башкаларга салыштырмалуу? Х. Башкаларга салыштырмалуу аткара турган жумуштар … ишене турган, мына ошондой партиянын мучолоруно берчу да. Коммунист болбосо андай жанагы чон жерлерге алып барчу эмес, мисалы фабриканын директоруна алып барчу эмес да. Мына мен коммунист болгон учун ушундай болду. И. Кандай уйдо турчу элениз? Уйунуз кандай эле, там беле же ...? Х. Уйум дегенде квартирада журдук адегенде, Тогуз-торого эки жыл иштеп келдим, Потребсоюздун “заместитель” башкармасы болуп. ошондо квартирада турдук, алды жер болчу. Бир куну эле колутугум муздайт эртен менен ойгонсом эле, карасам колтугума бака кирип жатып алыптыр (кулуп) … ошол артыкчылыгы. Андан Нарынга келгенде да квартирада журуп , бирок там салыш керек дегенди ушу жышамда беле , канча жашымда там салдым, чон там, аябай жакшы. Нарын боюнча иринчи сеники деп, архитекторлор келсе эле корсотуп калышчу. Азыр ошол особнякта турам, окмоттон очередьке туруп тамак алган жокмун эч качан, квартира журдум да анан там салып алдык. И. Бош убактыгында эмне кылчу элениз? Бош убакыт болчу беле ошол убакта?Сиз окуп жургондо же кийин Х. Бош убакытта адегенде … китебим бар эле бир словарь, Юдахиндин чыгарган китеби бар болчу , элуу бир мин созу. Ошондон окуп кичине орус, бут эле кыргызсча окугам да мен, анан орусча окуп кичине-кичине неметип келе жаттым. Анан жон китептерден дагы китептерден окуп журдук. Бирок, чындыгын айтыш керек кемчилик озумдон кетип калды да (окунуп) кичине акыл кошуп, же тигиндей бол мындай бол деген жетектеген киши болбогондуктан эле “чээнден чыгуурак” башкачарак болуп жашап калдым да. Жанагыдай иче турган, жей тураган тамагын болсо,кийимин бутун болсо. Эки кийим келсе бироо меники, бир кийим келсе бироо меники болчу да, эч кимге неметчу эмесмин, главный товаровед болуп анан потребсоюзда журдум … кичине кобуроок, копкон болуп калдым да, Анан кийин кийин акылга келдим (кулуп) И. Бала чагынарда кандайн оюндар ба болчу эле? Оюн ойночу беленер? Х. Ойночубуз. волейбол ойночубуз мектепте … анан жарычубуз “легкая атлетика” деп коёт да, стрельба болчу, стрельбадн да биринчи атчумун. Бир жолу общепиттин директору болуп турган кезде Горкомдун секретары, Горисполкомдор болуп барып анан бут атышап калдык, пистолет менен бут(?) атышып, анан мен эле талкалай атып салам (кулуп) тигилердики тийбейт, бир аздан кийин эсиме келип анан кийинкилерин тескери тескери атып, ошеттик. И. Коллективдештируу жонундо эине айта аласыз? Жашоонузга ал кандай таасир тийгизди? Х. Кайсы учур? И. Коллективдештируу Х. Тиги Союз башталаардагы коллетивдештируубу? И. Ооба Х. Менимче эн чынын, тусун айта турган болсо коллективдештирууну мен аябай жактырам да. Себеби элдин баары жумуш менен алек “занят” болот, жумуш аткарылат, коллективдештирууго жанагы чон атам Тайсалдын дагы иштеген учурлары коп таасирин тийгизди да. Анан андай коллективдештируу деп, колхоз болуп, колхоздун жумушун далай мектепте окуп жургондо иштеп, мына был колумду (колун корсотуп) арпа оруп атып колумду мындай алдырганмын орок менен. Сабактан кийин алып барып арпа ордурчу, жазында баш тердирчу, бар … арпанын башы тушуп калат да, ошону жазында тердирип, урон кылып себишип, ошондой болчу да. Айыл башкармага баш ийишчу, айткан айткан, деген дегендейди. Башкарма болсо райондон алчу эмне жасаш керек, эмне кылыш керек, кенешип, кенешуу жолу менен. И. Колхоз жонундо айтып калдыныз. Айылдыктар колхоздун курамына кандай шартта киришчу?Жеке калоосу мененби же …? Х. Жеке каалоосу менен кирчу, бирок айрымдары жанагынтип коллективдештирууго малын бербей койгондор, ошол эле бойдон озум кармап турам малымды десе тушундурот да, бул элдики болсун , болгондо турмуш которулот анан сеники да болот деген созго коп тушунбой, бербей койгондорду анан ошентип сабатып тарттырып алчу, кедей-токмок кылып. Кедей токмоктун беш-алты жигити болгон, ошолор токмокточу да, ал тигинин жылкысын айдап жоно колхозго, жазгыла актысын бут документ мына кайра бер копиясын озуно, илгери кийин тиет немеси деп. И. Сиздин колхоздун аталышы кандайн эле? Х. Куйбышев болчу. Колхоз имени Куйбышев. Бир кыштак уч башкармадан турчу да, анан кийин учоону кошуп туруп,бириктирип туруп Куйбышев атындагы колхоз болду. Мурдагы бироо Куйбышев, бироо Боронду,бироо Кызыл-Аскер деген уй кыштактан турчу да, уч кыштак бир жерде болчу, учоондо уч башкарма болчу. Бирок анан кийин элуу канчанчы жылда, жылы эсимде жок, жоюп туруп учоону бир колхлз кылып, Куйбышев атындагы колхоз кылган. И. Эмнеге Куйбышев аталып калганын билесизби? Х. Эми Куйбышев деген неме… союздун немеси эмеспи … Союздун куруучуларынын бири да Куйбышев. И. Ошонун атынан аталып калган турбайбы анда Х. Ии И. Колхоздун озун озу башкаруу уюму бар беле?Башкармаларды кантип тандачу эле ал жака? Х. Жок. Анда колзоздун башкармаларын Райком аркылуу, райондук партия комитетинин секретары аркылуу, алардын бир оозу аркылуу(?) алардын бир оозу жети кишиден, тогуз кишиден, он бир кишиден да,ошонун жети кишиси чогулуп туруп, башкарма билет да ошондо Куйбышев колхозунда ким баш которгон, жанагы уч колхоздун кимисинин башкармасы тын, кандай иштеп жатат. Андан кийин тиги жерден карап туруп коллектив менен Райондук партия комитети чеччу, анан болчу башкарма. И. Колхоздун мулку кантип тузулгон? Х. Колхоздун мулку биздики, ушул Ак-Муздуку мал аркылуу тузулгон, колхоздо, бизде … мурдакысын билбейм, адегенде башталышында, анан кийинки учурларда жлуу мин тумар кой, жыйырма мин этке того турган кой дегендер болгон. Ошолордон акча тушчу да, откоруп. Козулар элуу мин кой тууганда, элуу мин кошуп тууйт да, анын анча-мынчасы олсо да, калганы бар, кошулуп отуруп колхоздун байлыгына ошол неметчу, башка байлык колхоз киргизе алчу эмес. И. Сиздин уй-булоонуз эмне берди ошол колхозго? Х. Бизде, Тайсалдын озунун илгерки “сначала” айта туран болсок, озунун малы жок да, орто экен, бирин-экин жанагыдай малы болсо аны бериптир. Бербесе тигил кедей-токмокко урайт да, чынбы? И. Совхоз менен колхоздун айрымасы эмнеде? Х. Совхоз менен колхоздун айрымасы, колхоздун озунун немеси чечет, совхоз болсо айлык толочу да, айлык толочу, толой турган акчасын айлык деп койчу, а колхоздор болсо эмгек акы деп койчу. Биз эмгек акыны элуу бешинчи жылдан баштап алдык. Элуу бешинчи жылга чейин эк качан мындай неме жок, мал багып атасын, арпа айдап атасын же эмне кылып атасын - бул акчан деп эчнерсе бурчу эмес да, бекер гана журуп иштеп, озубузду озубуз тургузуп алып туруп, анан 1955- жылдан баштап туруп айлык мындайч айтканда айлык да, эмгек акы толой баштабадыбы. Аны дагы “натуралап” берип калды, акчасы жок, малчыларга кийим берип калды бекер, бекер отук, бекер … шаравара деп коёт (40,13 тушунуксуз) деп коёт, оолордун баарысын бекер берип калды малчыларга. Андан кийинки жылдары жон эле малчылар чыт тукуруп эле жатып калды, комурунон бери тушуруп берчу, колхозго. И. Коллективдештируунун натыйжасында кандай озгоруулор болду? Х. Ал кезде эми коллективдештируу жыйырма неменчи жылдарда болду го, озгоруу элдин баарысына жумуш болду, бироо арпа айдап кирди, бироо картошка айдады, бироо кызылча айдады, бироо чоп чапты, а бироолор болсо 550-дон ашырчу эмес, 550-дон кой болуп берип ошону бакты, бироолор жылкы бакты, бироолор уй бакты, мындай бош жургон жок. И. Колхоздун ондуруш базасы кантип тузулгон? Эмнеден тузулгон? Ошону билесизби? Х. Ондуруш базасы … ал кезде эми жанагы механизация , машина, трактор тиги-бугу дегендин баарысы райондо,РТС деп койчу, Районный технический, колхоздун озундо жеке уюштурган жок, аны бир гана райондун масштабында уюштурду. И. Ошол убактарда балдарга билим беруу маселеси кандай эле? Сабатсыздар болду беле? Х.Кийинки эле учурларды айта алам албетте. Колхоздор озубуздун кадр болсун деп озубузго деп направление берип, окуу жайларына, направление берип окутуп анан келгенде зоотехник болсо - зоотехник кылып ошону жумушка алып, ветеринар болсо веттехник кылып алчу жумушка. Анан ошонун ичине осуп чыгат да башкарма тиги-бугу дегендин баарысы. И. Саламаттыкты сактоо кандай уюштурулган эле? Ооруп калса, аны ким айыктырчу эле? Х. Бизде Ак-Музда участковый больница деген бар болчу, ага чейин бир эле болмодо фельдшерский кылып неметчу, Калий(?) деген апабыз бар эле, укмуштай даарыгер болчу (кулуп), ошол эле айыктырчу анан кийинки жылдары ушул жанакындай неме уюштуруп, больница эле сразу салынып калды окшойт , больница салынды. Больница ошол 1950-жылдары салынды окшойт бизге. Врачтар келди, озубуздон буткон балдардан келди, болоктор келди направление менен. Мен билем элуу жетинчи жылы го дейм, элуу алтынчы, бизде уч врач бар экен больницада. Мен озум ошол 1956-жылы больницага жатып калып, сарык болуп, ошондо бироо колдук доктур болчу, ал менден бир торт беш эле класс, беш жаш улуу экен, жакшы доктур болчу. Андан кийин азыр аябай чон больница болуп чонойбодубу биздики, райондон кийинки эле биздики Ак-Муздагы больница. И. Жугуштуу оорулар жайылган учурлар болду беле? Х. Жок. Ошол 1945-46-жылдары котур басты элдичи. Бут котур болдук.Тоо котур деп коёт экен, чон чон жара болуп меники момундай (колун корсотуп), биз ала качып журуп жоголду ал. Биз элге аралашкан жокпуз, элди билбейм, котур болуп атат дегенде эле жайлоодо, кыштоодо журдук. Анан котурга,меники ар кандай жерге жанакыдай неме чыкты, атам да, апам да таза эле бойдон неметишти. И. Экинчи дуйнолук согуш башталганда канча жашта элениз? Эсинизде барбы? Х. Ооба,эсимде. Японияга барышпадыбы … Японияга барышты … Японияда канча болду аны анча досканально айта албайм, билбейм. Жапан согушуна катыштык деп келгендер И. Ошол согуш жонундо эмнени эстей аласыз? Адамдар эмнени билишчу эле согуш жонундо? Х. Германия менен болгон согуштабы? И. Ооба Х. Германия менен болгон согушта, озунун бийлигин озу жургузо турган болуп, дуйнону озу башкара турган болуп Гитлер ошондой тийишеп калды го дейм. Ошондой тийишип калды, бирок ал тийишет деп биздин разведкалар эчак иштеп билген аны. Ошон учун тиги чек арага топтобой, бери жакта туруп бири бирин эртерээк баштап калышты да тигилер. Бир кун эрте баштап, бир топ кырсык болуп, чыгым болуп кетти адамдан. Анан кийин бара бара Сталиндин катуу, “жесткий” тартип кармап, стратег Сталиндин башчылыгы менен женип чыктык, болбосо тигилер укмуш болчу. Сталинградты талкалады кудайды карабай, И. Канча жашта элениз, согуш башталганда? Х. Мен 1937-чи жылмын. 1938 деп жазылып жатпайпы ээ? И. Ооба, 1937 дейинби? Х. Жок, документин 1938 И. Эсинизде аз эле калган турбайбы ээ? Кичинекей болчусузда? Х. Кичинекей болсом дагы эстейм … эстейм баарысын (капаланып) И. Согуш сиздин же сиздин уй-булоонуздун жашоосуна кандай таасирин тийгизди? Айылда жашаган адамдарга таасири болдубу? Х. Согуш болгон учун таасир болуп, жанагы 1946-47 жылдары “восстановительный” убакыттар болуп калды, 1948 жылдар жон эле арандан сорго оттук ошол жылдары … кара тумоо деген дагы оору башталды, анан (48,43 тушунуксуз) алды, жанагы … хас деген бар эмеспи, немистин немеси, адамдарды чоп жедирген, ошол сыяктуу жоп жей баштабадыкпы, зыгыр деп коёт, зыгырды неметип тазалып тушурсо май немеси чыгат, ошондон да жеп, бир кундук ачкачылыктан отуп кеткендер болгон. И. Ачарчылык болгон турбайбы Согуш жылдары? Х. Ачарчылык аябай болгон, оношчо койду айдап журуп, ачка болуп жатсак да бирине чекесине тийчу эмеспиз да. Чекеси тийиш деген болчу эмес андай, тартип ошондой болчу. И. Чон атаныз, же сиз тааныган адамдар согушка барды беле? Х. Менин атам согушка эмес рабочий батальонго чыкырылып калды, анткени ошол рабочий батальонго чыкырылып калып анан бул Барнаул жака барып, карагай даярдап согушка бир нерсе жазатчу го. ошого катышып калды да, эки жыл ошого катышып. Анан ал жерде дагы эмне, ачка, ачкачылык укмуш болот да, олумдон эле аман келип, анысы жомок эми башкача. Келиптир, келди, келди Байбагыш деп атышат, мен ошондо жетиге чыгып калган кезим го. Элдин баарысы эле аттын устунон тартып алып эле ошентип атат, анан юир маалда мен : “Коётургулачы, мага дагы бергиле” дептирмин. Мени учураштырабы деген созум го. Ошентип анан согуш буто электе эле , кырк тортунчу жылы кайра келди ал киши эмнегедир. Кайра келди да анан 1944 жылдан сразу эле , мал багыш керек да ал киши, эркектер аз да, мал бага баштады. И. Жениш алган кун эсиниздеби? 