Title
Сатыбалдиев Мукаш
Subject
Транскрибация Интервью, Мукаш
Интервьюер:Мукаш аба саламатсызбы дагы бир жолу!
Респондент:Саламатчылык!
И:Биздин долбоорго катышып, озунуздун басып откон жолунуз, баяндарынызды айтып ьергенге макулдугунузду бергенге чон ыраазычылык билдирем. Биринчи жонокой эле суроо: озунуз жонундо айтып берсениз, качан туулдунуз, кайда туулдунуз, балалык кезинизден эмне эсинизде бар? 1-майда туулдум дединиз а?
Р: 1-майда 41-жылы туулуптурмун, тээ тиги 2 нарындан ары шахта бар болчу чырпыкты деген жерде, алтын неме кылган шахта бар болчу, ошол жерде эне-атам ошол жерде иштеп туруп анан ал шахтадан, анан мен ошол жерде торолуптурмун.
И: Ал жакын эле да а бул Добол айылына?
Р: Алыс. Коп жерде, эми азыр шахтылар эле калды да согуш буткондон кийин жабылып, андан кийин анан могул кичи капчыгайдын ичинде, салыкзоо деген жерге кочурулуп кетирилип ошол жактан эне-атам иштеп калып ошол жакта дагы 2 жылдан ашык болдум андан кийин сохозююю шахта жабылгандан кийин… 53-конезоводдун 3-отделениеси бар эле экен жанагы 2 Нарында атам ошол жерге келип иштеп калды, ошол совхозго кочуп келип эле, совхоздо чонойдум, бала кезимдин кобу эле, 7- классты буткончо ошол жерде болдум. Анан киийни 7-классты буткондонк кийин, Варашилова орто мектеби бар эле, бул ороон боюнча бир эле мектеп бар болчу, 10- класс. Ошол Вараршилова орто мектебине барып кирип интернатка жатып ошол жерде жатып 10ду окуп буттум.
И: Ал кыргыз мектеп беле?
Р: Ииий кыргыз. Кыргызча эле болгон ал жакта…
Жена Репондента [далее ЖР]: Орус жок.
Р: Менин атам устат дагы, абдан находчу киши болчу, кобунчо устаттык иштерин жазап, ошол жанагы шахтадагы чон бир кулактан ашык, бир жарым кулак сууну зоонун ортосу менен неме койуп отуруп моор чаап, колго тактай тилишип, анан ошондо анан бир жарым кулак суу алып келип анан шахтаны иштетчи экен. Эми ал убактарда коп эле кыйынчылыктар болгон, алтынга иштеген, анан жанагы 53- конезоводдо иштегендерди дагы солдатка алган эмес согуштун убагында, анткени вт даярдаган да конезоводдон эл солдаттарга. Ошондой ошол жерде чонойдум, 10ду берки Варашиловдон буттум, совхозду 10ду буткондон кийин 1 жыл производстводо иштейсинер дагы андан кийин анан окуу жайына барасынар дегенин коргозпой койгонда бир жыл совхоздо иштедим, ар кандай иштерде, мал бактым….
И: Атаныз жонундо биринчи айтып берсениз, атаныз кандай адам эле, кайсыл урууда туулган?
Р: Атам.. Озубуз ошол монолдордонбуз, монолдор уруусунан, монолдордун ичинен, бул алыштык, Дуулаткасымдын тукумунан экенбиз, Балакыйры.
Мужчина рядом с респондентом [далее мужчина]: Балакыйранын уруусу д, эн улуусу да, кличкасы Добот деп койот.
Р: Кыйранын 3 уулу болгон да: Улуу кыйра, орто кыйра, бала кыйра деп. Биз бала кыйрасынан экенбиз, улуу кыйра болсо, могул Ат-Башынын артындагы акмустуктар, орто кыйра биздин уроондо. Ушул бала кыйрадан экенбиз атам… Атам озу ошол ошол абдан устат болгон экенда, ушул устачылык менен ...
И:Билими болгон бекен? Же билими болгон эмес бекен?
Р:Эми ал убакта болгон эмес да, устачылыгы менен оокат кылган экен.
И:Устачылыкты кайсыл жактан уйронгон экен айтат беле?
Р: Устачылыкты, биздин чон аталарыбыз дагы устат болгон экен, ии анан охотчулукту кылган экен, ошо устачылыкты кобунчо жакшы уйронуптур. Боз уйлорду жазачу, темир уста, жыгач уста, болгонун баарын жазачу. Абдан иштемчил киши эле, ал убакта анын устуно мообулэки там-дарак жазаганда анан жанагыдай шахтыларга керектуу, шахта казып бараткандагы баягы туннелдин ичине кармаган тактайларды, колу менен тилим, ал убакта пилорама деген жок да, колу менен тилип анан ошону жазап устачылык ыклган экен.
И:А энниз эмне жумуш кылган экен? апаныз?
Р: Энемда ошол, ал убакта эмне дыйканчылыкка иштеген, тылда иштеп.... Иий шахаталарга дагы жардам кылып иштеген. Эжелерим дагы ошол шахтада иштеп, ошол жерде чонойгон экенбиз. Тамак? Тамак жасаба я?
ЖР: Согушка..
И: Жок, жок, ушул эле болот… аа канча бир тууган элениз? Сиз кичуусу белениз? Улуусу белениз?
Р: Мен ортончусумун, менден улуу Бейшен деген агагюбыз согушка кетип дайынсыз болду.
И: Ал канчанчы жылы эле?
Р: Ал киши анан ошондо 30дан ашып 40дардагы киши болчу. Согушка жетип эле ошол бойдон дайынсыз болду, менден кийинки игним ошол немеде, алтын шахтанын усту жагында деп, ошол жерде орт болуп болуп, ошондо журогу тушту окшойт, ошондо неме болуп калды 7-8 жашында. Кыздардан тортоо бар эле, тортоо тен зыян болуп калды азыр атадан мен элемин.
ЖР: Каза болуп калды дебейсинби.
И:Жанагы согушка кеткен байкениз уйлонгон беле? Же уйлонбой кетти беле?
Р:Уйлонгон.
И:Бала-чака калдыбы?
Р:Бир баласы бар эле зыян болуп калды.
ЖР: Каза болуп калды дебейсинби, зыян дебей.
Р: Ыы каза болуп калды. Дагы бир кызы бар эле, ал дагы зыян болуп калды.
И: Согушка кайсыл жакта согущкан экен? Кат алып турдунуздарбы кеткенден кийин?
Р: Эми ал убакта мен кичинекей болуп…
ЖР: Жаны туулду да.. (смеется)
Р: Кат деле жакшы келген жок го,барганда эле ошол согуштун ортосу, чордонуна келген экен, ушул зыян болуп калыптыр. Кара кагаз келиптир.
Мужчина рядом с респондентом: Кайсыл жерге барган экен ошол согушта. Украинабы же Белорусиябы?
ЖР: Билбейт го дейм.
Р: Ал убакта эми карангы да..
ЖР: Атан билбей калган го ээ?
Р: Ооба, атам билбей калыптыр кайсыл жерден, ошол кара кагазда деле жоготушуптур. Ошондо жазат эле да э?
И: Дайынсыз калыптыр да э байкениз?
Р:Ошол бойдон эле, дайынсыз.
И: Балалык кезинизден эмне эсинизде бар, Мукаш аба? Шахтада канча жыл журдунуз? Кайсыл жерде чонойдунуз? Эмне ойнойт элениздер? Эмне жейт элениздер?
ЖР: Чырпыктыда.
Р: Чырпыкты деген жерде болду эми ал убакта ощунор билемсинер, Алтымыш билет, жанагы тиги биздин кырк опунку турбадыбы, ошонун арасында, суунун жээгине мындай кыркып эле бир отуруп эле тамдарды сала берибиз землянка, бир комната эле землянка, тошту касып эле ийип дреге эле, анан устунон, каптал жагынан кичине терезе чыгарып койчубуз. Анан ошону, бир комнаттык болсо, бир торт квадрат го, ошондой жерге эле, 6-7 семья менен оокат кылчубуз. Бирок ошондо дагы, ошондой иштеген эл абдан бир ынтымактуу болгон экен. Эми ойлосом, жумуштан кийин чогулушуп, тамак ичигип, анан жанагы неме кылып койуп, шерине кылып койушуп туруп, анан бозосун салып алып, бирин бири сыйлаар эле. Анан эми андай бирин-бири сыйлабайт.
ЖР: Атасы мерген киши турбайбф.
Р: Атам мерген да болгон, ошол алытнда шахтада Негречный деген орус эле директору, начальниги, ошол киши атайын уч абышканы, кийик алып келип туруп анан элге анан, анда мал жок эт аз а, анан ошол эт менен да камсыз кылган экен, кийинчирээк эле мен дагы ошол жерде иштедим, анан кичичне кичине там салып, анан тамдын ичерин акатаганга, атам иштетти чырпыктын баш жагында азыр турат…
Мужчина: аки бышырды беле?
Р: ыы аки бышырып. Анан темир устачылык жазачу кол менен, менин кичинекей кезим ошондо сегиз жаштарда болсом керек, эжем экообущз колго оруп тубас беребиз, анан устачылык кылат. Атайын тээ тоонун башына барып туруп арчадан чогултуп уйуп алып туруп, анна суунун жээгине орттогн, анна оуруп, комурун алып келип туруп, ошол комур менен усачылык кылаар эле,комурду салып анан баягы темирди кысат
ЖР: Алтынга иштенге курал-жарак.
Р: Курал жарактарын жазап, сковабы иши кылып ушундай укмуштуу турлуу керек-жарактарын жазап берип турушчу. Анан ошол атам курактагы ак сакалдардан бешоо болот эле, устун астына туруп алып ара менен момынтип ойло орнотуп алып турпу анан карагайларды тигээр эле, керелди кечке , эртеден кечке… Ошол шакылдап бол эле бол дешип, тушкусун чай ичкенге аран улгуроор эле…
ЖР: Согуштун маалы.
Р: Эл абдан тушунуктуу болоор эле, танбай иштээр эле.
И: Атаныз эми уста болгонун эсебинен алын калды да э?
ЖР: Ошол алтын да калды да.
Р: Иий ошондой болгон
Мужчина: Брондоп кайгондор алар анда калчу эмес. Ал тиги жабылгандан кийин, кичи капчыгай деген, ошол жерден уран тушчу экен, ошол уранга барып иштеп, ошол уранда радиация кучтуу да абдан, аларда согушка алаган эмес да.
И:Жанагы землянканы айтып берсениз. Аны озунуздор эле казып алат белениздер? Боз уй жок беле ал убакта?
Р: Боз уй жок да анан тоонун боорун казып атып эле, торт чарчы кылып анан комнат кылып, устун жаап, анан ал убакта…
ЖР: Кап карангы.
Р: Жанагы уйдун богуна топону аралаштырып туруп, анан астын шыбап, тегерегин шыбап, устун шыбап эми айла жоок да, кийин анан жанагы акини ойлоп чыгышып анан, таштан алып барып туруп, анан ташка жагып анан аки жазап анан уйлорун актап.
И: Бир эле комнат болчу беле?
Р: Иии бир эле комнат..
ЖР: Терезеси кайсыл жакта болчу эле?
Р: терезени манадай жактан чыгарып койчу, эшик анан терезе да. Кичирээк. Айрымдар устуно жазап алчы ар кандац да.
И: Аны сиздер эмне деп айтат элениздер? Же землянка деп эле айтата белениздер?
Р: Жеруй деп койчубуз, землянка…
ЖР: Кыдырекей эле коп комнат болчу.
И:Ичинде от калайт ебелниздер? Меш жок эле да а? Ачык от болчу да а?
Р: Меш койчу да, жанагы карта меш деп кийин чыкты, эки этаж меш деп, ошол атам жазап тарапты коп жургон. Мындай жанагы кичирээк, мындай мындай мештерди элге таратып беришчу. Кыйратып берсе тенин таратып берчу , тенин тиги фирмага берчу. Иштеген элге..
ЖР: Анан согушка алып кетет беле?
Р: Кийин согуш бутоор жылдарында чечендерин алып келди, 32би… 33бу… ушундай кезинде чечендерин 2 милиция менен иштетти. Ушул чечендер алтында коп тапты.
И: Алар туткундар беле э?
Р: Ооба, муш койушуп уунтип атат эле, ал убакта арак деле анча жок, ичкенде жанагы немени тартып алчы, тиги колго жазаган самогондорду, киричме. Кымыш болушуп эле цшинтип атат эле чечендер. Анан биз намаз окуйбуз деп эле намаз окуп калчы анан барып эле ичигип анан бир убакта суурдун этин жешип атар эле, мусулманбыз деп.
ЖР: Атам кийин эле тегирменге салганын айтпайсынбы.
Р: Кийинчирээк анан дан айдап алып тегирмен жазап, кол тегирмен жазагандан кийин элдин баары ыраазы болуп абябай, суу менен алып келип бара жазап, анан бараг алып барып ташын жазап койунп, ун тартып, талкан тартып анан жанагы бозо жазаганга шахтарды жазап, эл абдан тойунуп жакшы болуп калды, андан кийин могул биздинэки Нарындын астындагы Кара-Булакка, тегирмен салып жанагы Тогуз булактны баарын тоскон, ал убакта неме коп жылчу. Ошону бут тосуп…
Мужчиа: Сууну чогулткан турбайбы а?
Р: Сууну чогултуп, анантегирмен салган, тегирмендин орду дагы деле турат анан коп жылга чейин, аркы оз, берки оз тегирменден келип туруп, атка жуктонуп келишип анан эгин тартып журду.
И: Озунуздуку болгон да а?
ЖР: Ооба, атасынныкы.
Мужчина: Атасыныкы турбайбы.
Р: Ооба, озубуздуку. Атам салган. Андан кийин эки Нарындын озуно салды. Ошенти, ошентип анан бул ороонго, кол тегирмен салганды жазап калды да.
ЖР: Авторитет болуп калды да.
Р: Элдин курсагы тойуп, кичине бир аздан дан айдап алышып анан ошол менен эле курсактары тойуп эле эл ыраазы болуп калган. Эми бирок жетишпеген убак кийим жок, малдын терисинен жакшынакай кылып, энем уз киши эле, ошону тал кабыкка салып, аябай ийлеп, [непонятно 18 мин 28 сек] ушинтип атып анан татынакай боздой кылып туруп анан койдун терисинен тон жазап, ишкын даап, иши кылса болгон, могундай…
ЖР: Кездеме жок да.
Р: могундай кичинекей кичнекей немелерди жазап, анан элге таратып, ал убакта согушка деп буиуна чокой, колу менен жазчу да чокойду, ошондой эле анан туймолор менен туйуп туруп анан тиги
ЖР: Мээлейлерди…
Р: Мээлей, тиги бутуна байпак, ушундайлардын баарын чогултуп туруп анан, элден чогултуп, салып жонотушчу, биз эми анда жашпыз балабы да. Анан ошондо энелерибиз жакшы иштеди, чогулуп алып устар, орттон бештен чогулуп ошондо жазап солдаттарга жонотушоор эле… тамак аштарды дагы жиберчу эле...я?
