Title
Мамазияев Омурзак
Subject
Интервьюер: Айчурек Кубаныч
Респондент: Мамазияев Омурзак (84, г. Араван, тракторист)
21.03.2021
-мен тракторист болуп иштегенмин да. менин ишим эле ошо.
-мм
-42 жаш трактористчу болуп иштегем.
-мм
-комбайндарды мингенмин, баягы пахтада иштегенмин.
-мм
-бир колхоздо. ушул колхоздо копчулук 42 жыл трактористчу болуп иштедим да.
-мм
-ошону айтамында?
-ооба, биз ошо как раз коллективизация жонундо деле болуп атат да, биздин эн алгачкы мына вопрос, ошо коллективизация эмне деген тасирди берди ошо кыргыздарга. ошо, анткени Сталиндин немеси болгон да политикасы ошо, коллективизация, ошону биле алайлы дейбиз да.
-Союздун немесинде биз иштегенбизде мен энды, баштай береминби?
-ооба, баштай берин.
-мен он торт жашымда ишке киргенмин да, окууга кирип, биринчи класстан жетинчи класска чейин иштегенмин... неме окудум. биринчи класстан жетинчи класска чейин. биздин ал убакытта неме болбогон жогорку окуу жай болбогон. жогорку окуу жай Ошто гана болгон. ага керектуу болгон эле адамдарды алган да.
-мм
-ошондуктан менин специалистигим тракторист болуп иштедим да. () иштеп, мен жакшы коргон ишим ошо болду да. эн жакшы коргон ишим ушу. тракторист болуп иштеймин деп, Караван (спутусу) бар эле, мына жогорку ноокат районунда. ушул ноокат районго барып, бир жыл окуп,
-мм
-бир жыл окуп, кийинки жылы мына жерде (Тон он) району бар.
-мм
-биз менен неменин ортосунда. караван селосунун сыпытын ортосунда ошо жерде иштегенбиз да, практика кылып.
-мм
-иштеп, ошондон анан кийин мен ахта кандай кылып эгишти, кантип тракорду иштетишти баардыгын уйроткон да, иедю кадр деп коёт эле ал убакытта, ошол медюкадрлар неме кылып, ошондон анан биз улантып, ал жерди биз жер айдадык, Оштон керектуу адамдар бар, бутун конализациянын .(тазалап) берди алар. канализациядан суу кетет да эми да. ошо сууларын неме кылып, тракторчу болуп, кийинки жыл кийин биз бул колхозго келип.(парстез) колхозу болгон, 22 (партсез) колхоз. ушундай иштеп, 8 жыл, 9 жыл иштегенимден кийин, анан комбайн чыкты, пахта теричуу машина чыкты.
-мм
-ошолорду болуп, неме кылып, агы дагы окутуп.
-мм
-аларга анча мынча адам албайт эле.
-мм
-биринчи класс тракторист кана болсо, удостоверениебизди коруп туруп, ошого жараша алат эле. биз канча 18 жыл иштедим мен. жазды пахтага иштеймин, куздо пахта теримде машина менен теребиз, анан ошондо мага жакшы эмелерди ьерип, жакшы иштегемдигин учун. (эмгектик кармаандыгым) кармаан деген удостоверение менен орден берди. анан андан кийин дагы иштеп, ошентип, мм так как 18 60 5, (65чи) жылдары иштедим. андан кийин кайра эле ршр пахтага иштеп, картая туштукчагымда бизден кийин жаштар келди. жаштар менде биз аларга жетекчи болуп иштедик, кандай кантип иштетиш керек, канткенде, кандай болуп иштеш керек. ошол жол-жолуктарн бардыгын уйротуп, (ардегел) деген книжкаларды берди, эмгектин ардыгери деген. ошентип биз акыры 94чу жылдары чейин мен иштедим, анан 94чу жылы мен картайганым учун пенсияга анан мен озумдун пикирим менен мен болду чарчайт экенминдеп, немеге бард... айтып колхоздун жетекчилерге анан сизге эмне иш беребиз. мага эмне иш бере бергиле, женилрак иш бересин деп, торт жыл дагы иштедим. женил иште. ушул нольдун кылган иштерибиз бардыгыбыз жыйынтыгы ошо болду да, жакшы анан (томон-орон, биз айдаганбыз да.