9-май Х. Эсимде бир жери калган, кичине эле жери калды да, 2Согуш бутту, биз жендик” деп бир атчан киши чаап жургонун билем. “Согуш бутту, суйунчу,суйунчу” деп аты менен чаап жургонун билем. И. Сталин башкарган учур кандайн эле? Х. Сталин башкарган учур, укмуштай начар убакыт болчу да. Эгерде Сталиндин тартиби болбосо, ошондон ары жанагы контур-понтурга катышчулар озубузду озубуз билип, кайра бытыранды болуп дайыныбыз жок жоголмокпуз да, мен ушундай деп айткым келет да. Сталиндин мынакей катуулугунан кыргызча айтканда, ошон учун кармалып, ошон учун неметип калдык. Анын дагы немеси бар го жанагы контурду уюштура калып кокустан, (52,24-52,52 тушунуксуз. прослушать). И. Сталиндин убагында жазалоолор коп болгон турбайбы, алар кандай отчу эле. Эсинизде барбы? Х. Сталин убагындагы жазалоо жанагы эле контурга, репрессияга кеткендер жонундо гана билем, башка … аа башка, тартип ото каттуу болчу да, Арпадан бир-эки килограмм бироонун арпасын кармап алып, ошону менен соттолуп кетип, келбей калган кишилер болгон. Эки килограмм арпа учун соттоп жиберген, ошондо тартип ото эле каттуу болгон И. Сталин каза болгон куну эсинизде барбы? Х. Эсимде бар. Сабакта болчумун, Сталин олду деди, ошону менен, балабыз да биз, мугалимибиз ыйласа баарыбыз кошулуп ыйлаганбыз. Бешинчи март беле, жок … бешинши март болуш керек эле И. Эл Сталин менен кантип коштошкон сиз жашаган жерде?Коп киши ыйлаган деп жатасыз Х. Ой, тимеле мен коргондон кишинин баарысы эле ыйлаган. А мыгалимибиз ыйлап атса Сталин олду деп, биз дагы ыйлаганбыз балдардын баары, бир класста отурганда угуп калдык да … эсимде … Сталин олоордо мен туш коруп атам, жатам, туш корсом бизде, ойдо жакта Босого деген жер бар, ошол капчыгайдын туйундо элдин баарысы эле момунтип атат. Укмуш болуп эле , согуш болгон атабы, эмне болгон атат, дагы бир нерсе коруп анан ойгонуп кеттим, бирок менин такыр эсим чыкчу эмес. Ойгонуп кетип, эшке чыккым келип калыптыр. Тонду,тонду жамынып эшике чыктым, кышытын куну эмес беле, март. Эчке чыксам ай карарып туруптур, тутулуп атыптыр, анан ушуну айтып кирсем эле, иий ай тутулуп аткан турбайбы, кудай сактасын айланын, тиги-бу деп калышты, ошондо Сталин олду. И. Сталин отуп кеткендин кийинки учур кандай болду? Эмне менен айрымаланды? Х.Сталин отуп кеткенден кийинки учур, мен анчалык эми бир нерсе айландырып, ойлоно турган жаш эмес, жаш эмес да биздики, андайды мындай эле откоруп койгон курактабыз да. Ошондон кийин анан … репрессияга кеткендер кетишти, тигиндей куч колдоно тургандар эч ким жок мисалы, анан озунчо анан эмне жылдык беш жылдык план эмне жылдык план деп алып туруп анан ошолор менен иштеп анан ошолорду, 1953-жылы олдубу? И. 1953 Х. Ии, ошол 1953 жылы, анан 1954 жылы, эки жылдан кийин анан жанакындай эмгек алганга жетишип, 1955 жылдан эмгек анан иштеп калдык. И. Азыр айылда жашаган элдин азыркы жашаган турмушу ошол колхоздо жашагандан эмнеси менен айрымаланат? Х. Айылда мисал учун азыр, азыр айылда жашагандар, Кыргызстандын айылдында жашагандар шаарда жашагандардар алда канча жакшы боло баштады жашоосу. “Самый главный” тамагы бар, акчасы бар, сатам десе малын сатып коёт сразу. Айылдын турмушу шаардыкына караганда онолду, бар , келечеги бар И. 1990-жылдагы колхозду жоюу чечими туура болгон дейсизби? Х. Такыр туура болгон эмес, такыр! Жон эле бир жанагы немелерди бир коюп, бир ботолко арак болуп , жон эле чыккынчылып да бул озу (агрессивно). Тигини оз ордунда коюп койсо турат эле да, озунчо байыйт элек, озунчо журот элек. Макул таратып берсин элге, анда “отдачасын” алышы керек болчу да, договорлошуп мисал учун. Менин атам тируу болчу анда, анан бул жерде бир балам бар азыр, ошол колунда, 8-9 класспы. Ошолр туруп кой алабыз деди, беш жан экенде алар, сыртта учетто бешоо. Бешооно он бештен кой алып жуз бирдеме кой, жетимиш беш кой алабыз дейт, мен такыр болбой койбодумбу. Албайсынар, анын эртен доолайт, жунун доолайт толун доолайт, кол коюп договорлошсонор алгыла, болбосо албагыла деп мен алдырбай койбодумбу. Алдырбайм койдум. Озум фабриканы ошондо жойду, жоё турган комиссия келди орус кыргыз аралаш, бут, тиги-бу деп, машине анан озунчо бир машинени ал дедиби, машинелерден ал дедиби же тиги тукаба, чий-баркут дегендер бар да складта. Ошолордон аласынбы деди, мен албайм дедим, кыргыз бар экен, “переводи” мен орусча билбейм да. “Булунгондон, булдугу лбайт” деп болбой атат, булунуп атат союз, албайм деп атат, ошондой немеси бар экен деп тушундурду бул кишинин, башын чайкап кулушту (кулуп).Мен бир эчтеке алган жокмун фабрикадан, эч нерсе. … Жаман кылды, ошол убакта бул колхоздорду таратуу, малдын баарысын таратуу, мен баягы куну телевизордон кордум, мурду эле калыптыр, мурду эле, башка бир килтейген анан жаман карыптыр, менден эчак жаш болуш керек эле, ушу немени чыгарган, момул малды таратып, колхозду таратып, мамлекеттие менчикти таратып, бут неметкен неме. И. Чарба салыгы деген эмне эле?Ошол убакта салык толочу беленер? Х. Жок мен тааныш эмесмин. Ал салыкты колхоздун эсеби, колхоз озунчо бутун салык толосо керек. А “индивидуальный” элдер озунчо салык толочубуз аз-азтан, аз-азтан анан анчалык эмес, коолап эмес. Казыр аябая жесткий да, салык эле салык деп жатабыз, антпесе иш бутбой калчудай болуп. Анан жанагы онугом деген майда немелер бар, алар онукпойт да ошонун аркасынан. И. Сиз айтып кеттиниз ачарчылык болгон, аябай кыйын учурда жашадык деп, ошону эмне женгенге жардам берди. Элге, кыргыз элине же Нарындыктарга болобу, эмне менен ошону жендик деп ойлойсуз? Х. Элдин озунун туруктуулугунан, чыдамкайлыгынан, бир жакшы нерсеге умтулуусу бар илгери, ушуну женсек ачкачылыктан чыгып кетебиз деген ишенич менен чыгышты окшойт. Ошондой менен чыкты. И.Элдин ынтымагы болсо керек ээ? Х. Элдин ынтымагы, болбосо мындайн тескери ойлогон немелер чыкса элди бузуп жарып, биз ушинтип эле ачка отурат белек, бул Сталин бакчын бизди, же болбосо жгорку жактан баксын деген тескери нерсенин баарын суйлоп чыкмакта. А бизде кыргызча айтканда жоош, жоош дебейбиз эми, жоош деп айтканда болбойт, мындай биримдик, токтоолук, келечектен жакшы умутту умуттонгон эл болуп калды да, элдин ынтымагы, ошого карап неметип калдык. И. Мурдагы эл абдан ынтымактуу болчу дейсиз, азыркы жаштарга эмне насаат айта аласыз? Олкодо ушундай болуп жатканда Х. Азыркы жашка бул ардагер, улгайган адамдар озунун баскан турганы менен, суйлогон созу менен, келечектен бир жакшыраак нерсени умуттондуруп, ошол жакшыраак нерселерге ой жугуртуу менен жаштарга мамиле кылып, ошолорду жайылтса деген ой бар, тилегибиз ошол. Жаштар … кээде андай деле жери жок, жаштар ушул биздин койгон калыбыбыз менен журсо жакшы болоор эле деген бир оюм бар да. И. Суроолорум деле бутту го дейм. Чон рахмат сизге!
Мен, Токтобеков Муслим, 1934- жылы, 15- сентябрда Ак-Кочкор айылында төрөлгөм. Ата - энем болсо колхозчу болуп иштешкен: апийм тигип, колхоздун жумушунда жүргөн кишилер. Колхоз уюшулуп анда сугатта, колхоз жумушунда жүрүштү. 1942 -жылы, 1-классымды Караколдон окудум. Эмне болуп көчүп барганыбызды билбейм. 1952-жылы ошол эле Караколдон 10-классымды бүтүрдүм. Согуш жылдарында ошол шаарда жүрдүм, кыйынчылыктар көп болду. Атамды болсо 1942-жылы армияга алып кетти согушка,1944-жылы армиядан инвалид отечественной войны болуп келди. Колунан ранен болуп, 3 -группадагы инвалид болуп калды. Турмуш оор болду , тамак-аш жок эптеп-септеп эле күн көрүп жүрдүк. Атам 1944 - жылы кайра ар кайсы жумуштарда иштеп, бизди багып жүрдү. Мен болсо 1952-ж Киров мектебин бүтүрдүм. Анан 1-2 жыл ооруп калып окубай калдым. 1954-ж Фрунзедеги ( Бишкек азыркы) Сельхоз Институтга барып конкурс менен бекер окууга өтүп кеттим. Ал жактан огрономический факультетинде 5 жыл окудум. Анан мен шаарда тарбия алып, орус балдар менен ойноп жүрүп, орусча тилин жакшы билчүмүн. Тил билгеним үчүн окуудан кыйналган жокмун. 1959 - жылы окууну бүтүрдүм, “специалист-учёны агроном”, - деген квалификация менен ошентип окууну бүтүрдүм. Ал кезде колхоз, совхоздордо иштетчүда ошондой кесипти алган студенттерди. Кесибибиз агроном болгондон кийин айыл-чарба кызматкери болдум. Ошол айыл чарба кызматкери болуп колхоздордо иштедим, (ойлонуп) Түп районунда “Тургон”, - деген колхозунда 10 жыл иштедим. Ошол жерде иштеп жүрүп, колхоздо кыйынчылык, ал кезде колзоздор деле мындай көп деле күчү жок слабый болуп калган. Баякы согуштан кийин элдин баары кыйланган. Жумушка жараган элдин көбү эле согуштан кырылып калды да. Аз эле инвалидтер келди, абышка-кемпирлер , анан жаш балдар эле калды. Бизди ошондо деле бала кезибизде колхоздорго алып чыкчу. Чыгып алып машак терчүбүз баякы буудайдын калгандарын чогултуп, баштыкка салып, ошону өткөрчүбүз. Тамак-аш деле берчи эмес, ышы кылып энебиз кандай жана эмне кылып бакканын билбейм, ачкачылыкта жүрүп эле чоңойдук. Кийин эми турмуш болду согуштан кийин. 1960-жылдары жакшы болду , ал кезде чоңдор (мамлекет бийлиги) алмашылды Сталин өлдү 1953 - жылы. Сталин өлгөндөн кийин амнистия болуп, түрмөдөн көп кишилерди бошотту. (Ойлонуп) Жанагы репрессия деген болгон экен, нечен бир жакшы кишилерди жалаа-жаба менен ар кандай күнөөлөр менен түрмөгө отургузушту, кээбирлерин атып жиберишти, кыйын убактарды көрдүм. Биз эми балабыз да, көп деле билбейбиз анын баарын, кийин чоңоюп, иштеп, окуп, анан ошондон кийин кичине түшүнүп калдык.(Ойлонуп) 1959 -1960-жылдарда МТС деген бар болчу. МТСтерди жоюп салып, техниканын баарын колхозго берип салган. Бирок ошентсе деле колхоздор көп өнүгө албай, турмуштар оор эле болду. Элди коп кысым кылып жанакы зайым деген немени бар болчу , зайым деп эле ала берчү. 1970 -жылдарда турмуш оңолуп калды, дүкөндөргө нан, ун түшүп, кененчилик болуп калды. Андан мурун жалаң карточка менен берчү нанды (атайын хлебный карточка болчу кагаз ошону кесип, ар бир карточкага - бир нан берчү). Ал карточка көбүнчө шаарда болчу, айылда болчу эмес. Айылдагылар жөн эле эптеп күн көрчү, кичине - кичине ун, эгин берип ошентчү да аларга.(Ойлонуп) Окууну бүтүп, иштеп жүрүп, колзоздо главный агроном болдум. Кийин дагы көп эле айыл - чарба жумушунда иштедим. Кийин жүрүп отуруп, Жети-Өгүздө, Пакровкада иштедим (ойлонуп) анан “заготовительный организация”,- деп коет, (даярдоо) ошол жакта иштедим. Ышыкылып 35-40 жылдай айыл чарбасында иштедим. Райондук кызматкер болдум, заготкантордо иштедим, үрөйчүлүк боюнча жанакы семинаводство деп коет, ошол боюнча иштедим. Эми адистигим агроном да анан жаңы сортторду чыгарып,?колхоз-совхоздордо эгиндерди кандай айдаш керек, кандай өстүрүш керек , ушулардын баарын үйрөтүп, колхоз совхоздордо иштеп жүрдүм. Анан 1978 -жылы Кой-Сары деген жерде пчелосовхоз уюштуруп, ошол пчелосовхозго директор болдум. Интервьюер: ошол каякта эле Жети - Өгүздөбү? Респондент: Жети - Өгүз районунун, Липенка айылынын аягында жайгашкан. Липиндин аягында ошо пчелосовхоз деген бар болчу. Ошо жерде директор болуп 7-8 жыл иштедим. Анан кайра айылга көчүп келип, ушул жерге анан үй салып, ошондон бери ушул жерде жашап атабыз. Өзүмдүн бир-туугандарым болсо: 5 бир тууган болчумун, көздөрү өтүп кеткендер бар азыр. Өзүмдүн болсо 5 балам бар азыр , учоо эркек анан эко кыз. Алар чоңоюп, эми өздөрүнчө турмуш куруп кетишти. Азыр болсо пенсиядабыз кемпирим экөөбүз. Интервьюер:Кичинекей чакта эле атанызды алып кетип калган турбайбы фронтко, ошондо кандай күн көрчү элеңиз , беш бир тууган болсоңуз анан апаныз жалгыз болсо? Респондент: Ооба, энебиз деле неграмотный да, эч жерде иштебейт, мындай домохозяйка эле да. Анан эптеп эле жан бакчубуз. Кээде фронтовиктин семьясы деп өкмөт кичине каралашчу: нан-пан, карточка берип ,кээде отун-суудан кайрылышып. Интервьюер: Күнүмдүк кандай тамактанчу эленер ошондо? Респондент: Күнүмдүк тамагыбыз эми карандай чай. Чай дагы жок, жанакы сабизди казанга кууруп алып, суу кайнатып анан ошол куурулган сабизге суу куйса, кичине суу кызарат экен, ошол анан кайдан тияк-бияктан энем эмне кылып таап келет билбейм. Кичине нан жечүбүз анан шаардагы дүкөндөргө очередке туруп, нан берчи жанакы карточка менен, суткалап турчубуз күнү-түнү кезегибизди күтүп. Ошо жерден беш бир тууган болсок, ар бирибизге 200-300 грамм нан положено болчу. Бир бөлкө тийет да мисалы үчүн бир үй-бүлөгө, 1 кг нан анысы чийки , кап- кара болгон ун, опилка менен аралыштырылган анан ошондой тамак ичип чоңойгонбуз. Кээде суткалап деле ачка жүрчүбүз, ошондо деле курсагыбыз ачпагансып эле жүрө берчүбүз. Анан кайнак эле сууну, анан жанакы токочту аралаштырып жечүбүз. Эптеп жан багып,туугандарыбыз кайрылышчу анча мынча жардам берип. Анан азыр эми жакшы кудайга шугур пенсия тийип, пенсия менен жан багып атабыз. Балдар окуп-чокуп кетти,иштеп кетишти өзүлөрүнүн үй - бүлөсү менен. Интервьюер: Ошол кичинекей чакта апаныз колхозго чыкчу беле иштеп , же үйдө болчу беле балдар менен? Респондент: Үйдө эле болчу беш бала менен кайда барат. Интервьюер:Кошуналарынар чыкчу беле ошол колхозго иштеп талааларга? Респондент:Ооба кошуналарыбыз баары эле иштечү, баарыле иштеп орок орчу, кырманда эгин иштечү ,сугатка даже аялдарды алып кетчү. Жылаңайлак резинка өтүк жок, жылаңайлак суу сугарчу. Кошуналар болсо ар кандай да: мал баккандар бар болчу,кой багып кетет колхоздун койун же талаа иштетет. Интервьюер: Сиздин өзүңүздүн мал чарбаңыз бар беле? Респондент:Жок эми мал чарба жок, эчтекебиз жок,коколой эле башыбыз калдык да . Атабыз армияга кетип калды, бизде болсо эчтеке жок, же пенсия жок, же доход жок анан кандай согуш убагында эле чоңоюп калдык,эптеп эле жүрдүк.