ЖР: Майларды дагы алып кетет.
Р: иии сары майлардан….ушулардын баарын жонотуп тураар эле, анан эми баягы биге жазап берчу шым, жакшы только жле баягы катуу жаандар болгон учурда эле кичине катуурак кетчу да. Буга чейин турунуп алып эле, ал убакта бутка кийим деле жок. Кыйынчылык убактар болду да согуштан кийинки убакта..
Мужчина: Тартма тартынып калдынбы, тартма?
ЖР: Тартма дейтюю тартынышыптыр ооба.
Р: Тартма жазап…
Ж: Отугун тартчу экен атам, аны айтпайсынбы.
Р: Уйдун терисинен тартманы жазап алып туруп анан баягы колго чокойдун сыртынан тартып алып туруп анан, ал тайгак дагы болуп калат экен абдан анан анын кайра анан атам ошонун таманына, темир чокой жазады, элдин баарына темир чокой жазап, кадимикидей басып атандын кору жыргып калышты.
И:Бутунузду ойубойт да а? Отпойт, таш-пашка тийбейт да?
Р: иий
ЖР: Муузга сайылып сайылып калат да, тайгаланбай.
Р: Торт буттуу… [20 мин 49 с непонятно] анан калганын тийги чокойго, тартмага кийгизип койот.
ЖР: Тартма тэриденби?
Мужчина: Ииий териден жаап байлап койот.
Р: Уу терине чылгый…
ЖР: Колош ордуна…
Р: Чылгый аябай терини чылгыйлап туруп эле..
ЖР: Чийки терини.
Р: Кийгизет немеге, чокойго кийгизип анан неме менен тартып байлап койчу анан бутту, ошону менен анан бир топ жылга бышык болуп журду да, уйдун териси бышык эмеспи билесинер. Мына анан элдин кобу ошого кочту. Жалан чокойдун тышынан тартма, тартманын тышынан термир чокой.
И:Темирди кайдан алчу?
Р:Тоолордо, эми темирди ар кайсы жерден эле таап келишчу…
ЖР: Алтын палтындан…
Р: Ар кандай кыйынчылыктар отту айланайындар, иий баштер энелерибиз, 5-6 бала элебиз кыздар болуп, тун учундо баш терип келишет, кээде жардам берип койушат.
И: Баш эмне?
Р: Машак машак. Машак терип келчу иии
Мужчина: Тушуп калган балдар баштарчы?
ЖР: аны билбейт [непонятно 22:11]
Р: Комбайн жок оруп кетет да, а дегенде колхоз, совхоз дегенди оруп кетет тушуп калат да баштары кезилип, машак деп койот ошону. Анан аны терип, терип алып кундуз кечке иштейт да, иштеген колу бошобойт, анна тункусун келип алып аны жаргылчакка тартып уйлоп, бууруп, жаргылчакка тартып, анна жарма жазап, ал жарманы…
Мужчина: Талкан кылып эле..
Р: Иии талкан жазап… Анан баарын анан бизге балдарга тундун жарымында берип…
ЖР: Анан эртен менен кайра жумушка…
Р: Тойгузуп койуп анан эртен менен кайра жумушка кетишээр эле. Танкы маал кетишчи ал учурда, азыркыдай жай турмуш жок да, азыр жайчылык болуп атпайбыю Эми ал убакта оой озун-озу айдаган заман болуп, кыйын убак болгон. Ошентип элдин бирдиктуулугунон мына жениш болбодубу айланайындар. Болбосо, карачы эми ошол учурда озуно жетпей атса, бутунда чокойу жок турса, чокойду солдаттар кийсин, иий байпакты солдаттар кийсин айланайын, солдаттар женсин деп…
ЖР: Тун катып мынтип чыракка [непонятно 23:29]
Р:Анан ар турдуу жардамдарды, нанга чейин жардамдарды жонотуп турду, майларды жонотуп турду ар турдуу, кийимдерди турлоп жонотуп турду, кийин тон дагы жонотуп турду жылу жакшы жазап жакшылык онолуп калгандан кийин анан эми кудайга тобоо дешибиз керек айланайын, азыркы заман жакшы.
ЖР: Анан кийин боз уй жазаганын айтпайсынбы атандын, кийинки убагын...
Р: Жо эми ал устачылыгы баардык эле тарабынан баарын жазачу, элге боз уйду коп жазап берди. Боз уйду жыгачтан керегесин, уугун, тундугун жазап
ЖР: Могул Омурбек абага жазап деп энем айтып барды.
Р: Коп адамдарга, мына ошентип анан боз уй кобойо баштады элде. Жекеле атам эмес, бир бирден уйронуп бир эле бир ороондо 4-5 киши жазап калган. Азыр мисалы учун боз уйду тээ тиги Кыыл-Туу Колдуктор жазайт. Ошол сыяктуу эле, биздин ороондон далай кишилер ошол боз уйду жазап таратып, анан элдин кобу эле, боз уй тиге баштады.
И: Анан жанагы жер уйдон анан чыккан экенсиздер да а?
Р: Ыы анан жер уйдон чыгып жер уйго кире башташты эми ал культурныйраак бир аз. Мен мурун мисалы учун бир билик жаап, ал биликти немеден кебез дагы жетишпейт да.
ЖР: Чырак жок.
Р: Чырагы болсо тигил мисалы учун
ЖР: Тон майдан.
Р: Идиштен тешип туруп эле аны койуп анан тон майдан куйуп анан ошону жабып койуп эле свет коргондой болуп атчыбыз. Анан кийинчереек фонарь чыкты жанагы шише сайган лампа деп койобуз.
ЖР: Чырак.
Р: Ии чырак. Анан анда андан бетер светти коргондо жаркырап атандын кору баланчанын чырагы бар экен деп. Анан турмуш ошентип эле анна улана берди жакшы уламдан уламжакшырып отуруп светке жеттик азыр эми энергиянын жардамы менен жашообуздун копчулугу отуп жатпайбы.
И: Ошол кандай каада-салттар бар эле ошол учурда?
Р:Я?
И:Кандай каада-салттар бар эле? Кандай майрамдар бар эле? Эмне эсинизде бар?
Р:Каада-салттарыбыз ушул ар кимибиздин алына карата эле бирин бири чыкырышып, болгону арпа жарма бар арпа бозо ошону жакшынакай кылып анан аябай ачытышаар эле арпа бозону, анан эт, эт деле коп жок анда, мал деле жок, катар, аз аз. Анан женил тамак жаап алышып эле, ырдап-чордошуп, ынтымактуу болуп атаар эле, уруш-талаш деген жок. Бирине бири колунан келсе эле, жанагыдай жардамдарды берип, жетишпегенине жетишкени берип, ыы ушундай элдин немеси жакшы эле да ал убакта.
ЖР: Пейили.
Р: Пейили жакшы эле. Ошентип жашоолор откон айланайындар, анан кийинчерээк огорулуп отуруп, техника чыгып…завод фабрикалар…. Анан эми...
ЖР: Карасан ошол убакта деле келин алып, кыз бермей бар да.
Р: Жакшы жашоо болуп ата, кудайга тобоо деш керек, антпей эле.
И: Диндин орду кандай эле аксакал ошол кезде?
Р: Я?
И:Диндин орду кандай эле?
Р: Диндин орду...
И:Элдер намаз окуп, орозо тутат беле?
Р: Диндин орду деле ырас эле болчу анткени абышкалар чогулуп алып ошол, кунуго болбосо дагы 5 кундо жума намазын окуп, пейилдери жакшы болоор эле, бирин бири жума намага чакырышып ар бир уйдон тамак жазатып койуп ичишип, ыы анан
ЖР: Аны биз деле коруп калдык, уйго чыкырып келишет.
Р: Ооба, анан ар бир уйго чакырып алып анан, очередь кылып алып анан, барып анан намазын окуп…
Мужчина: Ал жанагы орозо айтта… орозо [непонятно 28:02]
ЖР: Тарава, тарава.
Р: Баардык убактарда болбосо дагы ошол убактысы менен жакшынакай откозоор ээле..
ЖР: Атабыз, энебиз экообу тен бироо 85ке чыкты, энебиз [Непонятно 28:18] чыкты намаз окуп атты козу откучокту. Энем буту баспай, отуруп алып намаз окучу.
Р: Мен кийини канча, ошол 10ду буткондон кийин 1 жыл совхоздо иштедим дагы...
И: Мектеп жоунундо айтып берсениз, Мукаш аба, ана жанагы немеге келебизю Мектепте кайсыл сабакты жакшы короор элениз?
Р:Мектепте математиканы жакшы короор элем, 10-классты айтпадымбы Варашиловдон буттум, ырас 4-5 менен буттум да, анна копчулугун 5 менен. Окуучулар комитети болуп…
ЖР: Орус тилден начар болчу, орус жок да.
Р: Анан стенгазетаны чыгараар элек жакшынакай кылып, анан ар турлуу пьесаларды койот элек, анда мен артист дележок, коп жетишпейт. Окуучулар, ошол мугалимдер болуп чогулуп, ошол Курманбектерди койдук… коп ошондой ошондой пьесаларды койдук...
И: Суйуктуу мугалиминиз, жакшы коргон мугалиминиз ким эле?
Р:Элге, элге..ыя?
И: Суйуктуу, жакшы коргон мугалиминиз ким эле?
Р: Эми мугалимдер копчулугу эле жакшы болчу ал убакта, балдарга жакшы мамиле кылчу…
ЖР: Кара мукаш агай дебейсинби, ошол агай жакшы болчу деп айттын го.
Р: Кара мукаш агай бар эле, Асаке деген мугалимибиз бар эле жакшы, Саткын деген эжейибизбар эле жакшы, ыыы ушунун баарынын баары эле жакшы мугалимдер эле.
И:Мугалим менен окуучунун мамилеси кандай эле ошол кезде?
Р: Ал убактарда мугалимдер абдан кучтуу турган, биз мугалимдин тобосун коргондо ал жерге жолочу эмеспиз, мугалимдерди мисалы учун бир уйго тамакка чыкырып барган болсо, аяка окуучу балдар деген кирет деген жок да, болчу эмес ал убакта, эгерде кокусунан ошол эне-атабыз менен барып ошол жерден чатак салып, же ойноп атып бала.. Жоок. Анан азыркы балдар болсо тебелеп эле кирип кетип атат кошо. Анан анда кокус барып же чуко ойноп, же чики чаап ойночубуз, ошолорду мугалимдер кармап алчу болсо, указка колунда, указка менен сабап кадимкидей, эне-атабыз дагы андай урчу эмес, эне-атабызга айтып келсек “ырас кылыптыр, ии туура, эмне сен ойнойсун оокат жазабай,жумуш жазабай, сен эмне сабагынды окубай ойнойсун” деп кайра бизди тилдеп уруп койчу.
ЖР: Азыр мугалимдерге тимеле арыз жазып…
Р: Ошол учун, ал убакта балдар абдан тартиптуу болгон экен, абдан тартиптуу болгон экен, ошол негизи бул, тарбия катуу кармаш керек экен баланы айланайындар. Кийинки учурдарда баарыбыз балдарды жайына койдук эле эми азыр шаарга кетебиз деп эле, шаарды карай кирип кетип атпайбы. Мына ошондой болуп атат.
И: Мектепти канчанчы жылы буттунуз?
Р: ыя?
И: Мектепти канчанчы жылы буттунуз?
Р:57- жылы буттум.
И:Мм 59-жылы а... Бутклндон киийн эмне кылдыныз? Окуунууга жонодунузбу? Же иштединизби?
Р: Вот окуп буткондон кийин, бир жыл чарбада иштесин деген неме чыккан, окууга барыш учун чарбыны коруш керек, чарбада мисалы учну жашоо деген эмне, мал багат деген эмне, оокат кылат деген эмне, ушунун баарын уйронсун деп. Анан 1 жыл иштедим мен уй дагы бактым, уй багышып, уйчу менен, араба тарттым, чоп чабыштым, чоптун тырмоосун тартышытым. Ушундай, ушундай иши кылса ар бир сезонго карата, иштебей калган кунум болгон жок. Бу...
И: Ушул айылда эле а?
ЖР: Эки Нарында.
Р: Экм Нарында болду бала кезде. Анан эми окууга барайын деп эне-атама кыйрыдлдым бир жыл откондон кийин, дагы чарбагы бир жыл мени менен кошулуп устачылыкты уйронбойсунбу балам деп анан, жакшы суугарылбай калды [смеясь]. Ыы темир устаны, жыгач устаны, анан мал бакканды жакшы иштебей калдын тээ тиги бир туюк сууга баралы да анан бир баягы уйду, огузду багып, ошону мамлекетке чон семиздикти откоролу балам, ошол жерде капкан деген эмне экенин, мылтык атканды уйротойун, деп, анна эми ата окубаса болбос, окуйм деп анан сурандым. Анын устуно чарбынын директору орус киши эле, тиги Бочкалов деген, анткени окууганы баргын, откоробуз окууга деп ошентти да. Анан ошенткенден кийин мага кичие неме болуп калды да…
ЖР: Поддержка.
Р: Поддержка, анан баягы немесин жазып берди производственный характеристиканы жакшылап. Ошо менен барып анан отуп кетип, айыл чарба техникумуна кирип окуп...
И: Бишкекте?
ЖР: Колдо.
Р: Жоок… тиги…
Мужчина: Светлоимусда
Р: Нарынга кирдик дагы, Нарындан кайра тигиндей кочуруп кеткен Пржевальскийге. Пржевальскийде Светлоимуста окудук.
И: 59-жыл болдубу ошондо?
Р:Агрономду буттум… ыя?
И:59-жылы тапшыр…
ЖР: 60-жылдары го дейм.
Р:Ошондой болуп калды. Ал жерлен агрономду буткондон кийин, чарбыга келип, ушул многу 53-конезоводко келдим дагы, ушул жака жиберди производственный практика… анда ушул жерге жиберди, анан ошол жерлен ушу отделениялардын, беш отделениянын беш гектар жерден короо алып ошодогу [непонятно 35:09] запасын иилдеп чыктык, 2-3 жигит ошондо иштеди, азот, фосфор, калий, кальций, умс, ошолордун ар бир жерде канчадан бар, гекторуна канчадан семирткич чачыш керек, кандац кылганда жер семирет, кандай кылганда, тушумдуулугу артат, ошол маселелер боюнча ошондо иштеп калдым. Бир жарым жыл, эки жыл ошондо иштедим, андан кийин заочный, Светлоус институтка аочно тапшырып ыыы зоотехник болойун дедим, анткени чарба, мал чарбасы боюнча болуп калды 53-конезовод: жылкы андан кийин [36:02 непонятно ] Тянь-Шаньский оптимистский станция по животным болуп, ошол кой чарбасы боюнча иштеп калдык, ко чарбысы боюнча лаколдо зоотехник болуп он жыл иштедик. Жакшы болуп, Ленин орденин чарбы алды, ошондо коп-коп грамоталарды берди...