(лидердеоге) орден берди, медалдарды берди, канча бир сыйлыктарды берди, жакшы иштеген экенбиз. балалуу-чакалуу болуп, анан ошонтип неме кылып, ушунтип журдук да. энди, иштегенибиз жакшы. анан кийин эми дем алыштабыз, кудайга шугур. мына энды эмгектин ветераны юолуп, журобуз.бунун мына жагы дагы колхоздо ак-сакал кылган иштер насаат иштери болду да. ошол иштерди кылып, жакшы иштеп, колхоздун жетекчилерин брдыгын рахматын алып, иштедикжакшы. ошол, жаман эмес. жакшы иштедим. иштегендигими билдим. жакшы нерселеди берип, суюктарын берди. кормоголорго барды, оо малда Москвага, Ленинградтарга, кай жерлерге ошо апарат эле да, ошо корсотуп, мына мына жерге немелер бар, карыялары откон, мына жерге мынандай жаштар, иштеп, мына шаарда, Согуштан кийинки ушул Сталинградтын кандай болгондо согуштун кандайэмне болду кандй... эмне кылгпандын, бардыгн кайра-кайра корсотуп, жакшы иштедик. энды ушул. эми картайдык, мына отурабыз. болобу ошол менею
-жок, азыр дагы суроолорду берейин, азыр. немени стульчикти алып алсам болобу.
-аа?
-стульчикти алсам болобу, бул жака коюп коёюн (телефонду респондентке жакынрак койгону учун, стульчикти сурадым)
-стулга отурайынбы?
-жок, (неприятныый, громкий звук) мынаны коюп коёюнчу ато (). тиги жкака коюп коёюн
-коё бер
-ошол, менде суроолор бар. биричиден, ошо сиздин жонунуздо, сиздин жонунуздо билип алайынчы. ошо, айтып беринизчи, кимсиз, эмне кыласыз, ошо немелерди, же ошол бала-чак (кезинизде) жонундо..
-аа. 45-44 жылдары согуштар багыт... башталып, элдер абдан кыйналды да. ошондо биз жаш боло элек, биз ошондо мнээрде мектеп болчу эле. мектепти окуп, биринчи класстан тортунчу класска чейин окудук, начальный школа деп, кийин ал мектептен, жаны мектк салынды. заман кийине онолду. согуштар токтоду. мектептер азыр бар мына жерде, манас мектеби бул, неме кылып ата. жакшы, ошол мектептерде бирден жетинчи класска чейин бутуп, биз кембагал(толок)тан десек, жок болбойт го, биздин турмушубуз шпртка жараша,жогорку окуу жагы барбай калдым да. ошо баягы тракорист болуп иштеп, анан ошентип бул жагым журуп кетти. ата-энебиз багыбаз деп, ата-энебиз картан болчу. картан болгондук учун биз оку... чонурак окууга бизди, биз 11 бала, уч кыз мектепти окуп, бирден - жетинчи класска чейин буттук.
--мм
-ошо 1 баладн бир биттасы сага окшош кореспондент болду, кыргызстанда эн корунуктуу Адилов Капар деген.
-мм
-корреспондент, Москваларга барып, ошо каерге эмне керек болбосо, сага окшоп издеп. бардык нерсенин ордун таап. () мал чарьаларга иштегендер болду, биз менен, ар кандай иштер болду да. энди турмуш жкен. ошолордун бардыгы жакшы неме болду.
-мхмю а сиз...?
-шугур болду деп отурабыз эми мына.
-мхм. анда суроо: сиз (19)37чи жылы торолгонсуз а?
-ыы, жетинчи класска чейин.
-мхм... жок, 37чи жылы торолгонсуз а?... 1937
-ооба. ооба, ооба
-37чи жылы торолгуп,
-37чи жылы, ыхы
-ошо, согуз 41чи жылы июнь айда башталган, кайсы ай экенин билбейм, мен беш жаш экенимин ошондо.