Кийим-кече деген жок. Интервьюер: Ошондо эмнеден кийим тигип берчм эле апаңыз же сатып келип берчи беле,кандай кийимдерди кийчү элеңер? Респондент: Жанакы эле бир эски-үскү бирдемелерди чоңураактардын кийимин бизге берип ,эски бирдемелерден кайрадан бычып, кайрадан жамап. Жанакындай “трайке”,- деп койчубуз ,жанакындай бир хб да хлопчатобумажный немелер алар деле эски. Мисалы атамдан калган эски чапанын кичирейтип ,атамдын өтүгүн талпылдатып кийип анан жайдын күнү көбүнчө эле жылаңайлак жүрчүбүз да. Бут кийим жок даже кар жааганда секирип-секирип мектепке чуркап барчубуз. Бут кийим жок жылаңайлак, мисалы учун Октябрь, Ноябрь айларында кар жап коет да, ошол малда жылаңайлак эле мектепке чуркап кирип барчубуз. Интервьюер:Канчооңор окучу элеңер мектепте бир класста? Респондент: Класста эми 25-30 бала окучубуз, ар кайсы жерден келген балдар мектептен окучубуз. Интервьюер:Мектепте Ленин,Сталиндер жөнүндө өтчү белеңер, алар жөнүндө эмне деп айтышчу эле? Респондент:Ооба Ленин, Сталин жөнүндө көп окучубуз. Акындар көп ырдачу: “Ленин күнүбүз биздин ,Сталин айыбыз биздин”, - деп ырдатып, Сталин жөнүндө көп жазчубуз, коп ырдачубуз . Концерттер болуп турчу ,ырдатчу, дикломация айттырчу анын баары эле эсте жок калды азыр. Интервьюер:Кошунаңар силердин туугандарыңа алар жөнүндө, Сталин жөнүндө эмне деп ойлошчу эле, жакшы көрчү беле же жаман корчү беле? Респондент: Аны айтчу эмес, аны айтуга запрет коюлган болчу. Эч кандай жаман жагын айтчу эмес, улуу көсөм,жол башчыбыз - Сталинди жакшы мактачу аябай кошуналар, элдин баары эле мактачу, саясат деле ошондой болчу. Улуу Сталин!көсөм Сталин! Сталиндин жол башчылыгы менен немецтерди жеңип, жеңебиз деп келгенбиз. Анан бул согуш аябай катуу болду да, Германия Москвага чейин кирип келбедиби ,Москванын четине чейин 40 км калган Москвага. Анан ошол жерде элдин баары “все для фронта” деп, жалаң фронтко кетчи бүт баары. Биз ачка калсак, калабыз бирок колхоздон баарын алып кетчү да фронттогу солдаттарга деп. Үйүндө буудайың болсо - буудайды, малың болсо - малыңды деле алып кетип калчы. Фротнко жардам деп эле даже үйгө салган кийизди , аркан, жип-суулардын баарын алып кетип калчы. Анан фронтко жардам деп аялдарга үйдөн отургузуп алып жанакы мээлей, байпак токутуп анан алып кетчү. Интервьюер: Ошол согуш учурунда кандай налогторду салчу эле? Респондент: Ооба налогтор бар болчу ,налогту көп салчу. Зайым деген бар болчу, зайым салып эле жанакы облигация акчага окшош. Лотерейный билет бар го, ошол өңдүү немелерден берчү анан жалан эле зайымдарга. Зайым төлө деп эле келип кыстап, атайын кишилер бар болчу фин агент деп койчу, ошолор келип эле кыйнай беришчү. Эмне болсоң да, биринчи зайым төлөшүң керек болчу. Биринчиден малың болсо ошол малыңды саттырып, үйдө жууркан-төшөгүң болсо аны саттырып, даже кээбирлер сарайын бузуп устунун сатып зайымдан кутулчубуз. Кутулбай калган болбойт, сөзсүз кутулуш керек болчу. Кийин деле биз окуп жүргөндө, Сельхоз институтта окуп жургөндө, студенттерден деле зайым деп стипендиябыздан кесип алчу. Интервьюер:Ошол жанакы айтып атпайсызбы облигация жанакындай барак депчи, кагаз ошону эмне кылчу элеңер андан кийин? Респондент:Аны сактап жүрдүк, өкмөт кийин беребиз деп карызга окшош кылып алышкан да. Кийин беребиз турмуш кайра оңолгондо беребиз деген. Кийин оокаттарыбызды, эч нерсени берген жок, улам тиги власть алмашып кетип эле Сталин болуп андан кийин Малинков болду,Малинковдон кийин Хрущев болду, андан кийин Горбачев болуп ошолор эле перемена власти болуп атып элдин карызы төлөнгөн жок. Ошолор үйдө эле сандыкта жүрүп эле жоголду. Зайым деген неме жаман кылчу ,элдин баарын кыйначу. Интервьюер: А эгерде мисалы, көп балдары бар, күйөсү да жок, эчкими жок балдар кантишчу эле? Респондент:Ошондо эле бар болчу анда деле көбүнчө детдомдорго алып кетишчү. Такыр кормилец жок болсо мисалы үчүн, тоголок жетим болсо аларды детдомго алып кетчү. Бизде эми энебиз бар болчу да, атабыз согушта анан бизге тийген жок ,окуп анан кыйланып эле жүрдүк. Көбүнчө ачка эле кийим жок, жылаңайлак ошентип эле жүрдүк. Кээде туугандар келип анча мынча жардам кылып кетет кичине. Мисал үчүн бир баштык ун болсо берип кетет, бир мүшөк картошка берип кетет, ошол ошентип эле жан бакчубуз. Интервьюер: Жанакы кулака тартуу, “раскулачивание” дегенди уктунуз беле? Респондент: Ооба ал бизден мурун болду ал 1933-жылдарда болду 1930 - жылдарда кулакка тартыш деген болду да. Жанакы кичинекей эле бираз турмушу оң болсо, ошолорду кулак кылып эле ,кулак деп алып барып камап. Интервьюер:Сиздин атаңызды ошондой кылышты беле же андай болгон жокпу ? Респондент:Жок андай болгон эмес, кулакка тартылган эмес. Интервьюер:Сиз окуп жүргөндө колхоздун жумушуна чыктыңыз беле? Респондент:Ооба көп чыктык биз. Сельхоз институтга барганда эле барчубуз, мектепте окуганда деле мектептен баарыбызды классыбыз менен айдап барып анан талаадан арык казчубуз, ышыгылып айыл чарба жумуштарына көп эле бардык. Тиги жанакы айтып атпаймынбы машак терип,анан канал каздырчу, арыктарды тазалатчу жазында. Ошондо кетмен күрөк менен көп эле иштедик. Интервьюер:Балдар эгерде ошондой арыктарды казса,кыздар эмне жумуш кылчу эле? Респлндент: Кыздар деле барышчу. Интервьюер:Кыздар деле арык казышчы беле? Респондент:Кыздар деле аралашып эле, алыбыз келишинче иштечүбүз да баарыбыз. Интервьюер:Ал арыктарды жазында казчусуңар да, андан кийин эмне кылчу элеңер? Респондент: Жайында эми каникулга таратчу, анан колхозго барып чөпкө жардам кылчубуз. Күзүндө чөп чапканда атка минип , чөп сүйрөтүп жанакы чанага мындай жер чана кылып алып чөп тартып , атка минип ,көбүнчө кырманда иштечүбүз. Жанагы буудай сапырат го кол менен, анда эми комбайн жок, кол менен орот тиги буудайды талаадан оруп аялдар барып иштейт. Оруп, боолап анан кырманга ташып барып талкалашат аялдар ошону. Моло таш деген бар болчу, мондай томолок таш [көргөзүп], ошону өгүздөргө, атка сүйрөтүп анан ошону минип барып талкалашчу аялдар. Жалаң кол жумушу да, техника жок. Кол менен, айры менен, күрөк менен, жыгач күрөк менен сапырып, ышыкылып сортировать этип бөлуп калчубуз. Анан аны мүшөктөргө салып эле, тиги “все для фронта”,- деп эле алып кете берчү пристандарга. Алып барып араба менен ташып барып, пристандан пароходго салып, пароход менен анан кетчү. Интервьюер:А силерге эмне калчу эле ошондо? Респондент: Үрөөндүк колхозго калат , а элге эмне эмне калат? Саман эле калат. Эчтеке бүтүн эле алып кетет, анан үрөнгө деп алып койсо керек. Кичине продукты алып койсо керек, биз жаш балдарбыз эмнени билебиз. Интервьюер:Дагы эмнелерди сээп, айдачу элеңер? Респондент:Буудай, арпа, таруу, картошка айдачу. Картошканы колхоз коп деле айдабайт, мындай могуреки огород 30 сотыхтан- 50 сотыхтан жер боло турган ар бир кишилерде анан ошол огородторго картошка айдап алышчу. Үрөн жок картошканын, жанакы картошканын кабыгын калыңыраак кесип, анан ошону отургузчубуз. Ошону көчүрүп анан элди көбүнчө ошол картошка сактап калды ачарчылыктан. Картошканы өстүрүп, ошону отоп анан жанакы буурчак барго ошол буурчакты көбү айдачу элдин. Ошол данды дагы кузгө чейин эптеп багып, өстүрүп алып анан күзүндө тойунуп калчубуз. Картошка жеп ,картошканы сууга бышырып, буурчакты сууга бышырып жеп ошентип элетжан бакчубуз. Элде мал деле жок, бирин-серин бирөөнүн уйу болсо болгондур, бир серин эчки мал деле жок барын эле алып кетчү зайым деп. Интервьюер:Ошол колхоздун кызматы эмне эле ошондо? Респондент:Колхоздун кызматы мал багуу, эгин өстүрүү. Ошол эгинди эл өстүрсө, баарын эле алып кетчү колхоз, барын эле мамлекетке деп. Ал кезде согуш убагы да, “все для фронта” - баары согушка деп эле алып кетчү, анан үрөндүккө кичине алып калса керек, анда дагы аны деле өлчоп эле алып калчу. Интервьюер:Жана талаада бираз буудай, бираз картошка, бираз бабы калып калганда силер чогултчу белеңер чыгып? Респондент:Ооба чогултчубуз. Казчубуз аны, издеп. Кайра жанагы машак деген немени кырманга барып, талаага барып, чукулаа анча-мынча мындай бирдеме тапсан үйгө барып жечүбүз. Интервьюер:Аны тергенде эчким кубалап эчким урушчу эмес беле? Респондент:Жок урушчу эмес. Интервьюер:Бул Караколдун совхозу болуп атат э окуп жүргөндө, азыркы айтып бергениңиз? Респондент: Караколдун жанында Челпек деген айылдар бар болчу. Жолголот деген айылдар бар болчу ,Маман деген айыл бар болчу жаныбызда ошолорго алып барып иштетчуда бизди колохоз окуучу кезибизде. Интервьюер: Эң биринчи трактор кайда жана качан пайда болду эле? Респондент: Эң биринчи трактор согуш убагында деле көргөнүбүз жок. Биринчи трактор ушу, жанагы бир машина пайда болду, 46- жылдарда келди го. Интервьюер: Тракторбу же эмне машина эле? Респондент:Грузовой машина. Интервьюер:Ал эмне кылчу эле, эмне ташычу эле ал грузовой машина? Респондент: Бир орус айдап келчү, не кылчу экенин кайдан билебиз,келип иштеп анан бат эле кетчү кайра эле. Интервьюер: Орустар ошондо кандай мамиле кылчу эле Кыргыздарга? Респондент: Кыргыздарга ал кезде жакшы эле мамиле кылчу, мындай кыргыз, оруссун деп бөлчү эмес. Баарына тиги Советский союз, гражданин советского союза, деп эле жакшы мамиле кылчу. Көп деле дискриминация жок болчу, баары бирдей эле болчу, дружба народов дегени күчтүү болчу. Интервьюер : Ошол колхоздон мисалы бүгүн эгин чогултуп алдыңар да, ууручулук болчу беле, уурдагандар болду беле? Респондент: Ууручулук болсо керек эми, мен андайды укканым жок, билгеним жок. Биз анда жашпыз да,?уурдап атабы же уурдабай элеби кайдан билебиз. Ошондо согуш бүткөндө, 45-жылы, мен он бирдемин, он бирдеги бала эмнени билет. Интервьюер: бираз чоңоюп калгандачы? Респондент:Чоңоюп калганда деле билбейм, аркандай закондору болду да ,анан чоңоюп калганда биз, мисалы үчүн, фронттон кишилер келип атты баягы согуш бүтүп, аяктаганда кайра демоблизация болуп келип атты. Анан ошолор кайра колхозго иштеп, завферма болушуп мал багышып иштеп жүрүштү. Бирок жакшы иштете албай: учетун жүргүзө албай, кебирөөлөр кайра түрмөгө түшүп калгандар болду. Уурдаганын билбейм көргөнүм жок. Интервьюер:Ошол эң жакшысы анан жаманы эмне эле колхоздун, жакшысы эмне эле? Респондент:Колхоздун жакшысы элди иштеткени анан элди такыр таштаган жок. Элди бакты, эмгек күн берчү да колхоз. Баягы уже согуш аяктаганда кичине элге бере баштады. Тиги эмгек күн деп коюп буудай берчү, ун берчү, талкан берчү ышыгылып иштеген күнүнө жараша эгин бере баштады. Кийин кебирөлөр тонналап ала баштадык, анан кийин аягы 60-жылдарда, кийин курсак тоюп эле анан дүкөндөргө ун жайнап эле баары жакшы турмуш оңоло баштады. 60-жылдарда,70-жылдарда андан жакшы болуп эле баардык товарлар көп чыгып, дүкөндөргө батпай эле келип калды. Мисалы үчүн простой өтүктөр, керзовый өтүктөр, жанакы хб бумажный шым-көрнөктөр, шырмал: көбүнчө спецовка трактористер кийет го, шоопурлар кийет, комбинезон-спецовка деп коет ошондойлор келип атты. Кийин турмуш оңолуп жакшы эле болду. Интервьюер: А могу согуш учурундачы айылдарда ачарчылык болуп, элдер тойбой атканда эпидемия, оорулар болчу беле? Респондент: эми андай деле ооругандар болгон жок [жөтөлуп], эми оору болду мындай, бирок өтө катуу ооругандар жок болду. Мисалы үчүн дизинтерия, грипп ушундай оорулар болуп эле атты, баары эле ооруп анан көп деле маани берген жок, даары жок болсо эч ким унчукпайт да. Негизинен согуштан көп өлдү, кырылып калды элдин көбү. Ал кезде советтер союзу дагы слабый эле болчу да, а немецтер аябай күчтүү келди да ,техникасы бар, вооружённый болчу алар. Алар келип эле кырып, талкалап Москвага чейин кирип келбедиби. Анан Сталин кыйын экен, күчтүү анан жанакы Жуков деген кыйындар чыкты. Маршаллдар чыкты ошолордун күчү менен кайра немецтерди сүрбөдубү 45-жылы анан ошентип жеңишке жетпедикби. Интервьюер:Ошол иштеп жүргондө сиз айтып атпайсызбы колхоздо иштедим деп Түптө депчи, Түптүн башчысы болдуңузбу ошол жактын? Ошол жакта кандай ал колхоз беле же совхоз беле ал учурда? Респондент :Кайсы жердеги? Интервьюер: ошол сиз Түптө иштегенде , окууну бүтүп. Респондент:Колхоз болчу. Интервьюер: А кандай чогулуштар бар эле? Респондент: Чогулуштар кыйын болчу, мисалы үчүн чогулуштар көп болчу анан партия деп жанагы партийный кызматкерлердин чогулуштары көп болчу. Ар кандай мероприятиялар, ушу партиянын саясаты да советтер союзун өстүрүш керек, гүлдөтүш керек, элдин турмушун оңдош керек деген максат менен эле чогулуштар көп болчу. Конференциялар ,партиялык съездер көп болчу, ошол съездерге делегаттарды шайлачу ал кезде. Мисалы үчүн, съезддерди шайлаганда баланча дояркп депутат болуш керек, баланча тракторист депутат болуш керек, баланчасы аял болуш керек деп, баланчасы эркек болуш керек деп талап койчу. Даже жашына чейин карачы, бирөө жаш болуш керек, бирөө карырак болуш керек деп ошондой бөлүшүшчү. Делегат анан депутат шайлачу. Зайна Бейшекеева (респонденттин кошунасы) 2 -3 жолу депутат болгон, чабан болуп жүрүп анан депутат