И:Лениндин орденине жеткен экенсиз да а?
Р: Ленин орденин чарба алды.
ЖР: Озуно дагы берди го бир...
Мужчина: Биринчи ким эле? Жанылов беле директор?
Р: Директор.
ЖР: Подарка бир жигули албадынбы.
Р: Директор жакшы киши эле, биге адистерге аябай жакшы мамиле кылчу. Ошондо лохолдо [36:46 непонятно] чарбада иштедим 10 жыл. 120дан тор алдын ошондо Ленин орденин алды чарба алдык.
И: 120 ошол эгиз турганбы кандай?
Р:Анан жигули берди сыйлыкка бир 03 жигули жаны чыгып аткан, заводской ошол 300 зоотехник, 2 ветврач мына ушул 5 машинени сыйлыкка берди, грамоталар келди...
И:Озунуздун акчанызга сатып алдынызбы же бекер алдынызбы?
Р:Бекер берди.
[37:26 непонятно]
Р: 30% берди, анан андан кийин эле анна партияга оттум, комунисттик партиянын мучосу болуп ыы депутаттыкка ушул Конезоводдон 4 жолу депутат, айылдык деп, анан райондук депутат деп иши кылып 4 жолу депутат болуп.
И:4 жолу э?
Р: ыы анан чарбадагы зоо техник менен вет врачтардын кобун анан чарбаларга жибериш керке, анан ччарбаларга ошол Тянь-Шань [38:08 непонятно] уян жундуу койду кобойтуш керек максат. Ыы Ала-Тоо тукумундагы сут багытындагы уйларды алып келип жакшыртыш керек, жылкы ушул асылдуулугун жакшыртыш керек деген убак болуп калды, ыы таратты баарыбызды, бир тобубузду, анан мени озундун айылын экен [38:44 непонятно] Ленин колхозу экен сен деп, Ленин ушул жер болчу, озундун айылын экен ушул жерге барып иштеп бересин. Зоотехник болуп иштеп калдым анан ыыы отказ беруу деген жок анда…
ЖР: Главный зоотехник болуп 3 жыл иштединби, 4 жыл иштединби?
Мужчина: Кайсыл жылы эле7
Р: Ыя?
Мужчина: Кайсыл жылы?
ЖР: 75тер беле? билбей калдым...76, 77-жылдары.
Р: 77чи.
ЖР: Сарыгул абанын убагы.
Р: Анан зоотехник болуп 3,5 жыл иштеп, анан асылдуулугун койлорду артырып коп, жаны токтуларды сатып келдик, кочкорлорду, жакшы ыы исскуственный [непонятно34:31] жургуздук жакшы. Анан ошгул менен абдан жакшы болуду, жанагы асты жанагы Жумабайлар, Алтымыш билет, [непонятно 39:46] Жумабайлар 67-жылга чейин иликтен отподубу. Жун, уч, сегиз, торт килограммга чейин осту, анна бул жактын баары жакшы болду, уйлардын баары ошондой… немеден ьиги Чуйдон сатып келип...110ду мен 70ти алып келдим, букаларды алып келдим. Ыыы изменение жургузулду, айгырларды алып келдим, ушинтип жакшы жакшы, ал убакта онолуп чарбы жокшы болуп калган экен, озу дагы оноло баштаптыр, анан эле чарба болсо тигил жак, бул жагы жакшы болду, эми ушул алган толумду оорук тамга барып, бригадир, ферман кошо аткарып, ыыы ошл жерди иштетээр эле..
Мужчина: Комплексный бригадир деп койчу
Р: Ооба, бир…
Мужчина: Мал, техника таратылып, бут ошонун колунда болчу да кыскасы?
Р: Ооба баарын сага беребиз, бирок зоотехниктин главный зоотехниктин айлыгын сактайбыз. Сактады анан 40% кошот.
Мужчина: Высокогорьедечи?.
Р: Ооба, анан кой деп, анан байбичем дагы мугалимдике ал жерде орундук кенен экен, анан бул жакта бул жакта орундар дагы жок, анын устуно тэээ
ЖР: Анын устуно алыска барып келип иштечиби да.
Р: Алышка барып келип,тиги Кенешке барып келип окучую Алышта туруп кенешке барып окутчу же болбосо Алыштан келип Доболуп иштеп. Ушинтип калдык да анан ушул шарттарга карап туруп туруп эле кой, анан главный зоотехниктин айлыгына 40% кошкондо башкармадан, коп ашык акча алып калдык. Седетке дагы орун, сааттар кенен тийип калды. Анан ошону менен ошол жерде иштеп калдык, жанагындай ал жакта дагы жакшы болуп калды ииктерип чалап, 60 килге чейин 57 килге чейин, андан да ашып.
И:Ал кил дегениниз жмне?
Р:Жун да кобойду.... ыя?
И: Кил дегениниз эмне?
ЖР: Килограмм.
И: Ааа килограмм а.. План кандай эле ошол кезде? Бир чабан мисалы
Р:Анан колхоз дагы жакшы мамиле кылшты, бир Нива беришти заводской Нива, анан дагы 40% толодум бирок сыйлык менен, грамоталарды алдым, значокторду берди… ошондой ошондой бир жакшы неме болдук да. Анан бул жерге менин эмгектерим баалап, бул жерге эл журт кочого атымды койушту, бул элге суу чыгарып бердим бул жерден аркы центрден, анан мурун тош жер экен суу чыкпайт деп атышкан анан чыгаралы деп эле аннан аракет кылсак суу жакшы эле чыкты. Азфр бул кочонунун сууну уйуно киргизди…
ЖР: Пенсия дагы болуп атат.
Р: Жакшы болуп калды, анан эмгегиниз дагы бар, бизге суу киргизип бердиниз деп копчулугу атымды койду кочого...
И:Эгер ушундай партияга кирбегенде ушундай иийгиликке жетет белениз?
Р: Ардактуу атуулду берди… ыя?
И: Ушундай жанагы компартияга мучо болуп кирбегенинизде ийгиликке жетет белениз? Ушундай которулуп дальше окуп жетекчиликке жетет белениз?
Р:Жок анан койо турсан анан тиги бир жылдык немеге башкарманын окуусуна жиберишти анна башкарманын окуусун барып окуп, бутуп келгенде 90-жылы тарап кетпедиби [смеется] эмгегим талаага кетти. Азыр документи турат, колумда бар. Ушундай анан жакшы, анан эл журт деген баалайт экен.
ЖР: Пенсия..
Р: Баалап, ардактуу атуулду берди. Бир [непонятно 44:19] алып келип тагып койду, кочонун атын тагып койушту, машине сыйлыкка беришти, медальдардан экини алдым, республиканын медальын да берди, СССРдикин дагы берди медаль… Победитель [непонятно 44:44] деген. Жанагында жетишкендиктерди алып, анан ошо менен акчалар дагы келди.
И: Партияга канчанчы жылы мучо болдунуз?
Р: Менби...:?
И:Экинчи окууга жоноордо дединизби жана?
Р: Жоок, партияга откондобу? Ооба Конезоводдон отком.
И:Конезовод… канча Конезовод бар эле ушул сиздердин колхоздо?
Р: 53-Конезоводд деп койчу, жылкычы убактысы болгон а дегенде, анткени согуш убактысында жылкы кадырлуу болгон да, солдаттарга жылы даярдачубуз, ат даярдачубуз. Анан ал… андан кийин анан торжик болбодубу, кой чарбасы, уй чарбасы, баарын ушул тукумун жакшыртуу учун… анан… эмнени айтып келатып унутуп калдым? Карыганда дагы...
И: Ошол жанагы эми кемпиринизге уйлонгонунуз жонундо айтып берсениз? Кандай жолуктунуз? Кандай таабыштыныз? Ала качтынызбы? Жуучу туштунузбу?
[смеются]
Р:Байбичем экообуз...
ЖР: Кайын синдим экообуз чогу, карныдашы экообуз институттабыз…
Р: Быйыл баягы чукулда эле 80 жылдыгыбызды экообуздукун откоздук, экообуз тен 80ге чыктык.
ЖР: Аз калды чыга элекпиз…
Р: Анан 65-жылы уйлондук.
ЖР: Экообуз тен институтта окучубуз.
Р: 55 жылдык, анан 80 жашыбызды алтын той деп ошого той откордук 80 жылдык.
ЖР: Студент кезде тааныштык.
Р: Бул апан экообуз… апан менин карындашым менен чогу…
ЖР: Институтта окучу.
Р: Институтта окучу, мугалимдике. Анан мен тиги сельхоз институтка барбаймбы, окуп журбоймбу, анан карындашым экообу чогу журсо, экообун киного кирем кез кезде, анан ары жак, бери жакка тамак ичкенге чогу барышат, чогу турушат. Анан эми экообуз суйлошуп калдык эми [смеется] таанышып калдык жакшынакай деп анан эле уйлонуу кутуп калдык айланайындар . Уйлондук анан жакшы..
ЖР: Абышка кемпир ата-энеси бар экен карыган анан карындашы жакшы багат ушул абышка кемпирди деп ойлоду болуш керек. [смеется]
Р: Эми…
ЖР: Жакшы бактык ата-энебизди аябай.
Р: 10 кыз анан 1 эркегибиз бар.
И:11 бала экен да а?
Мужчина: карындашыныздын аты ким эле?
Р: ыя:
Мужчина: Карындашыныздын аты ким эле?
Р: Гулбубу.
ЖР: Жок, жок Гуку.
Р: Гуку.
Мужчина: Экоонуз чогу окуганбы?
ЖР: Ошол да.
И: Ала качкансызбы же жуучу тушуп алгансызбы?
ЖР: Жоок, 8-мартта суйлошуп эле чыктык даярданып.
Р: 8-мамртта ой ошол убакта ошол жылы 65-жылы 8-мартта ушул ороон капкара болгон кудайдын кудурети.
ЖР: Ооба, волга менен келгенбиз.
Р: Анан бир орус аял экен, ошону жалдап алып, такси, волга. Анан ошону менен тен туштарыбыз болуп…
ЖР: Толомуш байкуш болуп, Гуларанын атасы болуп.
Р: Ооба, ошол жылдары абдан жер кар болду. Анан совхоз бар эмеспи ошонун ары асты…
ЖР: Копкок 8-мартта.
Р: Токой да… Чон аябай тунт токой болчу ошол убакта, анан ошл токойго чейин волга менен кирип бардык, карчы капкарангы…
Мужчина: Жаз эрте келген экен да анда.
Р:Ооба, 65-жылы.
ЖР: Долондун кыры дагы копкок.
Р: Анан барып алып селкинчек тээп, ооууу анна тойду аябай откоруп.. [смеется]
Р: Бир эле келин да бул кишинин жалгыз эркек.
Р: Анан атан суйунду окшойт, ырас бай кишилер экен деп, адистиги бар экен деп….
ЖР: Ооба.
И:Канча калын тологонсуз?
ЖР: Самолет менен барышкан билбейм.
Р: Калында жакшы эле бердик ал убакта эне-атам болуп ал киши дагы жакшы турган бай малдуу турган…
ЖР: Билбей калдык канча алып барганын.
Р: Жакшы эле алып бардык, коп эле алып бардык, самолет менен бардык.
И:Кайсыл жактан алдыныз ошондо сиз келинди?
ЖР: Беловодскийден.
И: Ыы Беловодскийден.
Р: Беловодскийден ары жактан суу алат эмеспи, аксуу.
ЖР: Буловодскийден аксуу алышычы.
Р: Анан ошондой, биздин тарыхыбыз ушул айланайын. Эми азыр кудай кут кылсын …
ЖР: [непонятно 49:49] 40 жыл мугалим болдум.
Р: Ооба, кудай кут кылсын деп отурабыз айланайын, эл журтка бир тынчтык болсо экен деп жатабыз, тилегиби. Иии аман-эмес болуп, мамлекетиби бир жакшы жолдо болсо экен, бай болсо экен. Мамлекетибиздин экономикасы жакшы болсо экен.
И:Туура айтасыз.
Р:Тилегибиз ушул айланайын, бала бакырабыз, ушул жалпы жаштар аман болсо экен...
И:Мукаш аба, дагы бир-эки суроом бар. Ошол жанагы сиздин бала чагыныз согуш убагына дал келип калыптыр да. Ошол кыйынчылыкты элдер кандай женди? Эмне менен женди деп ойлойсуз?
Р:Элдин… жалпы адамдын, ой-пикири, салт-санаасы бир болгон да, ынтымактуу болгон
[непонятно 50:40]
ЖР: ана-мынасын берип атты байкуштар.
Р: Турмуш жаныдан жетишип аткан убак… анан улам жетишип, улам… колхоздошуп, антип минтип, биригишип, кичине курсак тойуп, алм ошентип, улам техникалар чыгып ушинткенден, кийин элдин баары туура тушунуп, элдин баары биригип, мейли карысы болобу, мейли жашы болобу, даже ооруган кишилер дагы чыгып иштейм деп аткан убак болду да, ынтымактуу болду абдан. Ошонун негизинде эле бирин-бири, ынтымак женди айланайындар. Эл журт ынтымактуу болсо баары болот экен, ошон учун биз эл журтка айтаарыбыз ынтымактуу болсо. Кудай ден-соолук берсе эл журтка, тынчтык берсе эле жакшы эле болот экен айланайын, жакшы эле турмуш болуп атат азыр, мына азыр ар бир уй-булодо беш киши болсо, бешоо беш машина минип чыгып жатат. Анан бааары эле минип атпайбы… Акча ошон учун коп болуп аткан учун жакшы эле, кудайга тооба дешибиз керек.
И:Сталин каза болгон куну эсиниздеби?
Р: Оой ал тундор ыйлабадыкпы, ыйладык да.
ЖР: Окуучу кез да.
Р: Сталин атабыз деп ырдап, ошентишип ыйлаган да. Анан Сталин олду дегенде ушундай [непонятно 53:06] болду да. Ай тутулуп, анан Сталин олду дегенде ыйлабаган киши жок, балдардын баары ыйладык, эл журт ыйлады ушинтип. Ушундай турмушту алып келген Сталин атабыз олду деп, Сталин атабыз деп ырдачыбыз.
ЖР: Согушту женген.
Р: Согушту женди, турмушту оной баштаган, жакшы болгон айланайын, тартипти катуу жакшы кармаган. Жанагы ач коз айрым ар турлуу адамдар анда коп болгон эмес. Ыыы ошон учун, тартипти катуу кармаган учун жендик. Тартип болду да анда.
И: Сталинди кандай эскерет эле? Аксакалдар. чондор.