-мм
-беш жаш экенмин. ошо журогумо туюлуп калган экен да.
-мм
-ошол элибиз канча адамдар кетти... согушка
-ооба
-5 жылдын ичинде биздин ошол октябрь айылынын озунон бир 35 адам кетти... согушка
-мхм
-энды башка элдердин бардыгы ошондой болуп, элге келген той болду. ()эми ошентип,согуш 45 жыл 9 майда токтоду. ана колхоз/савхоздун иштери башталды да.
-мхм
-ошол малга чейин элдер оокаттан кыйналып, окмот озунун озу байбай калды. даже адамдардын эгиниден сууранып, согушка эонотуп аткан убакыт болду. кинолорду корсотуп атты... кинолорду. согушка жардам деген. капта берип. эл нтымак кен (ке/берди) да. согуштар мындай болуп, кыйналып атат деди. элдин ынтмагы жакш ыэкен да. эми жаманыбыз тынч болсун, ушундай кцндоору корду, энды ошону ну киин биз иштегенибиз учун мен нараазы эмесмин да жашаганыма, себеби мен деле адамдар сыяктуу академик болбосом дагы, чон иште иштебесем дагы, колхозчу болсом дагы, курсагым болуп, иштедим да.
-мм
эмне учун? элим тынч болсо, мен дагы тынч болом, туурабы?
-мм
-ошондон болгондон кийин, ошолорго ыраазы болуп, колхоздо иштеп, жаман болбодук.() рахмат алып, иштеп, жакшы иштедик.
-мхм
-дагы суроо?
-ошо сиз Октбрьда торолгонсузбу ошондо?
-аа?
-октбрьда торолгонсузбу?
-мен онунчу эмне эле, январь, февраль, март, апрельде туулгам.
-мм
-онунчу апрельде
-10 апрельде. аха. анан, сиз ошо ...
-бул жеримде, немеде бар бардыгы.
-мм... сонун.. анан ошо сиз Араванда эле туулгансыз а.
-а ошо.
-Араванда?
-Араван.
-Октябрьда эле?
-октябрьда
-мм. анан ошо октябрь 30у, 40ы 50чу жылдары кандай болгон? ошону суроттоп бересизби?
-мен ал убакытта элде оокат аз болгон, ачкалыкта коп адамдар отуп кетти
-мхм
-коп адамдар калып, аз адам калды
-мм
-жаштардан кобулду. ал убакытта доктур деген нерсе жок эле. кызамык деген оорулар бар эле. безек деген оорулар бар эле.
оору аябай чон элдин бшыга тушукту салды да. балдар ошол учун кобобой калды. а быйыл 14-15 эле бала болгон. ошо юиз окуганда. кудайга шугур биздин жетектеп турган колхоздун жетечиси бар эле. ошол адам бизди маш... 6 жаш, 7 жашабызда азыр детюсад дейт, бала юакча дейт эле о малда. бала-бакчага (уй)бышырып, кыздарды лып алды, бутун блдарды алды, катта, кичи болгон бардыгын неме кылды. ушул жерде багып, ушул жерде элдин рахматын алды, ошол даг. раис болуп, бир канча адамкелип,ажалл жетим олду, ордуга башка адам келди. турмуш кыйынчылык болду. абдан кыйынчылык болду.-мхм
-адамдар биздин бул жерге Араван районга коп адамдар келди, Озбекистандан келди. мыноул Озбекистан катартал деп коёт казакчадай, ошо жактан адамдар коп келип, ошо жерде. эине себептен? кун чыкканда Алланын бергенин кара, кун чыкканда прямо (мына ошерде) чечкен да. ошондо тарак деген нерсе бар. азыркыларга айтсан, кулот. конок деген нерсе болгон. алар 40 кундо 60 кундо пышкан, ошону жеп, неме болгон, жашап жургон. кыйынчылыкты эч ким эси бар адам унутпайт да.