болуп Москвага чейин 24- съездге делегат болуп барып жүрбөдүбү депутат болуп. Ошондо как раз ошол жаш аял болгону туура келген го: кыз болсо өзү, жаш болсо анан чабан болсо, партияга алып ошо депутат болуп жүрчү анан. Трактористтердин жакшы иштегендеринин бирөөсүн, чабандардан бирөөсүн алып анан дояркалардпн алып ошентип Москвага съезд делегатовго аралаштырчу. Бирок негизги политиканы жалан партия аткарчу, алар (доярка, чабан, тракторист) жөн эле для показухи. Ооба алар эмне кто за десе колун көтөрүп жүрөт, кто против десе айтпайт, против болсон даражасың да. Кыскасы, мамлекет кайсыга добуш бер, эмнп деп суйлөөрүңдү диктовать этчи. Интервьюер:А ошо партия деп атпайсызбы, сиз партияда болчу белеңиз? Респондент: Ооба, мен партияда болчумун. Интервьюер:Ошол сиздин кызматыңыз элдин алдына кандай эле? Респондент: Элдин алдында ошол эле өзүмдүн айыл чарба кызматынын ишин иштечүмүн, анан кайсы партияда иштесең, линиясын өткөрчүбүзда. Кандай болуш керек, честный болуш керек, туура иштеш керек, уурдабаш керек ,албаш керек ,түз жүрүш керек, партиянын ишин аткарыш керек, коммунизм курууга аракет кылыш керек деген ураан менен жүрчүбүз да. Баарыбыз иштешибиз керек, иштебей калган киши жок, баары иштеш керек. Интервьюер: Партийный билет жөнүндө эмне деп айта аласыз? Респондент:Партийный билет эмгиче сакталуу меники . Интервьюер:Ал Партийный билеттин бары эмне пайда эле? Респондент: Партияга өтсөң мисал үчүн партийный болсон рядовой коммунист болушун керек да, честный болушун керек: «ум, честь, совесть нашей эпохи», - деп койчу [күлүп]. Партия ошол советтер союзунун руководящий органы болчу да, ошол баштайт, ошонун линиясын өткөрүш керек, ошонун саясатын жүргүзүш керек. Чогулуштарда сүйлөшүбүз керек: жанакындай иштебегендерди, терс көрүнүштөрдү критикалаш керек. Оң жол менен жүрүшүбүз керек анан план аткарыш керек: буудайдын планын, эгиндин планын, картошканын планын. Кой бакса, койдун төлүн жогорулатыш керек, койду өлтүрбөш керек, семиз багыш керек - ушундай саясат . Интервьюер: Ошол партияда кандайдыр бир должность бар беле же баарынар бирдей анан бир партия беле? Респондент: Өзү бир эле партия бирок ар бир колхоздо 20-30 партийный болчу. Анан ошол ар бир колхоздо порторок болчу, порторокту тияктан айттырып, шайлачу да. Партийный собранияда анан көбүнчө кийин райкомдон жиберчү жогорү жактагы парторок деп койчу, партийный организация .Анан ошол партиянын эле линиясын ишке ашырчу. Интервьюер: Түшүнүктүү, анан жанагы ревизорлор келчү беле колхозго? Респондент: Ар бирибизге келчү ревизор, көп келчү. Интервьюер: Ошондо кандай болчу эле, коркчу белеңер, атайын даярданчу белеңер же кандай болчу эле? Респондент: Коркчу деле эмеспиз эми, эгерде ишибиз ак болсо коркчү деле эмеспиз, а жанакы тымызын жеп-ичип койгондор конечно коркчу. Интервьюер:Жеп ичкендер бар беле ошондо уурдагандар? Респондент: Бар эле болчу, далайлары соттолуп кетпедиби уурдаган үчүн. Интервьюер: Алар уурдап, соттолуп кеткенден кийин үй-бүлөсү эмне болчу эле? Респондент:Үй бүлөсү үйүндө эле калчу, эч нерсе кылчу эмес. Мүмкүн эгерде сот конфискация имущества десе үйүндө ценный эмнеси болсо, конфискация кылып алып кетчү. Керек болсо үйүн деле алып кетчү. Анан эң низкий уровени менен колхоздо, анын член бюросу болчу андан кийин райкомдо райондо болсо райкомдун биринчи секретары экинчи ,үчүнчү секретары райкомдун биринчи секретары ошол конференцияда шайлачу да анан баарыбир тиги жогорү жактан указания берип анан баланчачы шайлайсын деп тымызын айтчу. Биринчи секретарь общий руководство кылат, экинчи секретары болсо айыл чарбасын тийешелүү, үчүнчү секретары көбүнчө аялдардын жен советине жооп берчү. Аялдардын ишине кийлигишип, маданият жагынан соревнованиелерге бөлүштүрчү. Райсполком дегени болчу, райсполкомдун председатели дагы райондон шайланчу, ал чарбалык иштерди айтчы. Мисал үчүн негизи эле план аткаруу анан жайдын күнү сугат ишин аткаруу, суу сүрдүртүп келүү, ышыкыл элдин баарын турмушка бардык жагына мобилизация кылып конфликация кылчу да аябай. Мобилизация кылчу, мисалы үчүн сугат убагында аябай катуу тартип болчу. Сугатчыларды жакшы иштесин деп аракет кылчу, алардын тамак ашына чейин берип турчу, зарплатын берип турчу. Интервьюер:Бут кийим берчү беле? Респондент: Резиновый өтүк, спецовка берчү. Кадимкидей сугатчылардын кийинки убактарда, 60 -70 жылдарда, абдан турмуштары оңолуп, иштеген элдин баары байып жашап калышкан. Өзүң деле көрүп калдың го, могу чабандарды деле турмуштары оңолуп, жакшы эле болуп калган. Интервьюер: Жен отдел, жен совет деп атпайсызбы ошолор кандай иштечү эле, алардын кызматы кандай эле? Респондент:Жен совет ышыгылып айылдардагы тартип бузуулар болсо ошолорду чогулушка салып уяткарып турчу. Мисал үчүн кебирөө ичип кеткен болот ,кебирө үй бүлөсүндө урушуп, тартипсиздик кылса, ошону чогулушка салып, жен советтер ошону обсуждения кылып тартипке салып турчу. Интервьюер: Судебная система ошондой болчукенда аяладырдыкы , а эркектердики кандай эле? Респондент: Эркектердики деле общий собранияга салып, аракеч болуп тартипти бузуп, иштебей кетсе ошонун баарын тартипке келип чогулушка салып салчу. Интервьюер:Ошол чогулушка ким салчу эле, мисал үчүн аялдардыкы жен совет салса,эркектердики кандай болчу эле? Респондент: Эркектердики ошол эле парторок ,директор совхоз ,председатель, башкарма деп койчу, бригадир, сакалдуу кишилерди чогултуп, тартипке салып турчу. Интервьюер: Сиз айтып атпайсызбы Зайна Бейшкееваны мисал келтирипчи, Москвага чейин барып келген деп, а сиз бардыңыз беле ошондой чет жака? Респондент: Чет жака деле барчумун. Интервьюер:Каяка барып келдиңиз эле? Респондент: Москвага барып келдим, Жанакы пчелосовхоздо иштеп турганда Москвага барып келгем . Интервьюер: Ал канчанчы жылдары эле? Респондент: Ал 78 -80 жылдарда. Интервьюер: Эмне максат менен барып келдиңиз эле ал жака? Респондент: Айыл чарба жумуштары боюнча сыйлап анан путевка берчү, ошол путевка менен барып просто эле Москваны көруп, шаарды көрүп келип анан өзүндүн опытынды айтып берип койчубуз. Ошол жерде чогулушка салып: мондай кылып иштеп атабыз, передовой методтору менен иштеп атабыз, анан негизиле под руководством партии ушундай жакшы жетишкендиктерге жетишип атабыз, коммунизмди курабыз акыры деп эле турчубуз анан коммунизм курулбай калбадыбы. Интервьюер: Пчелосовхоз деп атпайсызбы ал кандай болчу эле, ал жакта кандай иштечү эле? Респондент:Ал пчелосовхоз деген аарычылыкта жанагы аарыларды көрдүн беле челектеги, ошондойду уюштуруп мен иштеген жерде 3 миң бал челек бар болчу ар кайсы жерлерде. Тоодо мисал үчүн көчүп жүрчү да , гүл кайда бар болсо, ошол жакка машина менен кочевать этип жеткизип турчубуз. Анан жайдын күнү гүл гүлдөгөндө, эспарцеттер гүлдөгөндө, ошол жерлерге алып барчыбыз. Аары гул чогултат да, чогулткан кезде флягага качать этип атайын медагонка дегенге салып, балдардын алып флягага куюп, анан мамлекетке өткөрчүбүз. Интервьюер:Каяка кетчү эле, Москвага кетчү беле же? Респондент:Эми Москвага ,Японияга чейин кетчү. Биздикие экспорткого деп алып кетчү да. Интервьюер: Ошо пчелосовхоздочу канча киши иштечү эле? Респондент:Пчелосовхоздо 100гө жакын киши иштечү: рабочийлер бар ,пчелосодтор бар, бухгалтер бар, шоопурлар бар. Жерине эгин сээп, ошолорду оруп, жыйып, өкмөткө тапшырып. Пландарыбыз бар болчу да, өкмөттөн берген пландар бар. План менен эгинди оруп ,убагында сугарып, айдап аткарчубуз. Интервьюер: Ошол пчелосовхоз тоодо жайгашкан болсочу , ошол иштеген кишилердин баарын ошол жакка көчүрүп барчу беле? Респондент: Ооба мындай ордунда турган үйлөр бар болчу ал жерде. Биздин рабочийлер болст палатка менен көчүп чыгат жайында. Мисал үчүн, 2 - 3 ай ар кайсы гүл бар жерге конунуп анан балды качайтетип алып келип, өткөрүп берчүбүз. Интервьюер:Сиздин ата энеңиз биякта Караколдо болсо, сиз Бишкеке каяка жашачу элеңер? Респондент:Общежитие берчү да, селхоз институтта общежитие бар да. Общежитияда жашап жүрдүк. Интервьюер: Бекер беле? Респондент: Ооба бекер, тиги даже кровать анан мебель, баарын берчү. Комнатага 5 -6 бала чогулуп алып жашачубуз. Интервьюер :Бул Караколдо жашап жүргөндө банялар бар беле? Респондент: Бар болчу банялар. Каракол шаар да, бирок очередь менен кирчүбүз. Анда мындай ээн эмес да, очередь менен кирип жуунчубуз. Интервьюер: Самындар магазинде сатылчу беле? Респондент: Ооба, хозяйственный магазинде самындар бар болчу ,самын берчү же болбосо. Шакар самын болду согуш убагында, кийим жок болсо бит бар болчу. Интервьюер: Ошо кандай болду эле силердин үй бүлөнөрдо бит беле? Респондент: Бар болчу бизде деле, кээде энебиз жууп-тазалап, оңдоштуруп берип турчу. Бирок турмуш начар, бит болчу анан оору сыркоо деле болчу бирок мындай массовой эмес. Анан жанакы бир жылдарда бир таз балдар көбөйүп кеткен, баарынын чачы түшүп. Интервьюер:Эмнеден болду эле ал ? Респондент: Ал жөн эле жугуштуу оору болсо керек. Мисал үчүн, бирөөнүн чачын алат, анан айылда парикмахер жок да ,берки кошунанын баласынын да чачын алып салат, анан ошентип жугуп жанакы устарадан, ошондойлор болгон. Интервьюер: Согуш учурунда же андан кийин майрамдар болду беле , кандай майрамдар болчу эле ? Респондент: 1 -май майрамы болчу анан 9-майда день победы деп аябай чон майрамдачубуз. Парадтар болчу ,обязательно ,1 -май майрамы день трудящихся деп, 1-майды аябай жакшы майрамдачубуз. Жалаң плакаттарды көтөрүп, желектерди көтөрүп, анда баарын организовать этчү да, бири калбай парадтан басчубуз. Шаарларда болсо, биз окуп жүргөндө, студент кезде баарыбызды бастырып, центрдан айланып журуп отуруп, дом правительствага чейин айланып келип. Мамлекеттин башчылары секретарлар,чоңдор туруп кабыл алышчу. Кинотеатрларга барчубуз кинолор бар болчу ,театр кинолорду жакшы койчу, мамлекеттин агитациясы кыйын эле болчу. Интервьюер: Ошо кинолор канчанчы жылы эле ? Респондент:Көбүнчө биз студент кезде кинолорду көрүп аттык, индийский кино анан согуш жөнүндө кинолор көп болчу , патриотический да баары. Интервьюер: Эң жакшы көргөн кинөңуз кайсы эле ? Респондент: Жакшы көргөн кинолор көп эле, индийский кинолорду көрчүбуз жакшы анан согуш кинолорду көп көрчүбуз. Согуш кинолор соссуз эле немицтер жеңилип калчу, биздики победа болуп калчу. Бизди канча кырды мурун аны айтпайт. Интервьюер:Үйдө телевизор бар беле ошондо? Респондент: Жок, кайдагы телевизор, анда радио бирин серин бар болчу телефон ,телевизор жок. Бир айылга бир радио коюп койчу столбанын башына, чоң радио анан ошол сүйлөп турчу. Эртең менен доброе утро деп, жаңылыктарды айтып турчу. Физкультура ойнотуп турчу, физарядка жасаттырып ошо радио менен. Интервьюер: Ошо кинотеатрда бир канча айда же канча күндө кино болчу эле? Респондент: Шаарларда күндө эле болчу да, “Ала - Тоо” кинотеатры бар болчу илгери эле, “ударник” дегендер бар болчу, айылда деле дом культуры бар болчу. Могуреки дом культурыларды анла кызыл үй деп койчу, ошолор бар болчу жумасына бирден келип турчу. 10 күндө ,1 айда жанакы кой кырккан жерге алып келип койчу. Тиги кырманга алып келип койчу, талаага эле коё берчү мындай шейшепти жая коюп эле, эски сарайдын ичине эле кино болчу айылда, шаарда болсо кинотеатрлар бар болчу. Интервьюер: Аларды ким организовать этчү эле же ошо жашагандар элеби? Респондент : Жок, совет өкмөтү уюштуруп, кинотеатрларды салып берчү да. “Ударник”, - деген кинотеатр бар болчу, “Россия” деген бар болчу, кинотеатр, драмтеатр анан опера балет деген бар болчу, ошонун баарын эле мамлекет башкарчу. Мамлекеттен бюджет бөлүп, мамлекеттен иштетип кадимкидей эле зарплат төлөп артисттерге маданият жагын жакшы эле кылды өкмөт. Интервьюер: Колхоздо кол алдыңарда иштеген адамдар уурдап же бир башкача кылмыштарды кылган болду беле? Респондент : Андай чоң кылмыш болгон жок. Сурап алат, жаздырып алат, зарплат алат ,зарплат төлөчүбүз да. Мамлекеттик банк аркылуу зарплат анан тиги нормасы бар болчу норматив боюнча зарплат жазылчу, рабочийдин баары зарплат алчу, эмгек күнү алчу, эгин бары эле бар болчу жакшы эле болчу турмуш кийин. Интервьюер : Сиз партия деп айтып берип атпайсызбы ошо адамдар ошо партияда бар болчу деп, окуялар болду беле партиядан чыгып калып партбилетин алып алып ? Респондент : Болгон жанакындай бир норушениялар болсо эгер. Мисал үчүн, жанакы сүт планы бар эмеспи, сүт планын аткарыш керек соссүз. Анан аны кандай аткарыш керек, норушениялар болгон ошондой тиги магазинден сливочный майды сатып келип. Туура эмес иш экен да, ошону сатып келип анан кайра мамлекетке өткөрчү да, магазинден алып значит круговорот туура эмес да магазинден сливочный маслону эл жеш керек да сатып алып. Аны кайра колхоздор сатып алып, маслопромго алып барып төгүп, сыр заводго анан бул обман государства да ошондойлор болгон. Интервьюер: Аларды кандай кылып жазалчу эле? Респондент:Партиядан чыгарып коет. Өтө катуу норушения болсо, соттоп ийчү 1-2 жылга за обман государства деп туруп. Интервьюер : Партиядан чыгып калгандан кийин кайра экинчи шансы бар беле киргенге же болду бир чыкты болдубу? Респондент: Жок шанс бар болчу, кайра оңолуп, кайра иштеп кайра арызданса кайра восстановить этчү. Интервьюер: Ошондо партбилетти ошондой нарушенияларга дагы кандай кездерде алып алчу эле? Респондент: Нарушение болгондо, жанакындай ууру кылсаң, нарушение кылсаң, алып алчу исключить этип чыгарып, чогулушка салып партийный бюрого салып, анан уяткарып. Чоңдор исключить из партии деп чечим чыгарса, партбилетин алып алчу анан өзүн кызматтан алып, жумушу жок калчу да. Интервьюер: Мисал үчүн партияда турган кишинин үй бүлөсү туурамес болсо, же үй бүлөсү башкача иштерди кылса, ошол атасы партиядан чыгып калышы мүмкүн беле? Респондент: Жок өзү эле нарушение кылса, өзү жооп берчү, үй бүлөсүнө тийчу эмес. Үй бүлөсү оокатын өзү кылчу . Интервьюер: Согуш бүткөндөн кийин жакшы оңолуп калган ,картошка, буудай элге бираз бир аздан бериле баштаган деп атпайсызбы, ошондон кийин жашоо кандай оңолду эле ,продукты жактан оңолуптур, мал чарба жактан кандай оңолду эле? Респондент: Мал чарба жактан дагы оңолду жакшы эле. Ошондо саясат жүрдү, бир үй бүлөдө 50 - жылдарда бир уй ,1 жылкы, он койго уруксат болчу. Ошолорду урунду эл ,жер берди 30 же 50 сотых. 