Р: Эми Сталин абдан эле акылман жакшы киши турбайбы, Сталинди атын айтп эле, Сталин антти, Сталин мынтти деп эле кээде жамандап ушинтип келчу да. Анан аны туура тушунуп эл журт, анан жанагындай турмуш жакшырган сайын эл тушунот, масса, коом тушунот айланайындар. Анан эми жакшылык болуп эле атат мына, Сталиндин тартипти катуу кармаганынан дагы болду тартип жакшы болду, ынтымак болду, ыыы эл ушундай которулду, ошонун негизинде жендик айланайын жакшылык болду.
И: Мукаш аба, репрессияга тартылгандар болдубу? Кулакка тартылып кеткендер, туугандарыныздарданбы, таанышкандарданбы.
Р: Жок бизде мындай болгон жок, жалан эле, жанагындай жумуш менен алек болгон …
И: Эми акыркы суроом сиздин ушул басып откон жашоо таржымалыныз, коргондорунуз, тажрыйбанызга тайансак, Кыргызстандын келечеги, кандай сиз жаштарга кенеш бермекчисиз? Эмне кылышыбыз керек? Тарыхтан эмнени уйронушубуз керек биз?
Р: Эми айланайын жалпы жаштарга айтаарыбыз биринчи эле ынтымак, анан тартип, анан ушул жакшы жактарга умтулуу. Чарбанын экономикасын которуп эле, ынтымактуу болуп, кыжы-кужу болбой… ыы бири бирине нааразы болбой, бирин бири сыйлап… ыыы жакшы жашоо болуп атат ошону кут кылсын дешибиз керек. Андан коро дагы жылдырып, колубуздан келсе экономикасын арттырып мамлекеттин, айланайы, мамлекет канчалык алдыга жылса, биздин жашообуз ошончолук жакшырат да. Аны жылдырыш учун тартип болуш керек, ынтымактуу болуш керек.
Мужчина: Тартип. Тартип катуу болуш керек. Эл жакшы эле башыбыз ит болуп атпайбы, президеннт баш болуп, тээ тиги депутаттардын баары тээ тигил жак башыбыз жакшы болбой жатат. Башыбыз жакшы болсо эле он онолуп калат эле.
Р: Коомчулук айтат, айтылып атат…
Мужчина: Могул Садырды кубаласа онолобуз.
Р: Айтылып атат, жакшы… жакшы…
И:Канча бала, канча кыз, баягы он кыз, бир балам бар дединиз, канча небере, канча чеберениз бар?
ЖР: Жазып койду эле бир…
Р: Жазып койдум кана…. Неберебизден – 36, Чеберебизден – 17 беле, 18.
ЖР: Кыбырага бара элекпиз?
И:Мхм, чебере 17 дединизби?
Р:Ыы… баягы куну ошо 80 жылдык откорду байкуштар тим эле, мынагыл бул эки эшиктин алдындагы бак-дарактар, ошол бала бакырабыз ойносо экен, бала бакыраларыбыз ушул жерде ойноп,жыргап турса экен деп тиккенбиз. Мен ошону 30га чыга элек кезимде тиктим эле ушуну … бак-дарактарды. Азыр
ЖР: Алма, оругубуз бар.
Р:20-30 метр болду го айланайын. Ошол жылы дагы…
Мужчина: [непонятно 56:47]
ЖР: Ыя?
Мужчина: Алманы.
ЖР: Чуйдоналып келдик деди го
Р: Жо, бул Наырндан эле алып тиккем.
ЖР: Чуйдон алып келип журбодун беле?
Р: Орукту дагы НАырндан эле алып тиктим.
ЖР: О байлап атат.
Мужчина: Чуйдуку оспойт бул жака коп.
ЖР: Ыя?
Мужчина: Чуйдуку оспойт [непонятно 57:05]
ЖР: [непонятно 57:06] колдогу кыздын баласы алып келген.
Р: Мугалим болуп жургон ким эле… баягы… ошол алып келип журбойбу гулдорду.
ЖР: Бир мугалим, Бакыт деген бир мугалим алып келип журот го машине менен Нарынга. Бакыт го, Бакыт деген ушул жерде мугалим болуп кетпеди беле бир.
Мужчина: Ооба, Чон-Булактыкбы?
Р: Ообо, ошол алып келет да ошол алма бакты.
Мужчина: Мен дагы тиктирсемби деп журом быйыл бир ондой алма…
Р: Эми могул, жанагы Мичурин тээ тиги Сибирьге алып барып туруп алманы остургон озунор билесинер.
И: [смеется] Ооба.
Р: Анан ал чындык экен.
ЖР: Байлады могунда могундай кызыл алмалары.
Р: Ал жерлерге, тигил арпа бышпайт, анан буудай бышпайт дейт –бышат, баары эле бышат. Картошко момундай болот, озгочо чон болуп кеткенинен.
ЖР: Биздин картошка болсо чон чон чыгат.
Р: Кичине ортолоп,чон бодуп кетсе дагы албайт экен - нестандарт деп, сатыка. Анан жазасан баары болот экен …
И:Сиз айткандай эмгек кылса эле а?
Р: Ыы сабыиз, чеснок, ыы малина, карагат, ыы орук, орук озгочо катуу берет экен. Быйыл момундай болду. Алды, балдар ары откону жейт, бери откону жейт… ыыы Сейдет вареньени погрибди толтуруп салды окшойт. [непонятно 58:34]. Вареньеси, баарысын. Анан баарын жазабасак анан озубузго керек нерсе экен. Эл журт ошого конуп келе жатат азыр, озуно озу оокат кылганга конуп келе жатат, бул жакшы, абдан жакшы, иш онолуп келе жатат. Аракет кылып ошону остуруп атат. Эми ошо ана алманы тиге баштады, ыы орукторду тиге баштады, малинаны копчулугу тигип атат. Жашылчаны бут тигип остуруп алчы болду. А биз мурун тээ тиги Нарындагы бир беш дунганды эле карап турчубуз да.
Мужчина: Жанагы айтпадымбы [непонятно 59:20] буларга семинар откоруп буларга урук саттырбадыбы бут баарын уйлорго. Жанагы сабиздин уругун, кызылчаныкын, редисканыкын, укроптукун, анан жанагы редисканы жегенди билбей ит болуп , ич агарып кетип. Анан кийин уйронду элдин баары эле азыр айдап калды азыр бут эле.
И: Беш дунган алар местныйлар беле э?
Мужчина: Иий местныйлар, Нарында тургандар. Базарга туруп алар уй алчы элдер, картошка сатканга уй алчы да алар.
И: Алар оздору тикчиби баарын а?
Р: Карагылачы айланайындар мен ушул тиги ниваны бул жерден кийин алганда 40% ток дегенде, жылкы алып бардым, андан мурунку тиги конезоводдон дагы. Ошондо туруп озум сата албай койдум.
ЖР: Уялып.
Р: Дагы базардан мал сатып журот дейт, карачы, ай эми мал эмес, картошкону сатып оокат кылып атпайбызбы.
И:Эмнеден уялат элениздер ошо сатык [непонятно 1:00:26].
Р:Эл сатчу эмес, мал сатып, эй сут сатчу эмес элдер [непонятно 1:00:29]. Азыр когунанан дагы сут сатып аласын.
ЖР: Ооба, бир кружка сут берип кой …
Р: Анан бир эки ошол да, ал убакта кымызынды сатчу эмессин, айранынды сатчу эмессин, каймакты дагы даже сатчу эмессин. Элге берчисун, уйго келгеен конокторго берчибиз. Иий кой сойойлу кокуй, тамак ичкиле, ыы деп сый болчу ал убакта. Конокко келчибиз. Анан эми азыр, конокко бербей сатып атып, ээси барсан ээси даже немесин бербейт ал. Коп болгону менен, пейили кичине бузулуурак болуп туруп атат аз аз.
Мужчина: Азыр пейил жок, киийн пейил болбой калды. Согум сойгон киши жок, жанакы колхоздун уставында 3 уй, 2 жылкы куткондо ар бир тутунго согум сойчу.
ЖР: Ооба да.
Мужчина: Анан бир балдар болчу группада, ошол терисин сатып арак ичип, ошо согумун сойуп берчи да. Азыр согум сойсон айтат, аа 6-70 мин сом сойуп салдынбы дейт. Кордунбу азыр пейилдин кеткени. Аз эле киши сойот, сойбойт коп эле бут эле.
И:Сойум сойгондо болуп алат белениздер жон эле бири бириниздер менен?
ЖР: Жоок, бир эле жечибиз.
Р: Бир бодону, же жылкы, же уй сойдуруп аласын дагы айла жазка чейин чыкырышып эле, тамак …
Р: Чыкырышып эле, тамак ичип атабыз.
И:Ал кезде эми куздо сойчунуздар беле?
ЖР: Жоок, кышында.
Мужчина: Кышында сойчу Декабрьда.
И: Аа жанагы этти кайдан… [непонятно 1:01:56]
ЖР: Эт тонуп калган кезде.
Р: Анткени тиги жайдын куну сасып кетет да,курттап кетпейби.
И: Аны кайда сактачыныздар эле: Кары менен кошуп сактачыныздар беле?
Р: Жоок, жайдын куну.
Мужчина: Ээ бул жакта тонуп калат Декабрьда. Жон эле зынкыйып тонуп калат.
ЖР: Холодильниктегидей болуп анан ящиктерге салып алабыз.
Р: Жанагы сеткадан хололдильник жазап алчыбыз анда.
ЖР: Жайдын куну.
Р: Ыыы анан ошо сеткага салып анан тонуп калып, Жайдын куну дагы ошого салчыбыз, бирок жайдын куну сасып кетет да
Мужчина: Азыр холодильник бар, ар бир уйдо холодильник толтура. Морозильниктер бар.
И: Ал кезде жоон эле сактачы экенсиздер да а? Сойуп алып эле, тондуруп алып.
ЖР: Кышында тонуп калат да анан эле ящике салып алчыбыз.
Р: Кудайга тообо деш керек, мына ал убакта холодильник деген жок, азыр ар бир уйдо 3тон
И: Бул уйду озунуз салдынызбы ошондо?
ЖР: Ооба, озу салды
Р: Ииий озум салдым.
И: Тигил жактан келгенден кийин салдынызбы?
Р: Ыя?
И: Тигил жактан иштеп келгенден кийин салдынызбы?
ЖР: Ошондо жургондо.
Р: Ошону [непонятно 1:02:53] андан мурун баштагам. Зоотехник кезде келгенде баштагам бул абышка, ылдыйкы абышка бир там салдым. Совхоздо иштеп турганда ошол Абышка чон там салдым, азыр да турат. Шопурума бергем, Асланбектин уулу менде шопурум.
Мужчина: Жолаалыбы, Жолаалы?
Р: Жолаалыга. Бир эле бээ берейин байке мага бересизби дейт? О айланайын эми мейли деп, 6-7 комнат, ошондой чон там. Бак дарактар дагы тигилген ада дагы, ммм анан ошо шопурума бердим, алып журду жанымда, алып журду, Капчыгайдын ичи кыйын жол, татаал.
И: Орук там бул жерден канча километр алыс?
Р: Эмнеси?
И:Орук там бул жерден канча алыс?
ЖР: 40-50 го дейм...
Р: Жоок, тигил жагы менен бул орук там…
Мужчина: Бул жак менен, бул жак менен.
Р: Капчыгайга жол бербей калганда, тигил жагы 200 километрге чейин.
И:Нарынга карайт эле да а?
Р:Ыы, а бул жактан 70 километр.
ЖР: Ушул жерденби? Нарындан ээ?
Р: Ии
ЖР: ммм
Р: Нарындан.
ЖР: Бир жарым саат, эки саатка чукул.
Р: Эми ошол жерде иштеп турганда, Алтымыш билет, кайсыл жылы эле жут болгон жыл? Тиги Ат-Башыдан….
Мужчиина: Койо тур, жут болгон жыл…
ЖР: Аттан куйруктарын жеп айланайын.
Мужчина: 78-жыл. Баякы мал [непонятно 1:04:26]
Р: Малик абалар келип, берки Малик деген зоотехник болуп журуп кеткен партиецтер башкарма болбодубу ошол убалда.
[непонятно 1:04:35]
Р: Ооба, сен партор.
Мужчина: Мен мартта парторлук болдум, анан май айында булар кочуп келет, мурунтадан кочуп ушул Капчыгайга барат да бул жакка. Анан кочот деп атканда, чоп тугонбостон, бир жарым метр каар жаап салбадыбы. Ошондо мен тигил жагын айланып чаап барсам койлор жунун жеп, аттын куйруктарын жеп салат экен. Жанагы тоо куйруктарын кадимкидей атып салат экен. Анан ошондо чоптон кичине бар экен ошону чачып анан мен бир жерге кирсем эле койлор жатат, чоп жок, эме тиги киш жок, каарды сойуп кирип кетиптир да тиги шоолдо, кардын астына кирип жатып алышыптыр тиги малчылар.
Р: Жок жанагы тоо куйрук жакшы экен, тоо куйруктуу жерлерге алып барып аттык малды бут.
И: Тоо куйрук эмне ал?
Р:Жана тикенектуу.
Мужчина: Тоо куйрук деген осумдук бар, жанагы тикенеги сайылат дагы ошону да жейт эле биздикелер.
Р: Тикенек саят, оозун саят, жара болуп, бирок ошол жанын алып калды да тоо куйрук.
И: Жем менен кээ бир жерлерге жанагы конду аралаштырып берген экен го.
Р: Жемди жолго чачып кетип аттык. Анан Чобу азыраак болгон, анан кийинки жылдараы, ал мен жаныдан баорган жылдар болду, кийинки жылдарда баягы оздоштуруп жерди коп аркы жак болоттун ичин, бери жакты бут, арыкты чаап, оздоштуруп чоп аябай чыкты, анан жут болду дагы бир кайсынчы жылдарда болду. Ан Ат-Башыдан, баягы баштан отуп калган киши чопту аябай чаап жыйдык, Ат-Башыдан тиги Малик авалар менен тиги Малик, [непонятно 1:06:18] башкармаасы, Малик ава экинчи секретарь, келип туруп, Эрмек башкарма алыпр барып, “ой Мука эми карындашын торкулоооп келди, чобун коп экен, чобунон бер” деди. Ой 10 машине чопту престеп алып кетти Ат-Башыга мына карачы. Болсо эле, аракет кылса баары болот экен айланайын, аракеттеген.
И:Аракет кылса болот дейиз а. Мукаш ава, сизге чон рахмат! Аябай мазмундуу, кызыктуу маек куруп бердиниз, небере чеберелериниздин кунун корунуз.
Р:Байбиче, бир тамак жазай койсон болмок.
И: Жок, жок тамактын кереги жок. Маегиниз эле биз учун тамак. Чоон рахмат, аман болунуз ава!