-мм
-эс бар эле. биз кордук, оо бироолордун 50го барып, бир 3 километр, бир жарым километр, тут терип жеп, уйго терип келет эле, ушунчалык кыйнчылык болду. андан кийин ушул раис озунун жакшылыгы да. колхоздун иши (балага) чон казанда бир мал оокат берет эле, бир мал оокат. ошону ким ишке барган болсо, (аз арагын) озу ичип туруп, калганына кострюлькиге куйуп келип, уйго киргенби же бала-чакасы (не слышно). кыйынчылык абдан болгон. муну унуткан адам козу кор болот. бул кыйынчылыктар. биздин башыбызга тушту, энды болуп аткан блдарга болбосун эч качан.
-мм
-мындай ойлор жана эч болбосун. мына шугур заманыбыз тынч экен азыр пашалар алмаса алмашты. бул табияттын закону. бирибиз эсчу болуп, бирибиз эссиз жоктук болуп, ар нерсени айтйп мына, чондорду эми башына айландырып атабыз го. коруп атасын. кудайга шугур. мына эндикин (мулус) нооруз?(мулус) озу 22чи кун болуш керек, биздин кичнелигибизде 22 ноябрь неме мартта, 22чи мартта тун менен кундун тендешкени болот.
-мм
-тендешкени. ошончун нооруз болуп, сумолок бышырганы кыйманчылыкты шарты менен баягы телевищорду дагы косотту. бир аял киши корсотту да. мынанда болгон деди. муну деди, балдарымды багалбастан кыйналганымнан не деп кыйнайт бала. апа, оокатын быштыбы? апа, оокатын бышайн деди деп тан атканга чейин казанга курук ссуга эле куйуп берген экен телевизордо корсотту. бая. кара, ушуларды корсотуп атат. буну эмне учун корсотот? элдин мына мээси () тушунчу аа бизден мурун дагы ошондой заман болгон экен. азыр биз нан десен, мына турат, ал жакта эле турат, каласан она жерде турат. туурабы? шугур деп иштешибизге (уй-булого / уболго) болсун деп атабыз да
-мхм
-ошончун айтып атабыз. эй илгери мындай кыйынчылык болгон, кыйынчылыктан кийин анан эки жылдан кийин согуш башталып, эркектин баардыгын алп кетти. иштин бардыгы аялдарга калды. арык чапкан аялдар. колхозго иштеген аялдар. баласын баккан аялдар. кыйынчылык менен. аталары согушка кетти. каткан кайтты. 7-8 эле адам кайтты, баягы мен айткан 30 30тан ашыгырак адам дедим го ошонун. ошонун 7-8 эле адам кайтты.
-мм
-анын дагы бутун кайткан жок. бири бутунан чолок болуп келди, бири колунан чолок болду. бирин муну жагы ок сыймап кетти(кайсы жер?). бири башы иштебей калды. энды кыйынчылык болгондон кийин ар кандай оору чыгып эле эткен да. эми ушул ооруларды кордук, эми азыркыларга айткым ным бул жака заманыбыз тынч болсун деп, кудайдан тилеп, иштешибиз керек да.
-мм
-биз иштеп болдук. мен 80би, 84ко чыктым.
-мхм
-мени балдарым а кылбайт ишти. отур дейт. отур. мына бул жерде отурамбы. отурам. каласан стул... мынагы столдо отурам. каласам, телевизор кором. мурункулард корогондо, ыйлайт эле, ыйлайт эле.
-ыы
-козунон жаш агып. азыр жакшы, заманыбыз тынч болсун. элибиз жакшы болсо, бардыгыбыз жакшы. бул бир карынга калбыш керек. коп нерсени ойлонуш керек. бала-чаканы окутуш керек. туурабы?