50 сотых жер оңой жер эмес да. Ошо жерди иштетип анан уй ,кой уруксат берилчү. Интервьюер: Ошондо согуш бүткөндөн кийин жөн эле колхоздун жумушун жасабай өздөрүнүн да талаасы болуп калыптыр да? Респондент: Ооба өзү үйлөрүнөн деле иштеп, эртели кеч бүтүрүп алат да. Күндүз колхоздун жумушунда болот: сугаттын убагында сугатка, же болсо кой бакканга да жардамдашып кетет, уйчулар уй багып кетет, дояркалар сүт саап, сүтүн өткөрүшөт флягалап. Интервьюер: Сиз ошо колхоздун башчысы болуп жүргондө, партияда турганыңызда сиздин үй бүлөңүз ошондо талаага чыкчу беле иштеп ,же алар партиянын балдары деп чыкчу эмес беле ? Респондент: Балдарым окууда болчу, окуп жүрчү, аялым болсо иштечү. Интервьюер: Балдарыңыз сиздей эле болуп чыктыбы талаага же андай чыккан жокпу алар? Респондент: Аларга эмне, алардын муктаждыгы жок,окуусун окуп эле жүрдү. Көп деле чыкчу эмес кийинки заман оңолду да, ал согуш убагында да баарыбыз талаага чыкчубуз. Интервьюер: Колхоз,совхоз чачыраганда кандай болду, эле элдер эмне болду эле ,колхоздо иштегендер кандай кыйналышты беле же жыргашты беле? Респондент: Кыйланды эл, мисал үчүн 1990 -жылдар болуп калдыда колхозду жоюлуп, Акаевдин саясаты туура эмес кетти да. Колхоз, совхоздордун баарын жоюп ийди, аларды талап кетти да, приватизация деп жалаң колунан келген чоңдор колхоздун малын талап кетишти анча мынча элге бөлүп беримиш болуп көбүнчө, техникаларды талап кетти, жерди бөлүп кетишти анан эл конечно кыйланып калды. Зарплат тийбей калды, кайындар жакшы нерселерди бөлуп алып кетип калды, кыйын эместер начар алып калышты. Интервьюер: Ошол кезде кайра ачарчылык болдубу? Респондент: Жок ачарчылык башталган жок, тамак аш бирок кыйын эле болуп калды. Ун сатылбай калды, колхоз бербей калды да жоюлуп кетип. Эл ачка деле калган жок бирок кыйын болду, ун жок ,нан жок иштейин десе жумуш жок баарын талап кеттида. Мисал үчүн Акаевдин убагында ошондой болду да ал өзү президент болуп алып башкара алган жок да, билген жок. Айыл-чарбаны түшүнбөсө, билбесе анан ар кимдин кошоматтыгы алдап кетти да аны. Могуреки спецсовхоздо 20 миңдей кой бар болчу, 500-700 дөй жылкы бар болчу, 200 жүздөй трактор бар болчу, машиналар бар болчу, ошонун баары жок, ким алып кетти ким талап кетти билбей да калдык. Эл алган жок да аны жанакы ошол жерде аралашып жүргөн чоңдор алып кетти жоготту баарын.
Интервью алуучу: Айдай Интервью берүүчү: Усупов СМ Интервью алуучу жер: Бишкек -Ошо өзүңүз жөнүндө биринчи таанышып кеттсеңиздер? Аты-жөнүңүздү, кайсы жерде туулгансыз? -Ушул Нарын району, Миң-Булак эскиче Куйбышев колхоз. Миң-Булак сельсовети Куйбышев колхоз, эскиче. Азыр эми Миң-Булак айылы да, Миң-Булак айыл өкмөтү. -Ата-энеңиз ким болгон? -Ата-энем, ата-энем колхозчу болгон, андан кийин ушул айылда сельсовет болгон, башкарма болгон атам. Чарбада иштеген, мал чарбасында талаачылыкта. Жетекчи болуп, башкарма болуп эле иштеген да. Анан бригадир болду. -А апаңызчы? -А апам жана колхозчу болуп ал жаш кезинде мен кичинекей кезимде каза болгон да бир 7-8де. -Балким чоң-ата, чоң-энеңиз Үркүндө Кыргызстанда катышты беле же калышты беле Кытайга? -Үркүндөн мурда илгери эле 1905-1906-жылдары эле каза болгон да чоң-ата, ал Үркүнгө катшыкан жок алар. Чукул туугандардан Үркүнгө катышкан жокпуз, ушул айылда эле оор турмушта жашап кетти ошол. -Ата-неңиз жөнүндө да айтып берсеңиз мүнөөздөрү кандай болгон? Балачак кезиңиз кандай өттү ата-энеңиз менен? -Балачак кези ошол атам башкарма, жылкы ферма, бригадир болуп иштеди анан мал чарба, талаа, айыл чарбасында иштеп жумуш аткарды мамлекеттик тапшырмаларды. Анан ошол кездерде биз колхоздо эле орто мектепти...7-класска эде чейин бар болчу ушул айылда анан кийин анан 50-51-жылдардан анан кийин Нарынга, Нарын шаарына Токтогул атындагы орто мектепке берип ошол жактан бүтүп келдим мен. Анан согуш...мен 1937-жылы туулгам да, 1937-жылы анан, бала кезде кичинекей согуштун эмесин көрүп калдык оор турмушун, ачкачылык, эртең менен кетип кечке чейин иштөө. Согушка бул жакта техника жок, балдыгы согуш үчүн кеткен. Кол менен жумуш, ат менен соко айдайт арпа, буудай. Буудай өспөгөн жерге арпа эле айдайт. Бир аз мал чарбасы, колхозду мал чарбасы бар, талаачылыгы бар, арпа айдайт. Ошонун баарын тең жанагы комбайн да жок, анан ат менен бастырып, [идишти бирөө тарсылдаптып жатат] таштан жазалган жанагы данды талкылаган ошол менен... ошондон кийин эгин бастырчу. Анан кийин анан согуш бүткөндөн кийин дагы оор турмуштарды өктөрүп анан Советтер Союзу мезгилинде анан, согуштан кийин 50-...40-жылдын аягынан дагы 50-жылдына баштарында бир аз техникалар келе баштады. Согуш мезгилинде айагында бир кичинекей тракторлор келе баштады, кичине ошол жеңилденип эметишип эле атын унутуп калдым. Анан кийин анан согуштан кийин 50-жылдарда техника анан комбайн чыгып, анан жанагы молотилка менен бастырып, ат менен бастырган, өгүч менен эгиндер анан техника иштете баштады. Анан 50-жылдардан кийинанан бир аз турмуш оңолду. Ага чейин оор турмушта… -Азыр бир аз артка кетсек, сиз айттыңыз да атаңыз бригадир болчу деп, ушундай кызматка кандай келди эле? -Кандай келгенин билбейм, ал кезде тиги партиянын жетекчилиг кылчу анан ошол эмегегин ал анда де өтө мындай институтту бүткөн билимдүү мес болгон атам. Жогорку окуу жайын бүткөн эмес, өзүн бири бирин өркүндөтүп он алтың тен тамгасын менен жазчу. Анан өзүнүн жөндөмдүүлүгү менен чарбаны жакшы билген, эл турмушун жакшы билген жетекчи катары эле, партия, райондук партия, же облус партиясы көтөргөн жетекчи кызматтарга. Ошол согуш мезгилинде башкарма болуптур да, согуш мезгилинде ошол Миң-Булак айылынан ал тетиги Эки-Нарын районун Эки-Нарын деген жер бар да. Ошол...тиги...Эки-Нарын деп. Ошондо Киров колхозунда аяк башын он жылдай согуш мезгилинде жетекчи башкарма болдуго. -Согушка катышкан жокпу ошондо? -Ыя, ии, согушка барбай, бул жакта тылда...ушул элди согушка мобилизация, мобилизация кылыш үчүн ошого тылда иштеген. Согушкан жиберген эмес, жетекчи кадрлар керек болгондо, элди жыйнаш үчүн. А тылда, согушка жибербей и анан тылда согушка материал тигүүчү жактан тамак-аш менен кийим-кечек менен армияны камсыз кылып тылда дагы согуштан каттуу, оор жумуштан оор жумуштан өткөн да. Анан ошону уюштуруп...тылда жетекчи кызматта иштеген да. -Ошондо согушка эмне жиберилчү? -Ал согушка ошол кездерде кийим-кечек, мисалы үчүн, эмне кийим керек болсо, байпак керек болсо, жылуу кийим, андан кийин жүндөн токулган тиги эме кол менен, ошондой ошондой азыркыдай фабрика эмес, кол менен эметилген. Анан эгин чаптырып, жанакындай бастырып, анан тамак-аш менен камсыз кылып. Тиги...эме бөлүмдөр болгон да тиги даярдоо бөлүмдөрү, ошого эгин жиберип, согушка барсын деп, анан кийим-кечек менен камсыз кылып. Тамак-аш менен камсыз кылып тылды иштеген. Анан бизди да ошол...кол менен орого ороптур [00:06:57 түшүнүксүз] биз дагы бала кичинекейибизде. Анан ошол эгиндер калып калат да, анан ошол машакты терип биз дагы 6-5-6, 6-7 жаштарыбызда 2 килограмм, 3 килограмм терип келесиңер дегенде ошол машак терип талаадагы калып калган эгиндерди буудайларды терип келип кампага алып келип төгүп иштедик да эрте. Сокого миндик жанагы ат менен. Эттүү болсо ошентет, эттүү болбосо жакшы эметилбейт. Анан оор турмушта жашагам кийим деген мындай жок, ботинка, тигиндей, мындай деп эмелерим жок. Чокой кийип. -Чокойду эмнеден жасашкан? -Чокойду эмеден жасаган койдун жүнүнөн. Анан чокой, чокой кийип эле өстүк. Анан андан кийин ошоно эметип, чокойду дагы тамандап жанагы уйдун терисинен эме кылып тамандап кийип ошо бизди неметти өстүрдү. Кыскасы эл согуштан мурда, согуш мезгилинде, анан согуштан кийин бир калыбына келтирүү жылдарда эл оор турмушта жашаган. Колунан келген....анан эмне тамак ичкен жанагы жарма, арпаны талкан...жарма. Буудайдан бир аз нан кылып. Анын өзүнүн колундагы мал чарбасы бар да бир аз ошондон этинен шорпо кылып. Кой, эчкилерден союп жеп. Анан ошондо дагы жөн койбой, жанагы мамлекетке эт керек, тиг неме керек деп ушул конторорг [00:08:40] деп малдардын баарын этке төктүрүп да кетчү. А кийин эле согуш...кийин эле тиги жанагы эгемендүүлүк жылдардан мурда деле ошо...болгон менчил малдарын этке төктүрүп алып койчу партиянын жетекчилиги...неме… -Канчанчы жылдары ошол болгон? -Аны билбейм...60-70-жылдары. 80-жыл ал элди...мен мен жеке менчик өзүмдүн, мисалы үчүн, малым бар, уйу бар, койум бар, бодо малдан, же болсо жылкым бар. Анан ошондо конторг...эмеге салып туруп, туруп туруп алып, баягы эт планы келип деп анан этке төгүп берип. Анан бир тыйын берчү ага, ага кийим-кече, балдардын окутуп. -Ошондо канча тыйын берчү? -Малдын немесине, салмагына жараша. Малдын са...семиздүүлүгүнө салмагына жарага тиги килге тарттып туруп, ошентип туруп берип анан мамлекеттик чекене баалары бар ошол семиздүүлүгүнө жараша, салмагына жараша. Канчалык семиздүү, канчалык семиз, канчалык салмагуу жогору болсо ошого карата тыйынын төлөйт да. -Ошондо да айта кетсек согуш жөнүндө, согушка жибере турган, мисалы үчүн, дан, же чогулткан дандын канчанчы бөлүгү согушка жиберилчү? Ошол чогулткан дандын, мүлктүн, же кийимдин канчанчы бөлүгү согушка жиберилчү, канчанчы бөлүгү элде калчу? -Эл..элге көп калчу эмес. Бир аз эле калбаса, үчтөн эки бөлүгү согушка кетчү. Элибиз өзүнүн эмгеги менен, өзү таап, машак терип, биртке...эгинин даярдап эметип алып ошого....калганын бүт эле ошого фронтко кетчү. Эметип турчу, мамлекетке туруп турчубуз да. -Атаңыз негизи кыйын эле кызматта отуруптур да ошол, партияда партиец болуптур, анан ошондо үйүңүздө канча мүлк бар болчу, канча мал бар болчу? -Анан ал...үйдө, менин үйдө...бир 15, 15-20 иреттеги эле майда жандык кой, эчки. Анан бир 2-3 уй, анан 1-2 аяк башы 5-6 эле бодо болчу. Андан ашык ашчу эмес, азыр байлык да. Чакан эле мал менен эметти, бирок өзүбүздө чакан болгону менен, мамлекет дагы камкөрдүк көрүп жанагы. А согуш мезгилинде айлык да берчү эмес, акча берчү эмес. Эмгек күн деп койчу. Эмгек күн деп ошол эмгек күнүнө кол...мамлекеттен колхоздо эмгек күн деп, акчасы жок, акча бербейт, акча жок. Ошонун ордуна тиги трудодни дни жанагы эмгек күнү берип туруп бир аз буудай, же арпа колунан келгенин. Акча, акчаны кийин чыгарды. Эмгек акысын анан кийин 50-жылдары чыгарып калдыго, мен ошол бала кезимде. Ага чейин тиги согуш мезгилинде трудодни деп койчу, эмгек күн, ошого натуральный, натуральный баланча аласын, дүкөнчө аласын деп берип. А бирок эл оор турмушта жашады да. Оор, согуштан мурда мен бала кезимде көрүп калып жанагы, эртең менен эрте кетет. Кечинде кеч келет, түнкүсүн анан кийин анан ошол ачкасы балдар те...жанагы терип келген буудай, же арпасы ошону сокуга салып жанчып, ошону талкан кылып, же ун кылып анан ошо үй-бүлөөсүн багып жатты да. -Ошондо сиздин кичинекей чагыңызда ошол столдун үстүндө эмне турганын дагы бир жолу айтып бересизби? Сиздин кичинекей чагыңызда ошол чай ичип жатканада ошол столдун үстүндө эмне турганын дагы бир жолу айтып бересизби? -Согуш….кичинекей турганда, согуш мезгилинде, өзүнүн эме талкан, биртке нан, бирок ченелүү менен, анан, анан биртке мынча нан болчо, анын баарын жебейсиң. Өзүңө тойгондой, ачка калбай калгандай гана делгээнде. Ачка калып бала кыйналбайсын, өзүлөрүн ачка калбагандай жегиң келсе гана койчу болсо. А бобосо, кээ бир үй-бүлөөлөрдө талкан менен гана жашаган үй-бүлөө, нан да жок. Ошондойду көргөм да. Анан картөшкө, картөшкө, коюп койчу. -Ошондо балачак кезиңизде кандай оюндарды ойнодуңар эле? -Ал ошол...кезде...