Р: Алтымыш деле тамак иче элек.
Интервьюер:Мукаш аба саламатсызбы дагы бир жолу!
Респондент:Саламатчылык!
И:Биздин долбоорго катышып, озунуздун басып откон жолунуз, баяндарынызды айтып ьергенге макулдугунузду бергенге чон ыраазычылык билдирем. Биринчи жонокой эле суроо: озунуз жонундо айтып берсениз, качан туулдунуз, кайда туулдунуз, балалык кезинизден эмне эсинизде бар? 1-майда туулдум дединиз а?
Р: 1-майда 41-жылы туулуптурмун, тээ тиги 2 нарындан ары шахта бар болчу чырпыкты деген жерде, алтын неме кылган шахта бар болчу, ошол жерде эне-атам ошол жерде иштеп туруп анан ал шахтадан, анан мен ошол жерде торолуптурмун.
И: Ал жакын эле да а бул Добол айылына?
Р: Алыс. Коп жерде, эми азыр шахтылар эле калды да согуш буткондон кийин жабылып, андан кийин анан могул кичи капчыгайдын ичинде, салыкзоо деген жерге кочурулуп кетирилип ошол жактан эне-атам иштеп калып ошол жакта дагы 2 жылдан ашык болдум андан кийин сохозююю шахта жабылгандан кийин… 53-конезоводдун 3-отделениеси бар эле экен жанагы 2 Нарында атам ошол жерге келип иштеп калды, ошол совхозго кочуп келип эле, совхоздо чонойдум, бала кезимдин кобу эле, 7- классты буткончо ошол жерде болдум. Анан киийни 7-классты буткондонк кийин, Варашилова орто мектеби бар эле, бул ороон боюнча бир эле мектеп бар болчу, 10- класс. Ошол Вараршилова орто мектебине барып кирип интернатка жатып ошол жерде жатып 10ду окуп буттум.
И: Ал кыргыз мектеп беле?
Р: Ииий кыргыз. Кыргызча эле болгон ал жакта…
Жена Репондента [далее ЖР]: Орус жок.
Р: Менин атам устат дагы, абдан находчу киши болчу, кобунчо устаттык иштерин жазап, ошол жанагы шахтадагы чон бир кулактан ашык, бир жарым кулак сууну зоонун ортосу менен неме койуп отуруп моор чаап, колго тактай тилишип, анан ошондо анан бир жарым кулак суу алып келип анан шахтаны иштетчи экен. Эми ал убактарда коп эле кыйынчылыктар болгон, алтынга иштеген, анан жанагы 53- конезоводдо иштегендерди дагы солдатка алган эмес согуштун убагында, анткени вт даярдаган да конезоводдон эл солдаттарга. Ошондой ошол жерде чонойдум, 10ду берки Варашиловдон буттум, совхозду 10ду буткондон кийин 1 жыл производстводо иштейсинер дагы андан кийин анан окуу жайына барасынар дегенин коргозпой койгонда бир жыл совхоздо иштедим, ар кандай иштерде, мал бактым….
И: Атаныз жонундо биринчи айтып берсениз, атаныз кандай адам эле, кайсыл урууда туулган?
Р: Атам.. Озубуз ошол монолдордонбуз, монолдор уруусунан, монолдордун ичинен, бул алыштык, Дуулаткасымдын тукумунан экенбиз, Балакыйры.
Мужчина рядом с респондентом [далее мужчина]: Балакыйранын уруусу д, эн улуусу да, кличкасы Добот деп койот.
Р: Кыйранын 3 уулу болгон да: Улуу кыйра, орто кыйра, бала кыйра деп. Биз бала кыйрасынан экенбиз, улуу кыйра болсо, могул Ат-Башынын артындагы акмустуктар, орто кыйра биздин уроондо. Ушул бала кыйрадан экенбиз атам… Атам озу ошол ошол абдан устат болгон экенда, ушул устачылык менен ...
И:Билими болгон бекен? Же билими болгон эмес бекен?
Р:Эми ал убакта болгон эмес да, устачылыгы менен оокат кылган экен.
И:Устачылыкты кайсыл жактан уйронгон экен айтат беле?
Р: Устачылыкты, биздин чон аталарыбыз дагы устат болгон экен, ии анан охотчулукту кылган экен, ошо устачылыкты кобунчо жакшы уйронуптур. Боз уйлорду жазачу, темир уста, жыгач уста, болгонун баарын жазачу. Абдан иштемчил киши эле, ал убакта анын устуно мообулэки там-дарак жазаганда анан жанагыдай шахтыларга керектуу, шахта казып бараткандагы баягы туннелдин ичине кармаган тактайларды, колу менен тилим, ал убакта пилорама деген жок да, колу менен тилип анан ошону жазап устачылык ыклган экен.
И:А энниз эмне жумуш кылган экен? апаныз?
Р: Энемда ошол, ал убакта эмне дыйканчылыкка иштеген, тылда иштеп.... Иий шахаталарга дагы жардам кылып иштеген. Эжелерим дагы ошол шахтада иштеп, ошол жерде чонойгон экенбиз. Тамак? Тамак жасаба я?
ЖР: Согушка..
И: Жок, жок, ушул эле болот… аа канча бир тууган элениз? Сиз кичуусу белениз? Улуусу белениз?
Р: Мен ортончусумун, менден улуу Бейшен деген агагюбыз согушка кетип дайынсыз болду.
И: Ал канчанчы жылы эле?
Р: Ал киши анан ошондо 30дан ашып 40дардагы киши болчу. Согушка жетип эле ошол бойдон дайынсыз болду, менден кийинки игним ошол немеде, алтын шахтанын усту жагында деп, ошол жерде орт болуп болуп, ошондо журогу тушту окшойт, ошондо неме болуп калды 7-8 жашында. Кыздардан тортоо бар эле, тортоо тен зыян болуп калды азыр атадан мен элемин.
ЖР: Каза болуп калды дебейсинби.
И:Жанагы согушка кеткен байкениз уйлонгон беле? Же уйлонбой кетти беле?
Р:Уйлонгон.
И:Бала-чака калдыбы?
Р:Бир баласы бар эле зыян болуп калды.
ЖР: Каза болуп калды дебейсинби, зыян дебей.
Р: Ыы каза болуп калды. Дагы бир кызы бар эле, ал дагы зыян болуп калды.
И: Согушка кайсыл жакта согущкан экен? Кат алып турдунуздарбы кеткенден кийин?
Р: Эми ал убакта мен кичинекей болуп…
ЖР: Жаны туулду да.. (смеется)
Р: Кат деле жакшы келген жок го,барганда эле ошол согуштун ортосу, чордонуна келген экен, ушул зыян болуп калыптыр. Кара кагаз келиптир.
Мужчина рядом с респондентом: Кайсыл жерге барган экен ошол согушта. Украинабы же Белорусиябы?
ЖР: Билбейт го дейм.
Р: Ал убакта эми карангы да..
ЖР: Атан билбей калган го ээ?
Р: Ооба, атам билбей калыптыр кайсыл жерден, ошол кара кагазда деле жоготушуптур. Ошондо жазат эле да э?
И: Дайынсыз калыптыр да э байкениз?
Р:Ошол бойдон эле, дайынсыз.
И: Балалык кезинизден эмне эсинизде бар, Мукаш аба? Шахтада канча жыл журдунуз? Кайсыл жерде чонойдунуз? Эмне ойнойт элениздер? Эмне жейт элениздер?
ЖР: Чырпыктыда.
Р: Чырпыкты деген жерде болду эми ал убакта ощунор билемсинер, Алтымыш билет, жанагы тиги биздин кырк опунку турбадыбы, ошонун арасында, суунун жээгине мындай кыркып эле бир отуруп эле тамдарды сала берибиз землянка, бир комната эле землянка, тошту касып эле ийип дреге эле, анан устунон, каптал жагынан кичине терезе чыгарып койчубуз. Анан ошону, бир комнаттык болсо, бир торт квадрат го, ошондой жерге эле, 6-7 семья менен оокат кылчубуз. Бирок ошондо дагы, ошондой иштеген эл абдан бир ынтымактуу болгон экен. Эми ойлосом, жумуштан кийин чогулушуп, тамак ичигип, анан жанагы неме кылып койуп, шерине кылып койушуп туруп, анан бозосун салып алып, бирин бири сыйлаар эле. Анан эми андай бирин-бири сыйлабайт.
ЖР: Атасы мерген киши турбайбф.
Р: Атам мерген да болгон, ошол алытнда шахтада Негречный деген орус эле директору, начальниги, ошол киши атайын уч абышканы, кийик алып келип туруп анан элге анан, анда мал жок эт аз а, анан ошол эт менен да камсыз кылган экен, кийинчирээк эле мен дагы ошол жерде иштедим, анан кичичне кичине там салып, анан тамдын ичерин акатаганга, атам иштетти чырпыктын баш жагында азыр турат…
Мужчина: аки бышырды беле?
Р: ыы аки бышырып. Анан темир устачылык жазачу кол менен, менин кичинекей кезим ошондо сегиз жаштарда болсом керек, эжем экообущз колго оруп тубас беребиз, анан устачылык кылат. Атайын тээ тоонун башына барып туруп арчадан чогултуп уйуп алып туруп, анна суунун жээгине орттогн, анна оуруп, комурун алып келип туруп, ошол комур менен усачылык кылаар эле,комурду салып анан баягы темирди кысат
ЖР: Алтынга иштенге курал-жарак.
Р: Курал жарактарын жазап, сковабы иши кылып ушундай укмуштуу турлуу керек-жарактарын жазап берип турушчу. Анан ошол атам курактагы ак сакалдардан бешоо болот эле, устун астына туруп алып ара менен момынтип ойло орнотуп алып турпу анан карагайларды тигээр эле, керелди кечке , эртеден кечке… Ошол шакылдап бол эле бол дешип, тушкусун чай ичкенге аран улгуроор эле…
ЖР: Согуштун маалы.
Р: Эл абдан тушунуктуу болоор эле, танбай иштээр эле.
И: Атаныз эми уста болгонун эсебинен алын калды да э?
ЖР: Ошол алтын да калды да.
Р: Иий ошондой болгон
Мужчина: Брондоп кайгондор алар анда калчу эмес. Ал тиги жабылгандан кийин, кичи капчыгай деген, ошол жерден уран тушчу экен, ошол уранга барып иштеп, ошол уранда радиация кучтуу да абдан, аларда согушка алаган эмес да.
И:Жанагы землянканы айтып берсениз. Аны озунуздор эле казып алат белениздер? Боз уй жок беле ал убакта?
Р: Боз уй жок да анан тоонун боорун казып атып эле, торт чарчы кылып анан комнат кылып, устун жаап, анан ал убакта…
ЖР: Кап карангы.
Р: Жанагы уйдун богуна топону аралаштырып туруп, анан астын шыбап, тегерегин шыбап, устун шыбап эми айла жоок да, кийин анан жанагы акини ойлоп чыгышып анан, таштан алып барып туруп, анан ташка жагып анан аки жазап анан уйлорун актап.
И: Бир эле комнат болчу беле?
Р: Иии бир эле комнат..
ЖР: Терезеси кайсыл жакта болчу эле?
Р: терезени манадай жактан чыгарып койчу, эшик анан терезе да. Кичирээк. Айрымдар устуно жазап алчы ар кандац да.
И: Аны сиздер эмне деп айтат элениздер? Же землянка деп эле айтата белениздер?
Р: Жеруй деп койчубуз, землянка…
ЖР: Кыдырекей эле коп комнат болчу.
И:Ичинде от калайт ебелниздер? Меш жок эле да а? Ачык от болчу да а?
Р: Меш койчу да, жанагы карта меш деп кийин чыкты, эки этаж меш деп, ошол атам жазап тарапты коп жургон. Мындай жанагы кичирээк, мындай мындай мештерди элге таратып беришчу. Кыйратып берсе тенин таратып берчу , тенин тиги фирмага берчу. Иштеген элге..
ЖР: Анан согушка алып кетет беле?
Р: Кийин согуш бутоор жылдарында чечендерин алып келди, 32би… 33бу… ушундай кезинде чечендерин 2 милиция менен иштетти. Ушул чечендер алтында коп тапты.
И: Алар туткундар беле э?
Р: Ооба, муш койушуп уунтип атат эле, ал убакта арак деле анча жок, ичкенде жанагы немени тартып алчы, тиги колго жазаган самогондорду, киричме. Кымыш болушуп эле цшинтип атат эле чечендер. Анан биз намаз окуйбуз деп эле намаз окуп калчы анан барып эле ичигип анан бир убакта суурдун этин жешип атар эле, мусулманбыз деп.
ЖР: Атам кийин эле тегирменге салганын айтпайсынбы.
Р: Кийинчирээк анан дан айдап алып тегирмен жазап, кол тегирмен жазагандан кийин элдин баары ыраазы болуп абябай, суу менен алып келип бара жазап, анан бараг алып барып ташын жазап койунп, ун тартып, талкан тартып анан жанагы бозо жазаганга шахтарды жазап, эл абдан тойунуп жакшы болуп калды, андан кийин могул биздинэки Нарындын астындагы Кара-Булакка, тегирмен салып жанагы Тогуз булактны баарын тоскон, ал убакта неме коп жылчу. Ошону бут тосуп…
Мужчиа: Сууну чогулткан турбайбы а?
Р: Сууну чогултуп, анантегирмен салган, тегирмендин орду дагы деле турат анан коп жылга чейин, аркы оз, берки оз тегирменден келип туруп, атка жуктонуп келишип анан эгин тартып журду.
И: Озунуздуку болгон да а?
ЖР: Ооба, атасынныкы.
Мужчина: Атасыныкы турбайбы.
Р: Ооба, озубуздуку. Атам салган. Андан кийин эки Нарындын озуно салды. Ошенти, ошентип анан бул ороонго, кол тегирмен салганды жазап калды да.
ЖР: Авторитет болуп калды да.
Р: Элдин курсагы тойуп, кичине бир аздан дан айдап алышып анан ошол менен эле курсактары тойуп эле эл ыраазы болуп калган. Эми бирок жетишпеген убак кийим жок, малдын терисинен жакшынакай кылып, энем уз киши эле, ошону тал кабыкка салып, аябай ийлеп, [непонятно 18 мин 28 сек] ушинтип атып анан татынакай боздой кылып туруп анан койдун терисинен тон жазап, ишкын даап, иши кылса болгон, могундай…
ЖР: Кездеме жок да.
Р: могундай кичинекей кичнекей немелерди жазап, анан элге таратып, ал убакта согушка деп буиуна чокой, колу менен жазчу да чокойду, ошондой эле анан туймолор менен туйуп туруп анан тиги
ЖР: Мээлейлерди…
Р: Мээлей, тиги бутуна байпак, ушундайлардын баарын чогултуп туруп анан, элден чогултуп, салып жонотушчу, биз эми анда жашпыз балабы да. Анан ошондо энелерибиз жакшы иштеди, чогулуп алып устар, орттон бештен чогулуп ошондо жазап солдаттарга жонотушоор эле… тамак аштарды дагы жиберчу эле...я?
ЖР: Майларды дагы алып кетет.
Р: иии сары майлардан….ушулардын баарын жонотуп тураар эле, анан эми баягы биге жазап берчу шым, жакшы только жле баягы катуу жаандар болгон учурда эле кичине катуурак кетчу да. Буга чейин турунуп алып эле, ал убакта бутка кийим деле жок. Кыйынчылык убактар болду да согуштан кийинки убакта..
Мужчина: Тартма тартынып калдынбы, тартма?
ЖР: Тартма дейтюю тартынышыптыр ооба.
Р: Тартма жазап…
Ж: Отугун тартчу экен атам, аны айтпайсынбы.
Р: Уйдун терисинен тартманы жазап алып туруп анан баягы колго чокойдун сыртынан тартып алып туруп анан, ал тайгак дагы болуп калат экен абдан анан анын кайра анан атам ошонун таманына, темир чокой жазады, элдин баарына темир чокой жазап, кадимикидей басып атандын кору жыргып калышты.
И:Бутунузду ойубойт да а? Отпойт, таш-пашка тийбейт да?
Р: иий
ЖР: Муузга сайылып сайылып калат да, тайгаланбай.
Р: Торт буттуу… [20 мин 49 с непонятно] анан калганын тийги чокойго, тартмага кийгизип койот.
ЖР: Тартма тэриденби?
Мужчина: Ииий териден жаап байлап койот.
Р: Уу терине чылгый…
ЖР: Колош ордуна…
Р: Чылгый аябай терини чылгыйлап туруп эле..
ЖР: Чийки терини.
Р: Кийгизет немеге, чокойго кийгизип анан неме менен тартып байлап койчу анан бутту, ошону менен анан бир топ жылга бышык болуп журду да, уйдун териси бышык эмеспи билесинер. Мына анан элдин кобу ошого кочту. Жалан чокойдун тышынан тартма, тартманын тышынан термир чокой.
И:Темирди кайдан алчу?
Р:Тоолордо, эми темирди ар кайсы жерден эле таап келишчу…
ЖР: Алтын палтындан…
Р: Ар кандай кыйынчылыктар отту айланайындар, иий баштер энелерибиз, 5-6 бала элебиз кыздар болуп, тун учундо баш терип келишет, кээде жардам берип койушат.
И: Баш эмне?
Р: Машак машак. Машак терип келчу иии
Мужчина: Тушуп калган балдар баштарчы?
ЖР: аны билбейт [непонятно 22:11]
Р: Комбайн жок оруп кетет да, а дегенде колхоз, совхоз дегенди оруп кетет тушуп калат да баштары кезилип, машак деп койот ошону. Анан аны терип, терип алып кундуз кечке иштейт да, иштеген колу бошобойт, анна тункусун келип алып аны жаргылчакка тартып уйлоп, бууруп, жаргылчакка тартып, анна жарма жазап, ал жарманы…
Мужчина: Талкан кылып эле..
Р: Иии талкан жазап… Анан баарын анан бизге балдарга тундун жарымында берип…
ЖР: Анан эртен менен кайра жумушка…
Р: Тойгузуп койуп анан эртен менен кайра жумушка кетишээр эле. Танкы маал кетишчи ал учурда, азыркыдай жай турмуш жок да, азыр жайчылык болуп атпайбыю Эми ал убакта оой озун-озу айдаган заман болуп, кыйын убак болгон. Ошентип элдин бирдиктуулугунон мына жениш болбодубу айланайындар. Болбосо, карачы эми ошол учурда озуно жетпей атса, бутунда чокойу жок турса, чокойду солдаттар кийсин, иий байпакты солдаттар кийсин айланайын, солдаттар женсин деп…
ЖР: Тун катып мынтип чыракка [непонятно 23:29]
Р:Анан ар турдуу жардамдарды, нанга чейин жардамдарды жонотуп турду, майларды жонотуп турду ар турдуу, кийимдерди турлоп жонотуп турду, кийин тон дагы жонотуп турду жылу жакшы жазап жакшылык онолуп калгандан кийин анан эми кудайга тобоо дешибиз керек айланайын, азыркы заман жакшы.
ЖР: Анан кийин боз уй жазаганын айтпайсынбы атандын, кийинки убагын...
Р: Жо эми ал устачылыгы баардык эле тарабынан баарын жазачу, элге боз уйду коп жазап берди. Боз уйду жыгачтан керегесин, уугун, тундугун жазап
ЖР: Могул Омурбек абага жазап деп энем айтып барды.
Р: Коп адамдарга, мына ошентип анан боз уй кобойо баштады элде. Жекеле атам эмес, бир бирден уйронуп бир эле бир ороондо 4-5 киши жазап калган. Азыр мисалы учун боз уйду тээ тиги Кыыл-Туу Колдуктор жазайт. Ошол сыяктуу эле, биздин ороондон далай кишилер ошол боз уйду жазап таратып, анан элдин кобу эле, боз уй тиге баштады.
И: Анан жанагы жер уйдон анан чыккан экенсиздер да а?
Р: Ыы анан жер уйдон чыгып жер уйго кире башташты эми ал культурныйраак бир аз. Мен мурун мисалы учун бир билик жаап, ал биликти немеден кебез дагы жетишпейт да.
ЖР: Чырак жок.
Р: Чырагы болсо тигил мисалы учун
ЖР: Тон майдан.
Р: Идиштен тешип туруп эле аны койуп анан тон майдан куйуп анан ошону жабып койуп эле свет коргондой болуп атчыбыз. Анан кийинчереек фонарь чыкты жанагы шише сайган лампа деп койобуз.
ЖР: Чырак.
Р: Ии чырак. Анан анда андан бетер светти коргондо жаркырап атандын кору баланчанын чырагы бар экен деп. Анан турмуш ошентип эле анна улана берди жакшы уламдан уламжакшырып отуруп светке жеттик азыр эми энергиянын жардамы менен жашообуздун копчулугу отуп жатпайбы.
И: Ошол кандай каада-салттар бар эле ошол учурда?
Р:Я?
И:Кандай каада-салттар бар эле? Кандай майрамдар бар эле? Эмне эсинизде бар?
Р:Каада-салттарыбыз ушул ар кимибиздин алына карата эле бирин бири чыкырышып, болгону арпа жарма бар арпа бозо ошону жакшынакай кылып анан аябай ачытышаар эле арпа бозону, анан эт, эт деле коп жок анда, мал деле жок, катар, аз аз. Анан женил тамак жаап алышып эле, ырдап-чордошуп, ынтымактуу болуп атаар эле, уруш-талаш деген жок. Бирине бири колунан келсе эле, жанагыдай жардамдарды берип, жетишпегенине жетишкени берип, ыы ушундай элдин немеси жакшы эле да ал убакта.
ЖР: Пейили.
Р: Пейили жакшы эле. Ошентип жашоолор откон айланайындар, анан кийинчерээк огорулуп отуруп, техника чыгып…завод фабрикалар…. Анан эми...
ЖР: Карасан ошол убакта деле келин алып, кыз бермей бар да.
Р: Жакшы жашоо болуп ата, кудайга тобоо деш керек, антпей эле.
И: Диндин орду кандай эле аксакал ошол кезде?
Р: Я?
И:Диндин орду кандай эле?
Р: Диндин орду...
И:Элдер намаз окуп, орозо тутат беле?
Р: Диндин орду деле ырас эле болчу анткени абышкалар чогулуп алып ошол, кунуго болбосо дагы 5 кундо жума намазын окуп, пейилдери жакшы болоор эле, бирин бири жума намага чакырышып ар бир уйдон тамак жазатып койуп ичишип, ыы анан
ЖР: Аны биз деле коруп калдык, уйго чыкырып келишет.
Р: Ооба, анан ар бир уйго чакырып алып анан, очередь кылып алып анан, барып анан намазын окуп…
Мужчина: Ал жанагы орозо айтта… орозо [непонятно 28:02]
ЖР: Тарава, тарава.
Р: Баардык убактарда болбосо дагы ошол убактысы менен жакшынакай откозоор ээле..
ЖР: Атабыз, энебиз экообу тен бироо 85ке чыкты, энебиз [Непонятно 28:18] чыкты намаз окуп атты козу откучокту. Энем буту баспай, отуруп алып намаз окучу.
Р: Мен кийини канча, ошол 10ду буткондон кийин 1 жыл совхоздо иштедим дагы...
И: Мектеп жоунундо айтып берсениз, Мукаш аба, ана жанагы немеге келебизю Мектепте кайсыл сабакты жакшы короор элениз?
Р:Мектепте математиканы жакшы короор элем, 10-классты айтпадымбы Варашиловдон буттум, ырас 4-5 менен буттум да, анна копчулугун 5 менен. Окуучулар комитети болуп…
ЖР: Орус тилден начар болчу, орус жок да.
Р: Анан стенгазетаны чыгараар элек жакшынакай кылып, анан ар турлуу пьесаларды койот элек, анда мен артист дележок, коп жетишпейт. Окуучулар, ошол мугалимдер болуп чогулуп, ошол Курманбектерди койдук… коп ошондой ошондой пьесаларды койдук...
И: Суйуктуу мугалиминиз, жакшы коргон мугалиминиз ким эле?
Р:Элге, элге..ыя?
И: Суйуктуу, жакшы коргон мугалиминиз ким эле?
Р: Эми мугалимдер копчулугу эле жакшы болчу ал убакта, балдарга жакшы мамиле кылчу…
ЖР: Кара мукаш агай дебейсинби, ошол агай жакшы болчу деп айттын го.
Р: Кара мукаш агай бар эле, Асаке деген мугалимибиз бар эле жакшы, Саткын деген эжейибизбар эле жакшы, ыыы ушунун баарынын баары эле жакшы мугалимдер эле.
И:Мугалим менен окуучунун мамилеси кандай эле ошол кезде?
Р: Ал убактарда мугалимдер абдан кучтуу турган, биз мугалимдин тобосун коргондо ал жерге жолочу эмеспиз, мугалимдерди мисалы учун бир уйго тамакка чыкырып барган болсо, аяка окуучу балдар деген кирет деген жок да, болчу эмес ал убакта, эгерде кокусунан ошол эне-атабыз менен барып ошол жерден чатак салып, же ойноп атып бала.. Жоок. Анан азыркы балдар болсо тебелеп эле кирип кетип атат кошо. Анан анда кокус барып же чуко ойноп, же чики чаап ойночубуз, ошолорду мугалимдер кармап алчу болсо, указка колунда, указка менен сабап кадимкидей, эне-атабыз дагы андай урчу эмес, эне-атабызга айтып келсек “ырас кылыптыр, ии туура, эмне сен ойнойсун оокат жазабай,жумуш жазабай, сен эмне сабагынды окубай ойнойсун” деп кайра бизди тилдеп уруп койчу.
ЖР: Азыр мугалимдерге тимеле арыз жазып…
Р: Ошол учун, ал убакта балдар абдан тартиптуу болгон экен, абдан тартиптуу болгон экен, ошол негизи бул, тарбия катуу кармаш керек экен баланы айланайындар. Кийинки учурдарда баарыбыз балдарды жайына койдук эле эми азыр шаарга кетебиз деп эле, шаарды карай кирип кетип атпайбы. Мына ошондой болуп атат.
И: Мектепти канчанчы жылы буттунуз?
Р: ыя?
И: Мектепти канчанчы жылы буттунуз?
Р:57- жылы буттум.
И:Мм 59-жылы а... Бутклндон киийн эмне кылдыныз? Окуунууга жонодунузбу? Же иштединизби?
Р: Вот окуп буткондон кийин, бир жыл чарбада иштесин деген неме чыккан, окууга барыш учун чарбыны коруш керек, чарбада мисалы учну жашоо деген эмне, мал багат деген эмне, оокат кылат деген эмне, ушунун баарын уйронсун деп. Анан 1 жыл иштедим мен уй дагы бактым, уй багышып, уйчу менен, араба тарттым, чоп чабыштым, чоптун тырмоосун тартышытым. Ушундай, ушундай иши кылса ар бир сезонго карата, иштебей калган кунум болгон жок. Бу...
И: Ушул айылда эле а?
ЖР: Эки Нарында.
Р: Экм Нарында болду бала кезде. Анан эми окууга барайын деп эне-атама кыйрыдлдым бир жыл откондон кийин, дагы чарбагы бир жыл мени менен кошулуп устачылыкты уйронбойсунбу балам деп анан, жакшы суугарылбай калды [смеясь]. Ыы темир устаны, жыгач устаны, анан мал бакканды жакшы иштебей калдын тээ тиги бир туюк сууга баралы да анан бир баягы уйду, огузду багып, ошону мамлекетке чон семиздикти откоролу балам, ошол жерде капкан деген эмне экенин, мылтык атканды уйротойун, деп, анна эми ата окубаса болбос, окуйм деп анан сурандым. Анын устуно чарбынын директору орус киши эле, тиги Бочкалов деген, анткени окууганы баргын, откоробуз окууга деп ошентти да. Анан ошенткенден кийин мага кичие неме болуп калды да…
ЖР: Поддержка.
Р: Поддержка, анан баягы немесин жазып берди производственный характеристиканы жакшылап. Ошо менен барып анан отуп кетип, айыл чарба техникумуна кирип окуп...
И: Бишкекте?
ЖР: Колдо.
Р: Жоок… тиги…
Мужчина: Светлоимусда
Р: Нарынга кирдик дагы, Нарындан кайра тигиндей кочуруп кеткен Пржевальскийге. Пржевальскийде Светлоимуста окудук.
И: 59-жыл болдубу ошондо?
Р:Агрономду буттум… ыя?
И:59-жылы тапшыр…
ЖР: 60-жылдары го дейм.
Р:Ошондой болуп калды. Ал жерлен агрономду буткондон кийин, чарбыга келип, ушул многу 53-конезоводко келдим дагы, ушул жака жиберди производственный практика… анда ушул жерге жиберди, анан ошол жерлен ушу отделениялардын, беш отделениянын беш гектар жерден короо алып ошодогу [непонятно 35:09] запасын иилдеп чыктык, 2-3 жигит ошондо иштеди, азот, фосфор, калий, кальций, умс, ошолордун ар бир жерде канчадан бар, гекторуна канчадан семирткич чачыш керек, кандац кылганда жер семирет, кандай кылганда, тушумдуулугу артат, ошол маселелер боюнча ошондо иштеп калдым. Бир жарым жыл, эки жыл ошондо иштедим, андан кийин заочный, Светлоус институтка аочно тапшырып ыыы зоотехник болойун дедим, анткени чарба, мал чарбасы боюнча болуп калды 53-конезовод: жылкы андан кийин [36:02 непонятно ] Тянь-Шаньский оптимистский станция по животным болуп, ошол кой чарбасы боюнча иштеп калдык, ко чарбысы боюнча лаколдо зоотехник болуп он жыл иштедик. Жакшы болуп, Ленин орденин чарбы алды, ошондо коп-коп грамоталарды берди...