ака чөөлмөк [ака чөөл], селкинчек. -Ака чөөлмөктү да айтып бересизби, ушул канда оюн? -Ака чөөлмөк жыгачтан мындай эметет тазалайт апаппак кылып, айлуу түндө, айлуу түндө көчөгө чыгабыз, ээң талаага чыгабыз анан ыргытат, ыргытканда анан баары да силерге сен дагы, мен да мисалы үчүн, баардыгы жаштар. Анан, ошол дагы ака чөөлмөктү издеп, издеп анан кийин табат да. Ал кезде, мисалы үчүн, сенин көзүң курчта. Анан апаппак болгон, мындай, момундай апаппак болсо жатат, анан таап алып. Анан качып, анан тапкан киши качат, анан калгандары тапты тиги анан кубалап жөнөйт. Колуна кармашып анан кийин ака чөөлмөктү талашып, анан кимиси жеңсе. Баягы бири бирине берип, бири бирине жыгылып да калса, басып алып деле, ошол сыяктуу… -Американский футбол сыяктуу турбайбы? -Так ошонун….Ака чөөлмөк ошону бир түрү да. Түнкүсүн селкинчек, анан кой кайтарат, кой түнүчүндө карышкыр тийбесин деп тим эле. Анан ошол кездерде, селкинчек тээп, ака чөөлмөк ойноп, [идиш аякты тарсылдатып жатат бирөө] бир чети эми ошол малдарды карышкыр жеп кетпесин деп, анан экинчи азыркыдай телевизор жок, радиоприемник жок, болсо дагы жетишпейт. Ал жанагы...85 жылын белгилеп жүрүөбү тиги 90 жылын белгиледи радиосу...Ошол андан мурдагыларда жок болгон, кийин согуш мезгилинде, согуштан орто чендеринде чыгып калды го. -Ошол радио бар болду беле сиздин үйүңүздө? -Менин төрөлгөн кездерде 37-36-жылдарда болуп калдыго, ага чейин жок болгон. -Радиодо кандай передачалар бар болчу, эмне жөнүндө айтышчу радиодон? -Радиодон элдик музыка, концерт берик калышчу. Анан дагы айыл чарбасында колхоз, совхоздордун жетишкендиктери. Кемчиликтер азыркыдай эле, Республиканын деңгээлинде, Советтер Союзунун деңгээлинде эмелер болуп турду да ошол, акыркы кабарлар ошол радиодон айтып, анан маданият жөнүндө айтып, анан концерт берчү, Муса Баетов жанагы, Атай Огонбаев дегендердин баары 49-жылдары. Ошолор анан патефон деп анан жаздырып. Анан ошолорду сатып алып, анан кийин патифон болсо бул техника өскөн жол болду анан патефон деп жанагы эме деп жүрөбү тегереткен. -Үйүңүздө бар беле ошол? -Биздин үйдө бар болчу. -Ошондо ар бир үйдүн ичинде патефон бар беле, же сиздикинде гана бар беле? -Жок, ал жетишкендиги. Ал жетти деп туруп, баардык деген деле патефон жок, мындай колунда барлагылар эле. -Ошондо бош убакыт бар беле кичинекей чагыңызда? -Бош эми...азыркыдай...бош эми иштеп келип анан калган убагым бош да. [бирөө трасылдатып идишти жууп жатат] Үйдө...мисалы үчүн, барып кой кайтарып келесин бир түнү, бир күнү кой кайтарасын дежурный, мисалы үчүн. Анан экинчи күнү башка кишиге айтат да, сен экинчи күнү кой кайтарбай каласын да. Анан эртең менен таңатпай бээ саайт, мисалы үчүн. Кымыз ичишчү, айран ичишчү жана эмне тамакты деп айтпайсынбы. Анан эжигей деп туруп сүттөн эжигей жасачу, ушул тамактар менен. Жарма, бозо, арпадан бозо салып эле иче беришчү. Мындайча айтканда....кыргыздын пивосуда баягы эме сыяктуу бозо. Бозону азыр деле сатып атпайбы Бишкекте. Анан ошол, ошо тамактардан ошо болчу, эжигей, айран, анан...бир аз эт, сүт, каймак, анан баягы өзүнүн деңгээлине жараша. Анан кийин анан быштак жасай баштады. Анан быштакты болсо, примитивный азыркыдай завод жок. Кол менен бир чоң немеге коюп алып анан бастырып, бир аз быштагы, быштагы да азыркыдай деңгээлде болбой калды, кол менен примитивный жасаганда эл да камсыз кыла албайт экен. -А таттуу бар беле? Мындай кантпы, же конфеттерби мындай? -Иий, кант, кант, кант бар болчу. Кант да согуш мезгилинде жеткиликтүү болгондо кийин. Канттар болду, бирок жеткиликтүү болгон жок, начар болду да. Анан кийин эле көбөйдү да, согуш мезгилинде андай да тартыш болуп. Кийин анан көбөйдү да кийин. -Ошол сиз айттыңызда, кол кайтармачумун, карышкырлар да болчу деп, койду карышкырлардан кайтарчусуңар да, анан ошондо мылтыгыңар бар беле? -Жок, ал мылтык жок, ошол үчүн жанагы...ал короодо да. Мына бул жеринде жүрөт анан кийин карышкыр болсо күндүз, түнүн билбейт экендир, [үндөр чыгып жатат], түнүчүндө жанагы...ырды, ырдап жүрбөйбү шыпшырылдаң шыр экен, жылкычынын ыры экен деп, ошондой ойноп анан...себеби бир чети жаштар азыркыдай эме жок, театр...эме жок да. Анан бош болгондо жайлоодо, азыркыдай отурукташкан кийин да мындай комплексный болуп отурукташып калбадыбы. Баары көчмөн эл болгон да, анан жаштар эме болгондо, эме болгондо ошол жанагы селкинчек салып, ака чөөл ойноп. Бул бир жагы, экинчиси маданият жагынан өзүңдүн көңүлүн ачып. Ал тиги жалаң эле кой кайтарган эмес, жалаң эле кой кайтарган үчүн эмес, ал жанагы жаш кезде ошол улуттук оюндарды селкинчек, ака чөөлмөк анан жоолук таштамай дегендерде ошо азыркынын жанагы филармониясына барып эс алгандай, операга барып эс алгандай. И же болбосо тиги дегендерде ошол жайлоодо көчмөн калкктын жаштардын эс алчу эмеси болгон да. Анан ака чөөлмөк ойногондо, бир четинен спорт, экинчиси жайга көңүл алчу улуттук каада-салт, жоолук таштамай, анан ак терек, көк терек, сизге бизден ким керек деп ошентип биз да колду кармап алып. Ошонун баары эле бир чети...өзүндүн турмушуңду эметсен, экинчи жаштардын ойношот эметип көңүл ачышып, бири бирине болгон урмат сый, бир бирине болгон коллектив. Коллективде бирөөнү урматтоосу, ынтымактай жашоо деген мезгилдер ошо камтыган да. Азыр ошол көчмөндөрдүн оюну. -Ошондо жалаң эркек балдар эле ойночубу, же кыздар деле ойногонбу? -Жок, кыздар деле ойноп, кыздар да уруксаат сурап. Мен кеттим деп эле, мен кетип калдым, азыр ака чөөлмөк ойноп деп. -Ошол кездеги кичинекей балачагыңыздагы үйүңүз жөнүндө айтып бересизби? Кандай үй эле, ким курду эле, эмне менен курушту эле ушул үйдү? -Мына бышкан кирпич жок, болсо да жетпейт, жетпейт. Анан кирпич куйчу. -Кантип куюшчу ошондо? -Калыпка могул калып да, могул калып. Ичи мындай эме болот көңдөй. Ошого...лай жасап, саман кошуп туруп анан ичине салса, айланайын, төрт чарчуу болуп, бышкан кирпичти көрүп жүрбөйсүңбү, ошонун формасына куюп куюп...Анан кийин күнгө коюп коесуң, анан 15-20 күндөн кийин ошол менен салып койосуң. Анан...отурукташканда...35-36-жылдары баштап там сала баштадык. Анан менин атам бул жерге эметет, ошол 36-жылы салып турду. Ошол жерде 36-37 мен кичинекей беште кезимде 37-36-жылы биринчи там салышты. Ага чейин боз үйдө...кыштоодо мал чарбасын. Анан же болбосо...жашоо шартка ылайыктап туруп бирден отурушкан эмес да. Тээ 30-жылдардан кийин...30-жылдардын баштарында анан отурукташып анан ошондо там салган. Там салганда деле азыркы менен мындай там салган эмес, 1-2 комнат, 2-3 комнат, кухнясы. Анан мындай эметет андай эме жок, газ жок, ысык суу жок, тигиндей-мындай баягы. Өзүнө эле кириштүү шартына жараша. -Негизи Нарындын кышына очок, же мештер бар болчу беле? -Иий, ал меш бар, очок бар. Ошол үйдө очок бар, меш бар. Андан кийин анан кийин оңоло баштады. А бул тамдар кийин эле жаңылбасам 50-жылдардын аягында 60-жылдардан баштап анан там тиги сала баштады да. -Ошондо сиздин оюңузча, айтып жатпайсызбы 37-38-жылдары биринчи тамдар пайда болду деп бул жакта. Анан ким жардам берди ошол кыргыздарга там курушун? -Өздөрү эле, өз күчү менен. Өзүлөрү, өзүлөрү эле жыгач таап, карагай кыркып, мисалы үчүн, тоодон алып келет. Өз күчү менен, аны мамлекет сал..бир да мамлекет тамды салган эмес. -Бирок ошол башка калктын өкүлдөрүнөн көрүп келишкенби, же үйрөнүп келишкенби ошол там салганды кыргыздар? -Кыргыздар эми ооба, отурукташып, ооба, көргөндөрү бар. Анан кийин аны көрүп туруп экинчиси ошол иий ошондой болот турбайбы көргөнү бар, ооба, эки жактан көрүп келип анан киийн. Ээ жанагындай көчүп боз үйдө жүрбөйэ эле, анан да салып отуруп. Анан да жанагы коммунисттик партиянын советтер жанагы отурукташуу деген маселе болгон да. Иий, колхоздо коллективизаци, индустриализация деп тиги коллективизация деп анан бир жерге отургузуп колхоз, совхоз түзгөн. Мурдагы дай жанагы тоодон күнүгө эле көчүп эле анан. Тиги...жанагы Сталиндин ушундай индустриализация, коллективизация деген болгон 30-жылдары. Анан ошол коллективизация болгондо эл отурукташтырып мына ошондо там сала баштаган. -Ошол коллективизация жөнүндө да айтып бересизби? -Ии, коллективизация, коллективизацяи биринчи ячейка деп, он бешпи же мындай ошол ячейка деп, анан дагы кооператив түзгүлө деп жатпайбы, кооператив жанагы, ошондой болгон. Ячейка деп анан чогулушкан, чогулуп анан ошол...коллективизация деп анан отургузуп, адагенде майда чарба болуп, андан кийин анан майда чарба биригишип, анан андан кийин колхоз, совхоздор биригишип анан ошол анан жана отурукташкан ошондон анан тамдар салынып, эки жакка кетсин, эметсин. А так ага чейин мына мен, биз деле көрүп калдым, ошондон кийин деле көрүп калдык, февралдын аягында, март айларында, кой тууп калат да мартта, апрелдерде кыштын күнү, каар да. Боз үйдө, боз үйдө жашачу кээ бир малчылап, март айларында. Же шамал, же болбосо каар неметкенде мен ага кийиз берем тор болуп турат. Ошону каар менен тиги кереге боз үйдү көрүп жүрөсүңбү, ошонун эки жагынан тиги неме жана каар менен эме менен ошону тосуп коюп боз үйдө жүрүшөт, мешти коюп койчу. Себеби айдын аягында марттарда, а керек болсо кышында боз үй менен чыккан элдер болгон аны мен көргөн жокмун. -Ошондо коллективдештирүү болуп жатканда ата-энеңиз мүлкүн ортого салды беле? -Салган, алып койгон да. -Ошондо канча мүлкүн алып коюшкон? Канча мүлкү бар эле анан канча мүлкүн ортого салышкан? -Эми ар кандай да, ал баланча, мисалы үчүн, он койуң болсо, мисалы үчүн, теңин алып коет, же болсо 2-3 таштап калгандарын алып коллективдүү колхоз, совхоздорго деп, жанагы эме кылган да, кулактарын тарткандан киийн ошондон чыккан да. Жанагы байлардын баарын кулактардын манаптар экен деп, байлар экен деп, анан ошол менчик атын, уйун, бодо малдарын, койлорун алып туруп анан колхозго алып коюшкан да. -Негизи ошол айтып жатыгат го, кулактардын балдарына бир өзүнчө бир мамиле жазашчу деп, жактырбай ошо элдин арасында, ошол чын беле? Ошол балдар жумушка орношо албай, ошо окуусунда кичине ата-энең кулак деп шылдыңдап сүйлөп? -Ооба, шылдың эмес, саясат ошондай болгон да. Кедейлердин балдары эме болгон деп, анан тиги байлар немелер болгон, алардын кедейлердин карапайым элге караганда тиги кулак, кулакка тарткандар алардын малы бар, ээ...жаны бар, үй-оокаты тың, ушундай кишилер болгон да. Анын баарын тең эмеге алган да, тиги...бай-манаптар деп туруп коллективизация мезгилинде колхоз, общий. Жалпы менчикке айландырганда, жеке менчикке эмес жалпы менчикке айландырганда. Анан ошол алып койгон анан ошол ….ошол тиги анын балдары эми...шарты ошол болгон да ал. Аны, мисалы үчүн, бул се байдын баласы экенсиң деп жек көрүү эмес, шарт ошого, коомдун өнүгүш ошого толкать эткен түрткөн да. Мындай ажырым, ажырым кылган да. Анан бул бир чети анан жана...азыр деле айтып жатпайбы, экинчи жанагы...ошолорду кулакка тартып, алардын баарына басмачы болуп, совет бийлигине каршы чыгып, тигиндей-мындай болгону, ошолордун балдарын анан жанагы коммунисттик партиясы Сталин ошон да жанагы...репрессияга кетип...репрессияга кетип жанагы, Айтматов...Чынгыз Төрөкуловичтин ошонун бирөө эмесин азыр силер угуп билип калбадыңарбы, ошол сыяктуу болгон. -Ал кезде ошол….биз го азыр мына канча жыл өткөндөн кийин билип жатабыз да ошондой репрессия болгон экенин, ошол убакытта сиз билчүсүңөрбү? Ошол убакытта репрессия жөнүндө эмне сөз болчу? -Ошол убакытта мындай болгон да, жанагындай коомдук өнүгүш ошондой шарт түзгөн, анан кийин эл дагы ошого багыт алып анан кийин каршылар бар, тууганы бар, досу бар, ошого карабай туруп. Мисалы үчүн, сени мен жек көрсөм, мен ушундай деп түшүндөм да, эми ал канчалык чындык экен, же сен мени жек көрсөң, жамандап барган да. Жамандап барган ошол, Совет бийлигине калышы, коллективизацияга каршы, индустриализацияга каршы, эл душманы деп жамандап барса, жанагы уку коргоо оргнадары азыр...КГБ деп жатпайбызбы жанагы. Эметип анан ошол ак болсо да, ак болсо да, кара болсо дагы алып келип камалып, көпчүлүктөрү ошондой кетти. -Ошол сиздин айылыңздан же Нарындан репрессия болуп кетке, Сталиндик жазалоо чарасында репрессия болуп кеткен адамдарыд билесизби? -Билем, менин чукул...чукул тууганыбыз бар, Борсунбай Жунус деген, ошол киши 6 ай Архангельский, Архангельский облуска сүргүнгө айдап кетип, 6 айдан кийин акталып келген. Анан өзү 1921-жылы коммунисттик партиянын мүчөсү болгон, сельсовет болгон, тетиги Тогуз-Тородо Кызыл-Жылдыз колхозунда башкарма болуп иштеген, бул жакка келип сельсоветте сот болгон. Советтер Союзунун жанагы тиги...социалист мамлекет болууга салуу кошкон, бирок жамандап коюп анан кийин муну ошол киши сот кезинде андан кийин башкарма тиги-мындай эң негизи, 1921-жылы тиги партиянын мүчөсү болуп турган кишини жамандап туруп ошол тиги сүргүнгө айдап жүрүп Архангельскийге 6 айдан кийин аттыгынан кайра кутулуп келген. -Ошондо айтып берди эле ошол сүргүндө жашоо кандай болду эле? -Жашоо болгондо...ал тиги...ооба, айтып берген. -Ошол жөнүндө да айтып бересизби? -Түрмөгө...одиночный камерага кармаган. Анан ошону суракка калган, анан жатчу жери жок, анан мундай...