И:Лениндин орденине жеткен экенсиз да а?
Р: Ленин орденин чарба алды.
ЖР: Озуно дагы берди го бир...
Мужчина: Биринчи ким эле? Жанылов беле директор?
Р: Директор.
ЖР: Подарка бир жигули албадынбы.
Р: Директор жакшы киши эле, биге адистерге аябай жакшы мамиле кылчу. Ошондо лохолдо [36:46 непонятно] чарбада иштедим 10 жыл. 120дан тор алдын ошондо Ленин орденин алды чарба алдык.
И: 120 ошол эгиз турганбы кандай?
Р:Анан жигули берди сыйлыкка бир 03 жигули жаны чыгып аткан, заводской ошол 300 зоотехник, 2 ветврач мына ушул 5 машинени сыйлыкка берди, грамоталар келди...
И:Озунуздун акчанызга сатып алдынызбы же бекер алдынызбы?
Р:Бекер берди.
[37:26 непонятно]
Р: 30% берди, анан андан кийин эле анна партияга оттум, комунисттик партиянын мучосу болуп ыы депутаттыкка ушул Конезоводдон 4 жолу депутат, айылдык деп, анан райондук депутат деп иши кылып 4 жолу депутат болуп.
И:4 жолу э?
Р: ыы анан чарбадагы зоо техник менен вет врачтардын кобун анан чарбаларга жибериш керке, анан ччарбаларга ошол Тянь-Шань [38:08 непонятно] уян жундуу койду кобойтуш керек максат. Ыы Ала-Тоо тукумундагы сут багытындагы уйларды алып келип жакшыртыш керек, жылкы ушул асылдуулугун жакшыртыш керек деген убак болуп калды, ыы таратты баарыбызды, бир тобубузду, анан мени озундун айылын экен [38:44 непонятно] Ленин колхозу экен сен деп, Ленин ушул жер болчу, озундун айылын экен ушул жерге барып иштеп бересин. Зоотехник болуп иштеп калдым анан ыыы отказ беруу деген жок анда…
ЖР: Главный зоотехник болуп 3 жыл иштединби, 4 жыл иштединби?
Мужчина: Кайсыл жылы эле7
Р: Ыя?
Мужчина: Кайсыл жылы?
ЖР: 75тер беле? билбей калдым...76, 77-жылдары.
Р: 77чи.
ЖР: Сарыгул абанын убагы.
Р: Анан зоотехник болуп 3,5 жыл иштеп, анан асылдуулугун койлорду артырып коп, жаны токтуларды сатып келдик, кочкорлорду, жакшы ыы исскуственный [непонятно34:31] жургуздук жакшы. Анан ошгул менен абдан жакшы болуду, жанагы асты жанагы Жумабайлар, Алтымыш билет, [непонятно 39:46] Жумабайлар 67-жылга чейин иликтен отподубу. Жун, уч, сегиз, торт килограммга чейин осту, анна бул жактын баары жакшы болду, уйлардын баары ошондой… немеден ьиги Чуйдон сатып келип...110ду мен 70ти алып келдим, букаларды алып келдим. Ыыы изменение жургузулду, айгырларды алып келдим, ушинтип жакшы жакшы, ал убакта онолуп чарбы жокшы болуп калган экен, озу дагы оноло баштаптыр, анан эле чарба болсо тигил жак, бул жагы жакшы болду, эми ушул алган толумду оорук тамга барып, бригадир, ферман кошо аткарып, ыыы ошл жерди иштетээр эле..
Мужчина: Комплексный бригадир деп койчу
Р: Ооба, бир…
Мужчина: Мал, техника таратылып, бут ошонун колунда болчу да кыскасы?
Р: Ооба баарын сага беребиз, бирок зоотехниктин главный зоотехниктин айлыгын сактайбыз. Сактады анан 40% кошот.
Мужчина: Высокогорьедечи?.
Р: Ооба, анан кой деп, анан байбичем дагы мугалимдике ал жерде орундук кенен экен, анан бул жакта бул жакта орундар дагы жок, анын устуно тэээ
ЖР: Анын устуно алыска барып келип иштечиби да.
Р: Алышка барып келип,тиги Кенешке барып келип окучую Алышта туруп кенешке барып окутчу же болбосо Алыштан келип Доболуп иштеп. Ушинтип калдык да анан ушул шарттарга карап туруп туруп эле кой, анан главный зоотехниктин айлыгына 40% кошкондо башкармадан, коп ашык акча алып калдык. Седетке дагы орун, сааттар кенен тийип калды. Анан ошону менен ошол жерде иштеп калдык, жанагындай ал жакта дагы жакшы болуп калды ииктерип чалап, 60 килге чейин 57 килге чейин, андан да ашып.
И:Ал кил дегениниз жмне?
Р:Жун да кобойду.... ыя?
И: Кил дегениниз эмне?
ЖР: Килограмм.
И: Ааа килограмм а.. План кандай эле ошол кезде? Бир чабан мисалы
Р:Анан колхоз дагы жакшы мамиле кылшты, бир Нива беришти заводской Нива, анан дагы 40% толодум бирок сыйлык менен, грамоталарды алдым, значокторду берди… ошондой ошондой бир жакшы неме болдук да. Анан бул жерге менин эмгектерим баалап, бул жерге эл журт кочого атымды койушту, бул элге суу чыгарып бердим бул жерден аркы центрден, анан мурун тош жер экен суу чыкпайт деп атышкан анан чыгаралы деп эле аннан аракет кылсак суу жакшы эле чыкты. Азфр бул кочонунун сууну уйуно киргизди…
ЖР: Пенсия дагы болуп атат.
Р: Жакшы болуп калды, анан эмгегиниз дагы бар, бизге суу киргизип бердиниз деп копчулугу атымды койду кочого...
И:Эгер ушундай партияга кирбегенде ушундай иийгиликке жетет белениз?
Р: Ардактуу атуулду берди… ыя?
И: Ушундай жанагы компартияга мучо болуп кирбегенинизде ийгиликке жетет белениз? Ушундай которулуп дальше окуп жетекчиликке жетет белениз?
Р:Жок анан койо турсан анан тиги бир жылдык немеге башкарманын окуусуна жиберишти анна башкарманын окуусун барып окуп, бутуп келгенде 90-жылы тарап кетпедиби [смеется] эмгегим талаага кетти. Азыр документи турат, колумда бар. Ушундай анан жакшы, анан эл журт деген баалайт экен.
ЖР: Пенсия..
Р: Баалап, ардактуу атуулду берди. Бир [непонятно 44:19] алып келип тагып койду, кочонун атын тагып койушту, машине сыйлыкка беришти, медальдардан экини алдым, республиканын медальын да берди, СССРдикин дагы берди медаль… Победитель [непонятно 44:44] деген. Жанагында жетишкендиктерди алып, анан ошо менен акчалар дагы келди.
И: Партияга канчанчы жылы мучо болдунуз?
Р: Менби...:?
И:Экинчи окууга жоноордо дединизби жана?
Р: Жоок, партияга откондобу? Ооба Конезоводдон отком.
И:Конезовод… канча Конезовод бар эле ушул сиздердин колхоздо?
Р: 53-Конезоводд деп койчу, жылкычы убактысы болгон а дегенде, анткени согуш убактысында жылкы кадырлуу болгон да, солдаттарга жылы даярдачубуз, ат даярдачубуз. Анан ал… андан кийин анан торжик болбодубу, кой чарбасы, уй чарбасы, баарын ушул тукумун жакшыртуу учун… анан… эмнени айтып келатып унутуп калдым? Карыганда дагы...
И: Ошол жанагы эми кемпиринизге уйлонгонунуз жонундо айтып берсениз? Кандай жолуктунуз? Кандай таабыштыныз? Ала качтынызбы? Жуучу туштунузбу?
[смеются]
Р:Байбичем экообуз...
ЖР: Кайын синдим экообуз чогу, карныдашы экообуз институттабыз…
Р: Быйыл баягы чукулда эле 80 жылдыгыбызды экообуздукун откоздук, экообуз тен 80ге чыктык.
ЖР: Аз калды чыга элекпиз…
Р: Анан 65-жылы уйлондук.
ЖР: Экообуз тен институтта окучубуз.
Р: 55 жылдык, анан 80 жашыбызды алтын той деп ошого той откордук 80 жылдык.
ЖР: Студент кезде тааныштык.
Р: Бул апан экообуз… апан менин карындашым менен чогу…
ЖР: Институтта окучу.
Р: Институтта окучу, мугалимдике. Анан мен тиги сельхоз институтка барбаймбы, окуп журбоймбу, анан карындашым экообу чогу журсо, экообун киного кирем кез кезде, анан ары жак, бери жакка тамак ичкенге чогу барышат, чогу турушат. Анан эми экообуз суйлошуп калдык эми [смеется] таанышып калдык жакшынакай деп анан эле уйлонуу кутуп калдык айланайындар . Уйлондук анан жакшы..
ЖР: Абышка кемпир ата-энеси бар экен карыган анан карындашы жакшы багат ушул абышка кемпирди деп ойлоду болуш керек. [смеется]
Р: Эми…
ЖР: Жакшы бактык ата-энебизди аябай.
Р: 10 кыз анан 1 эркегибиз бар.
И:11 бала экен да а?
Мужчина: карындашыныздын аты ким эле?
Р: ыя:
Мужчина: Карындашыныздын аты ким эле?
Р: Гулбубу.
ЖР: Жок, жок Гуку.
Р: Гуку.
Мужчина: Экоонуз чогу окуганбы?
ЖР: Ошол да.
И: Ала качкансызбы же жуучу тушуп алгансызбы?
ЖР: Жоок, 8-мартта суйлошуп эле чыктык даярданып.
Р: 8-мамртта ой ошол убакта ошол жылы 65-жылы 8-мартта ушул ороон капкара болгон кудайдын кудурети.
ЖР: Ооба, волга менен келгенбиз.
Р: Анан бир орус аял экен, ошону жалдап алып, такси, волга. Анан ошону менен тен туштарыбыз болуп…
ЖР: Толомуш байкуш болуп, Гуларанын атасы болуп.
Р: Ооба, ошол жылдары абдан жер кар болду. Анан совхоз бар эмеспи ошонун ары асты…
ЖР: Копкок 8-мартта.
Р: Токой да… Чон аябай тунт токой болчу ошол убакта, анан ошл токойго чейин волга менен кирип бардык, карчы капкарангы…
Мужчина: Жаз эрте келген экен да анда.
Р:Ооба, 65-жылы.
ЖР: Долондун кыры дагы копкок.
Р: Анан барып алып селкинчек тээп, ооууу анна тойду аябай откоруп.. [смеется]
Р: Бир эле келин да бул кишинин жалгыз эркек.
Р: Анан атан суйунду окшойт, ырас бай кишилер экен деп, адистиги бар экен деп….
ЖР: Ооба.
И:Канча калын тологонсуз?
ЖР: Самолет менен барышкан билбейм.
Р: Калында жакшы эле бердик ал убакта эне-атам болуп ал киши дагы жакшы турган бай малдуу турган…
ЖР: Билбей калдык канча алып барганын.
Р: Жакшы эле алып бардык, коп эле алып бардык, самолет менен бардык.
И:Кайсыл жактан алдыныз ошондо сиз келинди?
ЖР: Беловодскийден.
И: Ыы Беловодскийден.
Р: Беловодскийден ары жактан суу алат эмеспи, аксуу.
ЖР: Буловодскийден аксуу алышычы.
Р: Анан ошондой, биздин тарыхыбыз ушул айланайын. Эми азыр кудай кут кылсын …
ЖР: [непонятно 49:49] 40 жыл мугалим болдум.
Р: Ооба, кудай кут кылсын деп отурабыз айланайын, эл журтка бир тынчтык болсо экен деп жатабыз, тилегиби. Иии аман-эмес болуп, мамлекетиби бир жакшы жолдо болсо экен, бай болсо экен. Мамлекетибиздин экономикасы жакшы болсо экен.
И:Туура айтасыз.
Р:Тилегибиз ушул айланайын, бала бакырабыз, ушул жалпы жаштар аман болсо экен...
И:Мукаш аба, дагы бир-эки суроом бар. Ошол жанагы сиздин бала чагыныз согуш убагына дал келип калыптыр да. Ошол кыйынчылыкты элдер кандай женди? Эмне менен женди деп ойлойсуз?
Р:Элдин… жалпы адамдын, ой-пикири, салт-санаасы бир болгон да, ынтымактуу болгон
[непонятно 50:40]
ЖР: ана-мынасын берип атты байкуштар.
Р: Турмуш жаныдан жетишип аткан убак… анан улам жетишип, улам… колхоздошуп, антип минтип, биригишип, кичине курсак тойуп, алм ошентип, улам техникалар чыгып ушинткенден, кийин элдин баары туура тушунуп, элдин баары биригип, мейли карысы болобу, мейли жашы болобу, даже ооруган кишилер дагы чыгып иштейм деп аткан убак болду да, ынтымактуу болду абдан. Ошонун негизинде эле бирин-бири, ынтымак женди айланайындар. Эл журт ынтымактуу болсо баары болот экен, ошон учун биз эл журтка айтаарыбыз ынтымактуу болсо. Кудай ден-соолук берсе эл журтка, тынчтык берсе эле жакшы эле болот экен айланайын, жакшы эле турмуш болуп атат азыр, мына азыр ар бир уй-булодо беш киши болсо, бешоо беш машина минип чыгып жатат. Анан бааары эле минип атпайбы… Акча ошон учун коп болуп аткан учун жакшы эле, кудайга тооба дешибиз керек.
И:Сталин каза болгон куну эсиниздеби?
Р: Оой ал тундор ыйлабадыкпы, ыйладык да.
ЖР: Окуучу кез да.
Р: Сталин атабыз деп ырдап, ошентишип ыйлаган да. Анан Сталин олду дегенде ушундай [непонятно 53:06] болду да. Ай тутулуп, анан Сталин олду дегенде ыйлабаган киши жок, балдардын баары ыйладык, эл журт ыйлады ушинтип. Ушундай турмушту алып келген Сталин атабыз олду деп, Сталин атабыз деп ырдачыбыз.
ЖР: Согушту женген.
Р: Согушту женди, турмушту оной баштаган, жакшы болгон айланайын, тартипти катуу жакшы кармаган. Жанагы ач коз айрым ар турлуу адамдар анда коп болгон эмес. Ыыы ошон учун, тартипти катуу кармаган учун жендик. Тартип болду да анда.
И: Сталинди кандай эскерет эле? Аксакалдар. чондор.
Р: Эми Сталин абдан эле акылман жакшы киши турбайбы, Сталинди атын айтп эле, Сталин антти, Сталин мынтти деп эле кээде жамандап ушинтип келчу да. Анан аны туура тушунуп эл журт, анан жанагындай турмуш жакшырган сайын эл тушунот, масса, коом тушунот айланайындар. Анан эми жакшылык болуп эле атат мына, Сталиндин тартипти катуу кармаганынан дагы болду тартип жакшы болду, ынтымак болду, ыыы эл ушундай которулду, ошонун негизинде жендик айланайын жакшылык болду.
И: Мукаш аба, репрессияга тартылгандар болдубу? Кулакка тартылып кеткендер, туугандарыныздарданбы, таанышкандарданбы.
Р: Жок бизде мындай болгон жок, жалан эле, жанагындай жумуш менен алек болгон …
И: Эми акыркы суроом сиздин ушул басып откон жашоо таржымалыныз, коргондорунуз, тажрыйбанызга тайансак, Кыргызстандын келечеги, кандай сиз жаштарга кенеш бермекчисиз? Эмне кылышыбыз керек? Тарыхтан эмнени уйронушубуз керек биз?
Р: Эми айланайын жалпы жаштарга айтаарыбыз биринчи эле ынтымак, анан тартип, анан ушул жакшы жактарга умтулуу. Чарбанын экономикасын которуп эле, ынтымактуу болуп, кыжы-кужу болбой… ыы бири бирине нааразы болбой, бирин бири сыйлап… ыыы жакшы жашоо болуп атат ошону кут кылсын дешибиз керек. Андан коро дагы жылдырып, колубуздан келсе экономикасын арттырып мамлекеттин, айланайы, мамлекет канчалык алдыга жылса, биздин жашообуз ошончолук жакшырат да. Аны жылдырыш учун тартип болуш керек, ынтымактуу болуш керек.
Мужчина: Тартип. Тартип катуу болуш керек. Эл жакшы эле башыбыз ит болуп атпайбы, президеннт баш болуп, тээ тиги депутаттардын баары тээ тигил жак башыбыз жакшы болбой жатат. Башыбыз жакшы болсо эле он онолуп калат эле.
Р: Коомчулук айтат, айтылып атат…
Мужчина: Могул Садырды кубаласа онолобуз.
Р: Айтылып атат, жакшы… жакшы…
И:Канча бала, канча кыз, баягы он кыз, бир балам бар дединиз, канча небере, канча чеберениз бар?
ЖР: Жазып койду эле бир…
Р: Жазып койдум кана…. Неберебизден – 36, Чеберебизден – 17 беле, 18.
ЖР: Кыбырага бара элекпиз?
И:Мхм, чебере 17 дединизби?
Р:Ыы… баягы куну ошо 80 жылдык откорду байкуштар тим эле, мынагыл бул эки эшиктин алдындагы бак-дарактар, ошол бала бакырабыз ойносо экен, бала бакыраларыбыз ушул жерде ойноп,жыргап турса экен деп тиккенбиз. Мен ошону 30га чыга элек кезимде тиктим эле ушуну … бак-дарактарды. Азыр
ЖР: Алма, оругубуз бар.
Р:20-30 метр болду го айланайын. Ошол жылы дагы…
Мужчина: [непонятно 56:47]
ЖР: Ыя?
Мужчина: Алманы.
ЖР: Чуйдоналып келдик деди го
Р: Жо, бул Наырндан эле алып тиккем.
ЖР: Чуйдон алып келип журбодун беле?
Р: Орукту дагы НАырндан эле алып тиктим.
ЖР: О байлап атат.
Мужчина: Чуйдуку оспойт бул жака коп.
ЖР: Ыя?
Мужчина: Чуйдуку оспойт [непонятно 57:05]
ЖР: [непонятно 57:06] колдогу кыздын баласы алып келген.
Р: Мугалим болуп жургон ким эле… баягы… ошол алып келип журбойбу гулдорду.
ЖР: Бир мугалим, Бакыт деген бир мугалим алып келип журот го машине менен Нарынга. Бакыт го, Бакыт деген ушул жерде мугалим болуп кетпеди беле бир.
Мужчина: Ооба, Чон-Булактыкбы?
Р: Ообо, ошол алып келет да ошол алма бакты.
Мужчина: Мен дагы тиктирсемби деп журом быйыл бир ондой алма…
Р: Эми могул, жанагы Мичурин тээ тиги Сибирьге алып барып туруп алманы остургон озунор билесинер.
И: [смеется] Ооба.
Р: Анан ал чындык экен.
ЖР: Байлады могунда могундай кызыл алмалары.
Р: Ал жерлерге, тигил арпа бышпайт, анан буудай бышпайт дейт –бышат, баары эле бышат. Картошко момундай болот, озгочо чон болуп кеткенинен.
ЖР: Биздин картошка болсо чон чон чыгат.
Р: Кичине ортолоп,чон бодуп кетсе дагы албайт экен - нестандарт деп, сатыка. Анан жазасан баары болот экен …
И:Сиз айткандай эмгек кылса эле а?
Р: Ыы сабыиз, чеснок, ыы малина, карагат, ыы орук, орук озгочо катуу берет экен. Быйыл момундай болду. Алды, балдар ары откону жейт, бери откону жейт… ыыы Сейдет вареньени погрибди толтуруп салды окшойт. [непонятно 58:34]. Вареньеси, баарысын. Анан баарын жазабасак анан озубузго керек нерсе экен. Эл журт ошого конуп келе жатат азыр, озуно озу оокат кылганга конуп келе жатат, бул жакшы, абдан жакшы, иш онолуп келе жатат. Аракет кылып ошону остуруп атат. Эми ошо ана алманы тиге баштады, ыы орукторду тиге баштады, малинаны копчулугу тигип атат. Жашылчаны бут тигип остуруп алчы болду. А биз мурун тээ тиги Нарындагы бир беш дунганды эле карап турчубуз да.
Мужчина: Жанагы айтпадымбы [непонятно 59:20] буларга семинар откоруп буларга урук саттырбадыбы бут баарын уйлорго. Жанагы сабиздин уругун, кызылчаныкын, редисканыкын, укроптукун, анан жанагы редисканы жегенди билбей ит болуп , ич агарып кетип. Анан кийин уйронду элдин баары эле азыр айдап калды азыр бут эле.
И: Беш дунган алар местныйлар беле э?
Мужчина: Иий местныйлар, Нарында тургандар. Базарга туруп алар уй алчы элдер, картошка сатканга уй алчы да алар.
И: Алар оздору тикчиби баарын а?
Р: Карагылачы айланайындар мен ушул тиги ниваны бул жерден кийин алганда 40% ток дегенде, жылкы алып бардым, андан мурунку тиги конезоводдон дагы. Ошондо туруп озум сата албай койдум.
ЖР: Уялып.
Р: Дагы базардан мал сатып журот дейт, карачы, ай эми мал эмес, картошкону сатып оокат кылып атпайбызбы.
И:Эмнеден уялат элениздер ошо сатык [непонятно 1:00:26].
Р:Эл сатчу эмес, мал сатып, эй сут сатчу эмес элдер [непонятно 1:00:29]. Азыр когунанан дагы сут сатып аласын.
ЖР: Ооба, бир кружка сут берип кой …
Р: Анан бир эки ошол да, ал убакта кымызынды сатчу эмессин, айранынды сатчу эмессин, каймакты дагы даже сатчу эмессин. Элге берчисун, уйго келгеен конокторго берчибиз. Иий кой сойойлу кокуй, тамак ичкиле, ыы деп сый болчу ал убакта. Конокко келчибиз. Анан эми азыр, конокко бербей сатып атып, ээси барсан ээси даже немесин бербейт ал. Коп болгону менен, пейили кичине бузулуурак болуп туруп атат аз аз.
Мужчина: Азыр пейил жок, киийн пейил болбой калды. Согум сойгон киши жок, жанакы колхоздун уставында 3 уй, 2 жылкы куткондо ар бир тутунго согум сойчу.
ЖР: Ооба да.
Мужчина: Анан бир балдар болчу группада, ошол терисин сатып арак ичип, ошо согумун сойуп берчи да. Азыр согум сойсон айтат, аа 6-70 мин сом сойуп салдынбы дейт. Кордунбу азыр пейилдин кеткени. Аз эле киши сойот, сойбойт коп эле бут эле.
И:Сойум сойгондо болуп алат белениздер жон эле бири бириниздер менен?
ЖР: Жоок, бир эле жечибиз.
Р: Бир бодону, же жылкы, же уй сойдуруп аласын дагы айла жазка чейин чыкырышып эле, тамак …
Р: Чыкырышып эле, тамак ичип атабыз.
И:Ал кезде эми куздо сойчунуздар беле?
ЖР: Жоок, кышында.
Мужчина: Кышында сойчу Декабрьда.
И: Аа жанагы этти кайдан… [непонятно 1:01:56]
ЖР: Эт тонуп калган кезде.
Р: Анткени тиги жайдын куну сасып кетет да,курттап кетпейби.
И: Аны кайда сактачыныздар эле: Кары менен кошуп сактачыныздар беле?
Р: Жоок, жайдын куну.
Мужчина: Ээ бул жакта тонуп калат Декабрьда. Жон эле зынкыйып тонуп калат.
ЖР: Холодильниктегидей болуп анан ящиктерге салып алабыз.
Р: Жанагы сеткадан хололдильник жазап алчыбыз анда.
ЖР: Жайдын куну.
Р: Ыыы анан ошо сеткага салып анан тонуп калып, Жайдын куну дагы ошого салчыбыз, бирок жайдын куну сасып кетет да
Мужчина: Азыр холодильник бар, ар бир уйдо холодильник толтура. Морозильниктер бар.
И: Ал кезде жоон эле сактачы экенсиздер да а? Сойуп алып эле, тондуруп алып.
ЖР: Кышында тонуп калат да анан эле ящике салып алчыбыз.
Р: Кудайга тообо деш керек, мына ал убакта холодильник деген жок, азыр ар бир уйдо 3тон
И: Бул уйду озунуз салдынызбы ошондо?
ЖР: Ооба, озу салды
Р: Ииий озум салдым.
И: Тигил жактан келгенден кийин салдынызбы?
Р: Ыя?
И: Тигил жактан иштеп келгенден кийин салдынызбы?
ЖР: Ошондо жургондо.
Р: Ошону [непонятно 1:02:53] андан мурун баштагам. Зоотехник кезде келгенде баштагам бул абышка, ылдыйкы абышка бир там салдым. Совхоздо иштеп турганда ошол Абышка чон там салдым, азыр да турат. Шопурума бергем, Асланбектин уулу менде шопурум.
Мужчина: Жолаалыбы, Жолаалы?
Р: Жолаалыга. Бир эле бээ берейин байке мага бересизби дейт? О айланайын эми мейли деп, 6-7 комнат, ошондой чон там. Бак дарактар дагы тигилген ада дагы, ммм анан ошо шопурума бердим, алып журду жанымда, алып журду, Капчыгайдын ичи кыйын жол, татаал.
И: Орук там бул жерден канча километр алыс?
Р: Эмнеси?
И:Орук там бул жерден канча алыс?
ЖР: 40-50 го дейм...
Р: Жоок, тигил жагы менен бул орук там…
Мужчина: Бул жак менен, бул жак менен.
Р: Капчыгайга жол бербей калганда, тигил жагы 200 километрге чейин.
И:Нарынга карайт эле да а?
Р:Ыы, а бул жактан 70 километр.
ЖР: Ушул жерденби? Нарындан ээ?
Р: Ии
ЖР: ммм
Р: Нарындан.
ЖР: Бир жарым саат, эки саатка чукул.
Р: Эми ошол жерде иштеп турганда, Алтымыш билет, кайсыл жылы эле жут болгон жыл? Тиги Ат-Башыдан….
Мужчиина: Койо тур, жут болгон жыл…
ЖР: Аттан куйруктарын жеп айланайын.
Мужчина: 78-жыл. Баякы мал [непонятно 1:04:26]
Р: Малик абалар келип, берки Малик деген зоотехник болуп журуп кеткен партиецтер башкарма болбодубу ошол убалда.
[непонятно 1:04:35]
Р: Ооба, сен партор.
Мужчина: Мен мартта парторлук болдум, анан май айында булар кочуп келет, мурунтадан кочуп ушул Капчыгайга барат да бул жакка. Анан кочот деп атканда, чоп тугонбостон, бир жарым метр каар жаап салбадыбы. Ошондо мен тигил жагын айланып чаап барсам койлор жунун жеп, аттын куйруктарын жеп салат экен. Жанагы тоо куйруктарын кадимкидей атып салат экен. Анан ошондо чоптон кичине бар экен ошону чачып анан мен бир жерге кирсем эле койлор жатат, чоп жок, эме тиги киш жок, каарды сойуп кирип кетиптир да тиги шоолдо, кардын астына кирип жатып алышыптыр тиги малчылар.
Р: Жок жанагы тоо куйрук жакшы экен, тоо куйруктуу жерлерге алып барып аттык малды бут.
И: Тоо куйрук эмне ал?
Р:Жана тикенектуу.
Мужчина: Тоо куйрук деген осумдук бар, жанагы тикенеги сайылат дагы ошону да жейт эле биздикелер.
Р: Тикенек саят, оозун саят, жара болуп, бирок ошол жанын алып калды да тоо куйрук.
И: Жем менен кээ бир жерлерге жанагы конду аралаштырып берген экен го.
Р: Жемди жолго чачып кетип аттык. Анан Чобу азыраак болгон, анан кийинки жылдараы, ал мен жаныдан баорган жылдар болду, кийинки жылдарда баягы оздоштуруп жерди коп аркы жак болоттун ичин, бери жакты бут, арыкты чаап, оздоштуруп чоп аябай чыкты, анан жут болду дагы бир кайсынчы жылдарда болду. Ан Ат-Башыдан, баягы баштан отуп калган киши чопту аябай чаап жыйдык, Ат-Башыдан тиги Малик авалар менен тиги Малик, [непонятно 1:06:18] башкармаасы, Малик ава экинчи секретарь, келип туруп, Эрмек башкарма алыпр барып, “ой Мука эми карындашын торкулоооп келди, чобун коп экен, чобунон бер” деди. Ой 10 машине чопту престеп алып кетти Ат-Башыга мына карачы. Болсо эле, аракет кылса баары болот экен айланайын, аракеттеген.
И:Аракет кылса болот дейиз а. Мукаш ава, сизге чон рахмат! Аябай мазмундуу, кызыктуу маек куруп бердиниз, небере чеберелериниздин кунун корунуз.
Р:Байбиче, бир тамак жазай койсон болмок.
И: Жок, жок тамактын кереги жок. Маегиниз эле биз учун тамак. Чоон рахмат, аман болунуз ава!
Р: Алтымыш деле тамак иче элек.