тиги...шиш бар экен, темирдей мындай шиш, ошого жата албайсын. Жата албайсыңда. Бул жагына тигип кетет көчүгүнө, же болбосо аркаңа тийип кетет. Анан ошентип бир... алты күндө турганда анан ошондо бутуң эметкенден кийин буту эме болот экен жанагы чегине тургандан кийин бутка кан бар да, суусу ылдый түшүп анан балтырга чейин шишийт экен. Ошол шишип кетип анан, суркка алып анан, бир эки киши сураганда эки киши, анан булу тааныйсыңбы? Муну бирөө жамандаган да. А билем бул Совет мамлекетине каршы чыкканда. А экинчи киши сураганда ал “жок, бул киши болбой турган эмес эле, бул эме жакшы тааныбайм” деп анан актаган да. Ошону немесинен, ошо бирөө жамандап, бирөө жамандап бирөө жамандап бул киши экенин мен даана билбейм деп актаган үчүн, алты айдан кийин анан сүргүндөн келген. Көрөсүңбү, жатпай алты күн...жанагы беш-алты күн тургандай кийин, тигинен тургандан кийин, буту шишип тизеге бул балтыр бар эмепи, ошого чейин шишип чалгынып кетет экен деп айтып берди. Ушундай болгон да. -Ошондо ушундай кыйынчылыктарды өткөнгө эмне жардам берди элге, же жеке сизге? [суроону жакшы түшүнбөй калды] -Эч ким… мен колунан келген жардам берет баягы бир убагында ар ким өзүнүн эмгеги менен оокта кылып. Ал кишинде өзүнүн эмеси бар да, өзүнүн оокаты бар. А бирок...ынтымактуу, ал кезде элдер кайрымдуу бологон. Эгерде эме болуп турса, жартынан болсо дагы, же болбосо бир согун союп, кой союп, же уй союп, бодо мал союп эметкенде сөзсүз чыкырышып тамагын берип, сыйлашып, а керек болсо жетпей баратса ошондон чыгарып берип моминтип бири бирине ынтымактуу болчу. -Ошондо айылыңызда канча түтүн бар болчу? -Ал...ар кандай, отурушку ...отурушка жараша. Мына элдин саны өскөн сайын көбөйөт, ага чейин аз эле түтүн болгонго. А даанасын мен билбейм, ышыгылып 30-40-жылдарда аз эле түтүн болгон. Көп болсо бир канча деп айтсам, ал даанасын билбейм. Элдин отурукташканына, жашоо шартына жараша азайып, көбөйүп. Кээ бирөөсү тиги жайлоого кетип калат да, кыштоого кетип калат мал саап, малын багып. Анан бул жерине отурукташкан ошого жараша. -Ошол сиз айттыңыз да, негизи эл ынтымактуу болчу деп ошол убакытта, бири бирине жардам берчү. Бирок ошол Сталиндик репрессия болуп кеткен адамдар ушак менен кетишти да, бирөө бирөөнү жамандаган үчүн кетишти да, э? -Ооба, көбүнчө ошондой болуп жатты, көбүнчө. Анан мында Кыяз Молдокасымов турбайбы, мисалы үчүн, кыргыз өзүбүздүн менталитетибиз ошондой да. Кээ бир тарыхчылар айтып жүрбөйбү, Өзбекстанга, Казахстанга, Таджикстанга караганда репрессия бизден көп кетти. Кыргыздардан көп кетти. Мен аны кайдан билем десем, Кыяс Молдокасымов тарыхчы айтып калат. Себеби эмне үчүн кетти, башка элдерде бир бирин мынчалык кыргызча анча жамандаган эмес. Ээ, каралаган эмес, каралаган, жамандаган, бирок кыргызча деңгээлинен аз болгон да. А кыргыз элинде бизден көп кеткен да репрессияга. -Репрессияланып кеткен адамдардын дагы окуяларын билесизби? -Көп эле, аттарын унутуп жатам, ооба, көп эле кишилер кетти кайра эле келген барып, ошол жакта жок болгон. Мисалы үчүн, мына реперссияга кеткен дагы тууганым тиги...дагы бир тууган киши ким...унутуп атпайымбы. Ат-Башыда Казыбек деген казалчы ырчы, мына ошондой ошондойдон кеткен да. Мына ошондон ошону жамандап, ошону тиги эменин айынан кеткен Ат-Башылык Казыбек деген ырчы казалчы. Дагы ошондой эмеден кеткен. Анан биздин айылдан деле көп эле кишилер кетти, мен атын унутуп жатам, көп эле кишилер кетти анан кайрылганы кайрылды, кайрылбагандары кетти. -Ошол сиздин атаңыз деген чоң эле кызматта болуп, негизи коркунучтуу болгон турбайбы репрессияланып кеткен? -Ооба, атама да коркунучтуу болуп, бир сапар контрга кетип кала жаздап, бирок өзүнүн актыгынан, киши жамандабагынан, анан эл үчүн кызмат кылып эметип калган үчүн аман калган да. Бирок партиядан чыгарган жамандар. -Партиядан чыгарган? -Иий, коммунисттик партиясынын мүчөсү молдонун баласы деп, партияга албай койгон. Атасы, молдонун баласы деп эле партияга албай койгон чыгарып. -Ошондо динге тыюу салынды беле? -Жок, динге деле тыюу салынбайт, бирок тиги карштарштар ушинтип туралды, көралбай, көралбастык да. -Ошол партияда негизи кыргыздар көп беле? -Көп эле, өткөн, өтүп, өтүп өткөн. Көп эле, көп эле кыргыздар өткөн, бирок ал баардыгы эмес да. Бир 30...20, 30дай % партияда болчу, кийин мен немен...а бирок жанакындай тоскоолдуктар менен ызапты жеген да. -Ал эми ошол айылыңызда сиздин кичинекей чагыңызда айылыңызда кандай элдин өкүлдөрү жашачу? Мурун ошол согуш убагында, согуштан кийин дагы көчмөн эл көп келишпеди беле Кыргызстангачы? -Бул жерде кыргыздар жашачу, орустар жашачу, татар жашачу. -Ошол татарлар, орустар кайсы жактан келишти? -Орустар ошол турмуштун айынан эле….Россиядан келген, Татарстандан келген. -Согуштан кийин, э? -Согуштан кийин эле жашады. Ошондо 2-3 бизде эгин ачы...кыный механизатор Игнатов деп. Анан Иван деген орустар кадимкидей эле бара бакырасы. Ошол биз менен чогуу өсүп, менден улуурак боло турган, аты Володя болчу. Володя болчу тиги баласынын аты өзү, а кыргыздар Бектур деп коюп алган, Бектур деп, Бектурмун деп эле жүргөн. Кийин чоңойгондо Бишкекке кетип калды го. Орустар, татарлар, анан уйгурлар. -А уйгурлар кайдан келген? -Уйгурлар бир, эки эле аз эле, бир, эки. Бирдемке деп...тиги Кытайдан келиптир го. -Бири бириңиз менен кайсы тилде сүйлөчүсүңөр? -Алар...кыргызча алар...эки-үчөөндө орус бар, алар өзүрөлүнчө орус, биздикилер чала-мала орусча билесиңби, билбейсиңби, алар кыргызка көнүп кеткен да, кыргызча сүйлөчү алардын баары. Анан...кыргызча түшүнөт, бирок андай даана сүйлөй албасаңар, кыргызча түшүнөт, кыргызча бир аз жооп берет, анан өздөрүнчө орусча сүйлөшөт. А берки кыргызча эле көнүп кеткен, балдары кыргызча эле сүйлөп калды да. А тиги келгендери баягы үйрөнүп, үйрөнүп сүйлөп калышты да. -Ошондо орустардын, мисалы үчүн, татарлар дедиңер да, орустар, татарлар анан уйгурлар менен кыргыздардын жашоосунан кандай айырмасы бар болчу, жашоо деңгээли боюнча? -Жашоо деңгээли, мисалы үчүн, бул айылда кандай жашашаса анан өздөрүнчө өзгөртө албай да. Элдин жалпы турмушу кандай болсо, орусу болобу, татары болобу, ошонун деңгээлинде эле жашачу. Но бирок, канчалык эмгектенип, канчалык эме кылса, ошонун шартына үй-бүлөөсүнүн иши [00:29:21 угулган жок] болот да. А бирок, жалпы эл кандай жашаса, жалпы эле, жанагы улуттар алар дагы ошонун деңгээлинде, эмгектенип ошонун деңгээлинде жашайт анан эмгектенет. Канчалык эмгектенсе ошончолук жашайт. Азыр деле ошондой болуп жатпайбы, канчалык ким эмгектене ошончолук тиги...Эмгекке жараша да, эмгекке өзүңдүн коомго кошкон салымыңа жараша да. Соодагери соодагердей жашайт, устасы устадай жашайт. Анан ар кимдин жанагы чечимдүү деңгээлине жараша. Мал бакканы, мал баккандай жашайт, жакшы мал баксан жакшы жашайсың, жаман малды карабасаң эмне кайдан сага...мени баккын деген. Эмгек керек да, эмгектин эмесине жараша. -Ошондо сиз канча бир туугансыз? -А мен, мен беш кыз, беш эркек -- он. -Сиз ошондо улуусу белеңер, же кичүү болдуңуз беле? -Мен бирден кийин. Мен азыр 83төн 84кө кеттим, мен бирден кийинки. Улуу агам Рыбачы да болчу анан каза болуп калган, андан кийин мен, андан кийин карындаштарып, анан дагы иним бар болчу ал да каза болуп калды. Апабыз болсо… -Ошондо бир туугандарыңыз менен бири бириңерге мамилелеңиз кандай эле? -Жакшы, азыркыга чейин. Байыркы..апабыз өлгөгдөн кийин...баары тең, мисалы үчүн, мен улуусу болуп азыркыга чейин бири бирибизге жардам берип багабыз, ынтымактуубуз да. Себеби апабыз өлүп калгандан кийин, атабыз өлүп калгандан кийин тигилер менден кийин жаш да. Анан баары тең менин айланамда болуп калды анна мен атасы, мен апасы...Анан мындайга...мындай оокат кылба, тигиндей оокат кылгыла, муну мындай кылгыла деп акылымды айтып коем. Анан өзүлөр билишип, өзүлөрдүн оокаты. Алар да бала-чакалуу, неберелүү. Чоңу эме болуп калышты, алтымышка келип калды. -Ошондо мектеп жөнүндө айтып бересизби, кайсы мектепке бардыңыз эле? -Ушул жердеги 7-класска чейин Куйбышев атындагы жети жылдык мектеп, андан кийин анан Нарны шаарында Токтогул атындагы мектеп, ошол жакты бүттүм. -Куйбышевтеги мектепти ким салды эле? -Куйбышевтеги мектепти ушул эл эле салган. Колхозчулар салып, ошол жанагы жетекчилер эле Насып деген башкарма болгон, азыркы деген мектептин ары жагындагы ошол киши салган. Анан кийин Эримов топ [00:42:13 түшүнүксүз] кеңейтип, бул жанагы мамлекет жаңы мектеп салабых деп эки этаждуу мектеп, проекти союз кулап калып бүтпөй калды. Ошол илгерки салынган мектептер капремонттон өткөрүп, эл акча чогултуп. Анан адис программасына долбоор жасап, анан азыр мектпти жылуулап, кеңейтип анан ошондо окуп жатышат азыр. -Ошол мектеп кыргыз мектеп болчу да, э? -Кыргыз. -Жалаң кыргыздар окуучубу? -Жалаң кыргыздар. Ал жалаң кыргыз чогуу окучубуз..кыргыз. -Канча классты бүтүрдүңүз? -Онду бүтүрдүм, ал кезде он...онду..онду эле бүттүм, он класс. -Ошондо мугалимдер менен окуучулардын мамилеси кандай болчу? -Ал кезде мугалимдер менен окуучунун мамилеси жакшы деп айтсак болот, себеби шарты ошондой болгон, тартип каттуу болгон. Тартип, андан кийин биздин кыргыз элинин өзүнүн ата-бабаларынан келип жаткан каада-салттары, улууну урматтоо, кичүүнү сыйлоо деген ошо мектепте окуп жүргөндө, ошо биздин арабызда жашап турганда, мугалим эмне айтса..мисалы үчүн, саламатсызбы агай деп, агай келип атса да, салам берип, анан кийин алардан коркуп. Тиги...көп сүйлөбөй, эгерде тентек кылсаң алар бизди каттуураак тилдеп жана эметип анан тартипке чыкырып койчу. -Ошондо жакшы көргөн сабактарыңыз бар беле? -Жакшы көргөн сабактар бар, ооба. Мен эме история, географияны жакшы көрчүмүн, математикага жок болчумун. -Ошол кезде сиз ким болом деп кыялданчусуз? -Ошол кезде айыл-чарбасында эле, чарбасында эле иштеп жүрсөм, себеби атамдын таасири тийди да, атамдын таасири тийип анан ошол...өндүрүштө иштейм, ошентчүмүн да. Анан мугалим болом, анан кийин баланча болом деп ойлогон жокмун, ушул чарбада иштейм деп жүрүп. Анан кийин ошол атамдын таасири тийди да. Анан сельхоз институтка окуп анан тиги жакка чарбага иш тапкам. -Колхоздор жөнүндө да айта кетсеңиз, колхоздордо кандай эл оокат кылчу, мисалы үчүн, кандай элдин өкүлдөрү оокат кылышчу, мамилелери кандай болчу? -Мен ошол окууну бүтүп келгенден кийин үйдө чарбада иштеп калдым главный ветврач болуп, андан кийин порткомсекретарь болуп, андан кийин башкарма болуп, андан кийин анан сельсовет болуп. Сельсоветтен айыл өкмөтү улам, 2001-жылы пенсияга чыктым. Анан мамилеси кандай дейсиңби? -Сиз азыр кызмат тепкичиңизди айтып бердиңиз да, анан сиздин балачак кезиңиздеги колхоздор жөнүндө да айтып бересизби? Колхоз, совхоздор бар болгон деп атапайсызбы… -Ооба. -Ошондо кандай адамадар оокат кылышчу? -А жанагы кездеги Советтер Союздун мезгилинде колхоз, совхоз түзүлгөн. Азыркыдай жеке чарба эмес. Жалпы колхоз, совхоз коллективный чарба болгон. Азыркыдай жеке эмес, пландуу түрдө болгон, плановый, плановый экономика деп тиги экономика пландуу түрдө болгон. Баланча эт төгөсүн, баланча сүт төгөсүн, баланча козу аласын, баланча эгин неметесинби. Мына ошол жанагы мал чарбасы болсо жанагындай жалаң койчулар, уйчулар, жылкычылар, жылка алып, кой алып, ошолор өзүлөрү багып, мамлекетке төлө алып өткөрүп берип турган. А талаачылыкта суугарып [00:46:35], эгин айдап, буудай айдап, агрономдору бар, бөлүнгөн кирлери бар жалпы айдайт, суугарат, комбайн эмени чаап, талаачылыкты өзүнчө иш берип, өзүнчө иштейт. Ошондой багыт менен иштеген да, бири, ар бир чарбанын өзүнүн мүнөөзүнө жараша багыт менен иштеген. Мал чарбасында мал чарбасында иштеген, талаачылыкта талаачылыкта иштеген. Анан кийин эгемендүүлүк башталып эме болгондон кийин анан...кхм, рыночный экономика базар экономикасына өтүп кетип анан кийин коомдук менчиктердин баарын жаап анан кийин ал жеке менчик да. -40-50-жылдары ачаарчылык болгон да, ачаарчылык болгон кезде совхоз, колхоздородо иштеп жатканда уруулар бар болду беле? -Ооба, эми, кийин айрыкча кийин пайда болуп, ал кезде деле болгон, бирок мынчалык билинседир. Кийин дагы эгемендүүлүк башталып уруу каттуу болуп кетти. Тигинде ал кезде деле бир аз уруулар болгон, бирок мыйзам, закон каттуу болгон дагы эл сезчү, коркчу. -Абдан кызыктуу айтып берип жатасызда. Ошондо сиз согуш бүткөндө сегиз жашта болгон турбайбысбы, э? Сиз согуш бүттү экенин кайсы жактан, же кимден уктуңуз? -Согушту...бүткөнүн менин ошол атам тээ Эки-Нарында башкарма болчу, Киров деген колхоздо. Ошо...ошол жерде...тиги...апамдар сүйлөшүп отуруп, мен кичинекей ойноп, ары чурка, бери чуркап, кой тосуп, ары-бери чуркап жүрүп анан апамдын жанына келип эметсем бир беш-алты аялдар сүйлөшүп, согуш бүтүптүр, жеңиптир деп ошону апамдан уктум. Ошол...менимче 9-майда жеңди, мен бир 5-6 күндөн кийин уктуймго дейм, 15-20-майда уктуп го деп калдым. А кишилерге мындай азыркыдай каттоо жо, ат менен жүрөсүң. Автобус жок, такси жок, анан кийин арава менен барабыз, же болбосо ат менен барат, арал ошол менимче бир эки-үч, үч-төрт күндөн кийин угулду го согуштун жана ошо биринчи апамам. Же апам мага айткан жок, бирок тиги...жанындагы жанагы...оокат кылып, жүн саап бы эмне кылып, кийиз жасап жатканда чогулуп оокат кылып жатканда, аялдар бири-бири менен сүйлөшүп жатканда, ошондо апама айтып жатканда ошондо уктум. -Ошондо сиз түшүндүңүз беле согуш бүттү экенин? -Ооба, бүткөнүн түшүнгөи, 7-8деги 1-классты бүтүп, 2-класска көчүп калгам, түшүнгөм. -Ошондо кандай өзгөрүштөр болду согуш бүткөндөн кийин? -Согуш бүткөндөн кийин сразу өзгөрүштөр болгон жок, ошол оор турмуш согуш мезгилинде оор турмуш уланды 3-4 жылга чейин. Сразу өзү согуш бүттү дегенде эле турмуш оңолгон жок. Ошондо согуш мезгилинде кайра калыбына келтирүү, кайра жаңынан турмуш баштоо, уланды 5-6 жылга чеийин, анан андан кийин анан оңолду. -Ошол жылдары сиз эмне кылып жүрдүңөр эле? Согуштан кийинки жылдары сиз эмне кылып жүрдүңөр эле? -Окуп жүрдүк, окуудан кийин чөп чаптык, сокого миндик, машак терип баш тердик талаадан. Ии...окууга барабыз, талаада жанагы эгинин сокусуна минип же болбосо айдоосуна барып. Анан кийин тиги буудай, арпа түшүп калтыры...эме жок да комбайн. Жөнөкөй эле ченемдик чегине эле колхозго жардам берген жумуштарды өтөрдүк. 5-6-7 жаштагы бала эмне жумуш жасайт. Ошондой эле ээң талаага жардам берген жумуштарды өктөрдүк да. -Ал эми китептер бар беле? Кандай китептерди окудуңар эле? -Бар болчу, бар болчу китеп. Жомоктор, “Манас”, “Семетей”, “Сейтек”, “Жаныш-Байыш”, “Курманбек” деген ошол кезде деле чыккан. “Жаныш-Байыш” деген ошол кезде мен латын тамгасынан үйрөнүп калып. “Жаныш-Байышты” латын тамгасы менен окудум. Газет, журналдар, тиги жак биягы эме болду анан ошону эме окуп калдык ошо. -Сиз ошондо Сталиндик кезге күбө болуптурсуз да, Сталин жөнүндө сиз эмне айта аласыз? Өзүңүздүн жеке мамилеңиз кандай Сталинге? -Сталинге менин өзүм жеке мамилем...андай...оң жагын оң, терс жагын терс эле кабыл аламын. Оң жагы кайсы, оң жагы, ал жана ошо согуш мезгилигде, жанагы оор турмуш болуп атты, ошонун баардыгын тең бир тутамда кармаптыр, баардык фронт үчүн, баардыгы жеңиш үчүн деп, ошонун баардыгы тең ошонун айланасына топтой алганда. Топтой алганда. Ал эми кемчили жагы, кемчилик, жанагы репрессия, репрессия, кемчилик жагы. Ошонун актыгына дагы, карасына чыдабай жамандап кетсең, эми муну кийин айтып жүрүшөт ошол...ошонун айлана чөйрөсүндөгү, чөйрөсүндөгүлөрдүн таасири да чоң болгон да иий. Жанагы, эми анын баарын көбүн эле атын билем, бирок ошолордун дагы терс таасири болгон да. Анан ошолордун баардыгын тең өзүнө топто...тиги...же билгенби, же билбегенби ошонун баарын каршы тура албаганда да көп кишилерди репрессия кат [00:52:47] жеринен кетип калганы терс, анысы терс. А так жеңишти камсыз кылгандагы, Советтер Союздун кургандыгы, кээ бир жактары, оңду оң деш керек, тескерисин тескер деш керек. Жаман эле жамандай бергенде да болбойт да. Өзүндө өзүнүн тарыхый орду болгон да, жаман деп эле атабыз, жаман деп эле атабыз, а бирок жамандаган менен...өүнүн тарыхтагы орду баары бер турат да. Андан кийин мына репрессия ошол мезгилдердеги жанагы ишенбечилик, жамандап келсе эметип, а бирок ошол Сталиндин атынан да көбү жаман деп келсе...ошол Сталиндин атынан дагы жасагандар болгон да. Тиги киши билбегендери деле болгон да деп ойлойм да, мен даанасын билбейм мен, бирок тиги киши эметип отуруп ошого жанагы саясатка жамынып алып, тиги киши билгизбей өзүлөрү деле эме...тиги...репрессияга ка..[00:53:54 түшүнүксүз] болгон да. -Ошондо Сталин каза болгонда сиз кандай кабыл алдыңыз ошол каза болгонун? -[күлдү] Ии, анда мен 53-жылы, ооба, оор эле кабыл алдым, менин жеке эле эмес, балдар баарыбыз эле тиги Сталин атабыз өлүптүр деп, анан кийин тиги шаарда Токтогулда окуп калдым да, анан ошол жезденин үйүндө окудум ошондо бир орус жашачу, орус аял, ыйлаганын көрүп Сталин өлүп калды деп, өлүп калыптыр деп. -Сиз да ыйладыңыз беле? -Мен ыйлаган жокмун, бирок өлүп жүрөт, анан дагы митинг болуп Молотов, Хрущев, анан Молотов...Берия, Маленков сүйлөгөндө радионун жанында туруп Нарында укканым, укканым да эсимде 53-жылы 9-...койгон күнү. Советтер Союзунун эли оор кабыл алган анда Сталинди жоготуп, анда тарыхта жүрбөйбү, ал кезде билген эмесмин, бир миң, миңден ашык тебеленип өлгөн турбайбы. Москвада болгон да, жанагы похороны, тиги коюп аткан мезгилдеги, ошондо тебеленип өлдү деп жүрөт. Деп жүргөн анан мен уккам элем анан мен өзүм көргөн жокмун, бирок угушум да, мен даана билбейм, бирок укканымды айтып атамда. -Анан динге кандай мамиле болгон ошол кезде? -Динге атеизм, атеист деп жүрүп атпайбызбы. Динге партиянын деңгээлинде терс эле мамиле болгон. А бирок ич арада кыргыз эли, ич арада, же болбосо өзбек болобу, дунганы болобу, уйгур болобу, ич арада, улуттук ислам динин кармап, баягы атеисттик деңгээлдеги эме болбой ич арада улуттук динди ислам динин кармап келген. Ал...ата-энелер, эмелер, мисалы үчүн, ошол кездерде көрдүм орозо кармаган, намаз окуган. Совсем эле тиги атеист деп эметкен эмес, анан ошондойлор болгон, бирок...мындай азыркыдай жалпы массалык түрдө эмес да. Ата-эне кармаган, орозо кармаган деле көрдүм, таенем бар болчу да апамдын апасы, үйгө келип калчу орозомун деп эле, анан орозо кармаганын көргөм. Атам кармаган жок, ал кызматкер болуп...ал эме дин жакка эметкен да сактагандар болгон, сактаган. Совсем эле атеист болуп кеткен эмес. А атеист болгондо мунуку компартияны жетектеп кызматкерлер бар, ошолор, бирок ичинен кандай ойлоп атат билбейм [күлдү] ошол болгон да. -Сиз өзүңүз партияда болгонсузбу? -Болгом. -Негизи партияга кириш абдан кыйын да ошо кантип кирдиңиз, кантип мүчө болдуңуз, кантип кирдиңиз партияга? -Мен...кхм...тиги 59-60-жылдары армияга кетип, армияга алып кетти. Ошол армияда служить этип, анан жакшы кызмат өтөрдүм да. -Канча жыл өттүңүз? -2,5 жыл. -А кайсы жерде? -Тиги эмеде Казахстан Жезказган облусунда. Анан мени ошол армиядан партияга кабыл алышты. Армияда служить этип, ошондо алты айлыктын курсуна жиберип. Анан жакшы эметип, зампром...завзоддун командири болуп тигинтип анан ошол партияга мен армиядан кабыл алышты. -Ошондо партияда ар кандай льготалар же белектер келди беле? -Партиянын мүчөсү болгондо эмеге жараша, мисалы үчүн, кандай, мисалы үчүн… -Кандай пайдасы тийчү ошол партиянын? -Пайдасы тийгенде кызматтан кызматка өтөрчү билим деңгээлине жараша. Тарбиялачу, мисалы үчүн, адегенде жөнөкөй комсомолдун кызматына берип андан кийин анан партийный секретари болуп, порткому болуп, анан башкарма...анан эме анан ошентип анан. Жакшы кызмат кылсаң анан ошол кызматтан кызматка көтөрчү, анда грамота берчү, орден берчү жакшы кызмат өтөсөн. Анын сыйлыгы ошол анан андан башка эмне берет, анан карапайым чабандар, тиги элге болсо подарка берчү тигиндей материалдык жагынан акча сыйлык берчү элдерге. -Партиянын терс жактары бар беле? -Терс...бар да, терс жактары бар. Себеби, ошону...карапайым эле же болбосо жетекчи кызматтарда турган ошол талапты коюп атат да талапты, бирок ошол талаптын деңгээлинде аткара албай, аткарбай эле башка жакка мындай калыс [00:59:14 түшүнүксүз] болгон. -Ал эми ошол убакытта мындай паракорлук, же кошоматчылык кылып туруп бир кызмат алганга болот беле? -Болгон да, бар да ошол кездерде. Азыр андан эки эсе күчөбөдүбү. Кошомат айткан калбайт экен да. Кошомат айтып, мактап, жамандабай...анан жамандаса анан да мындай болчу да тиги азыр жамандаса тиги көп эметпей, баягы жамандаса ал кезде партиядан чыгарып таштап, кызматтан алып таштап. [пауза] -Ошондо сиз канчанчы жылы үйлөнгөнсүз? Ала качып үйлөндүңүз беле же мындай таанышып үйлөгдүңүз беле? -Таанышып адегенде киного алып барып. -Ошол кезде ала качууга тыюу салынды беле? -Тыюу салынган, салынып эле, ала качпагыла деп эле. -Сиздин канча балаңыз бар? -Төртөө. -Канча кыз, канчасы эркек? -Үч кыз, бир эркек. -Ошол кездеги убакытты айта кетсек сиздин кичинекей балачагыңызда, свет качан келди эле? -Свети 50-40-жылдардын аягында да. Ой, ал 50-жылдарда эле болгон свет. -А ага дере жарыкты каяктан алчусуңар? -Ага чейин тиги чырак жакчу, керосин менен. -А керосинди кайсы жактан алчусуңар? -Керосин келчү, дүкөндөргө сатчу, солярка, керосиндерди. -Биринчи дүкөндөр кайсы убакытта пайда болду? Канчанчы жылдары? -Билбейт экенмин аны, ал ошо колхоздошкон мезгилдерде потребсоюз деп койчу да, ошол потребсоюздун дүкөндөрдө ачканда. -Ошол кезде эмне дефицитте болгон? -Дефицитте...баары эле беш колдой болгон эмес да. Кийим-кечеден дефицит болгон, бут кийимден дефицит болгон кийим-кечектен. Анан ал кезде эт, сүт деле сатчу, бирок ошолорду төккөнгө жараша, эт, сүттү эмелерди тиги дүкөнгө салчу да, мисалы шаарды. Анан ал төксө бул жактан алып барып камсыз кылса сатылат да, камсыз кылбасаң эмне сатылат. -Ошондо дүкөндөрдө кездемелерди сатчу беле? -Cатчу, сатчу, кездемелерди саткан, баркут, чий-баркут, вельвет тигиндей-мындай деп саткан, алардын баары ар кайсы жактан, экспорттон да келгендери болгонт да. [пауза] Көрдүңбү, карагай, чөп, токой, суу, анан ошол суудагы балыктар экология жагынан жаратылыш менен айкалышып жашаган да кыргыздар. Анан айкалышып жашаганда жаратылышты коргоп жашаган. Анан ошол үчүн жанагы балыкты суудагы...кармап жеген эмес да. Жаратылыш менен кыргыз эли көчмөн эл болгон, жаратылыш менен кыргыз эли өзүнүн турмушунун айкалышып жашаган, бузган эмес. Мисалы үчүн, мен сага бирдеме айтам мынакей кичинекей кезимде көччүбүз, кзччүбүз да, көчкөндө ошол атамдар жетекчи кызматта иштейт да. Же апам да ошол эмеде, апам карапайым үй хозяйка болчу, үй кызматкери болчу. Ошол көчүп жатканда жанагы бизге дагы мына кичинекейге, же болбосо бизден улуу кишилер бар да туугандар. Анан көчүп аткандай боз үйдө турабызда, мал союлат да. Анан эт жейбиз, анан сөөк бар да, вот ошол сөөктү көчүп эметип жатканда, ошону колонтого же болбосо жерге ошол сөөктү таштабагыла деп көмдүрүп кетчү. Мен эки-үч сапарда көргөм ошону. Боз үй көчүп жатканда сөөк тигиндей, мындай калдыктар бар да. Ошону боз үйдүн айланасындагын тазалантып, анан бул колонтого, колонтого же болбосо капталга бир жерге каздырып туруп ошол сөөктөрдү калтырбай, көмдүрүп кеткенин көрүп. Мына тазалык деген ушул. Ошондо ушундай болгон да. -Ошол кезде самын жок болчу да, бирок самындын ордуна эмне колдонушчу? -Шакар. Шакар деп жанагы аккулак бар эмеспи, шакар деп аккулак, вот ошондон уйутуп, казанга салып кайнатып. Камыштай болгон жалбырактуу, кайнатып неме дагы эмне...май кошуппу, ошону кайнатып кадимкидей. Анан кир самын бар эмеспи, ошондой самын, анан кийин момундай томолоктоп, же болсо мындай сүйрү ажасап коюп, ошол шакар самын де пошондо. -А кийимдичи, кийимди? Жанагы чокойду айтып бердиңиз, а кийимдичи эмнеден жазашчу? -Кийимди алып келет, алып келет, мата...мата деп койчу, тиги Кытайдан келет. Өздөрү эле кадимкидей тикчү, мисалы үчүн, менин апам тигип берди мага. Анан ишмерлер болгон да, анда шырдакты, жанагы боз үйүдүн жасамлмасын көрүп жүрбөйсүңбү, вот ошондой болгон. -Ошол сиз кичинекей чагыңызда эл саясатка жакын беле, кызыкчу беле? -Мынчалык кызыкчу эмес. Себеби ар бири өзүнө тапшырган жумуш бар, мал чарбасы мал чарбада, талаачылыктар талаачылыкта, партиянын кызматкерлери партия кызматкери иштеген. Бирок жалпы жонунан түшүнүгү бар, партиянын саясатын баарсыны беш колдой, жүз процент билбесе да, негизи багытын билет. Анан ошого карата көз карашы болгон да. Анан азыр бүт эле саясатчы болуп кетпедиби. Түшүнгөн, түшүнбөгөнү деле болгон, бирок мычалык деңгээлде эмес. -Ал эми элди салыштырсакчы, сиздин кичинекей чагыңыздагы эл менен азыркы элдин айырмасы эмнеде? -Азыркы...ошо биз бала кездеги эмелер азыркы, мисалы үчүн, ошол биз бала кездеги элдин бир жакшы ынтымагында, анан улуусун улуудай, кичүүсү сыйда. Улууну урматтаган, сый болгон, оокаты жетишпесе дагы, жетишип турса дагы, ачка тигиндей болуп турса дагы ынтымак, ырычкеч деп коет эмеспи, анан бири бирин сыйлоо, бири бирин урматтоо. Ну, анда деле тентеги бар да. Коомдо өзүнүн оң жагы менен дагы терс жагы болот, анда деле айырм, но бирок көчпүлүк элдер, көпчүлүк элдердин бири бирине урматтоо, сыйы, тууганчылыгы, анан бир бирине урматтоосу, ынтымагы жогору турган. -Акыркы суроом, келечектеги жаштарга кандай акыл-насаат айтасыз? -Жаштарга [күлдү], жаштарга эмне эми, жаштарга эң биринчи билим керек экен да, билим болбосо, билим болбосо...эч кандай алдыга...алдыга...билим болбосо өзү [пауза, кухнядагы кимдир бирөө ызы-чуу кылып, интервью берүүчүнүн сөздөрү так угулбай жатты]. ...калыстыкты, чындыкты, жаман менен жакшыны айырмалай билүү, дегендердин баардыгы билимдүү гана киши ажырата билет экен. Вот менин жаштарга кааларым ошол. -Чоң рахмат. Чоң рахмат интервьюңузга абдан кызыктуу айтып бердиңиз. [интервьюнун аягы] [ кухнядагы кимдир бирөө ызы-чуу кылып, интервью берүүчүнүн сөздөрү так угулбай жатты]