-мм
-окутканда дагы, жакшы кылып, окутуш керек. анан кийин жалган суйлобош керек. бироо менен мындай отношение кылып, суйлошуп атканда. туура суйлобоп уйронуш кекрек. туура суйлоп. ошолорду айтып, айтсак анан кийин мынага окшогондо билет да ээ. иенин чон атам, биз деле отобуз да бир кун, туурабы? олум бар. бирок, ушулар айтат да менин чон атам (тракторист/такс/битта кыз) келди эле, анан кийин кызга мындай мындай деп айтып берди деп, булар экинчи вариянтын жетектейт, туурабы? сен биринчиси болсон, булар экинчи болот. ошентип турмуш улантып, бара берет заманыбыз тынч болсун, кызым. дагы суроолорун болсо, бере бер.
-ошол сиз уже айтп бердиниз да ошо кандай кыйынчылыктар болгон, ошо неме менен оокат менен. бирок ошо анан кийимдер кандай болгонун айтып бересизби?
-эмнени?
-кандай кийимдерди кийишкен оо коллективизация ... коллективизацияда
-туура. кийимдер мындай болгон. колунда онору бар энелер, энелер иг менен тигип, пахтаны колхоздун немесинен алып келип, накы... жакшына кылып, таардан шым кылып, таардан... азыр палас, палас деп айтып атабыз го, ошо ям/дагы жок эле да. эми заманыбыз келди, энди тагыбызга салынбаган шырдак жок эле. мындай (таргольго) отурган шырдак. кийизди билесин, туурабы?
-ооба
-жундон болот. таардан жиптен токуган (шарта) бар уйдо бар, жок уйдо жок эле. кыйынчылык болгон. бир экита тошок болсо болот, болбосо ал даг жок. абдан кыйынчылык болгон. азыр адамдар (суйлошом)ий арканды карап суйло, туура суйло. азыр ушу кардын тойгондон кийин сен эч ким тоготпой жатасын, жакшы болуп ам суйлой.
-ыхы.
-а анан кийин ар кандай адам бар да. бироо которот. баягы айткан созунду. бироо которбойт дагы, аа сен кордун болду, сен (коро бер) деп, мен айтам эй ондой дебегин, сага башка тамагынан буралып калат. турмуш бир нерсени чечкириш келип калса ссага ошондо анан кийин сен ыйлайсын. ошондо билесин. турмушка сен (азырдашпа), ойнойтурган турмуш эмес. башты иштетиш керек. баш иштесе, анан кийин (бутун) барып алат. туурабы? ошондой туура айтыш керек да. ар нерсени айта берген менен болбот. кыйынчылкты аябай кордук. таар шымдар биздин мына жерлерибизди (?) аймап кетет эле. о эмне кылат, 15 кундо бир жуулат. адеп эле жуганга жагы жок да. жуп турса, ийне менен жумайт. электрик жок. электрик жок. ошомдон кийийн жынчырак деп кичине онагы () чоптун неме бар элею ошондой замандар болду да. биз кордук ошону. мен суйлогон жерде, азыр ам айтып турам. ээ ака, откон кунунду унутпа, откон кунунду унутпа. откон кунунду унутсан, сен кызыккн) болуп каласын. ондой эмес. суйлогондо туура суйлоп, ашырбай, толо кылып суйло. сенин тушунушун ушул эле. десем, анан боптур, боптур, боптур, байке, боптур анда. ушундай заманда. кыйынчылыктар ошолор. ээ заман () 58чи жылда болду да.
-мм
-58чи жылда мурун (красный) менен неме болгон да. чынчырак болгон. онон кийин анан, ишелуу учурак чыкты. онунучу чырак, кыркынчы чырак деп. ого ям номер айтып, мен 40чы чырак алып келдим. мен отузунчу алып келдим. ошол болгон. эми мына азыр келип алып (эигек трудунда) иштеген, рахмат айтыш керек. бтзге жарыкты берип атабы, эки саат очуруп койсо, бузулат да эми. озубуз ойлонбойбуз да. бироого атабыз окутту. () немеге звонить этебиз Резке. (арал эмнеге очуп калат?) эмн себептен очту, а сен тушуносунбу, ал узулуп атап, же сынып атат. сенин деле ушул бардын десен болбойт го. сен а деп кулушуп калат. энды ошол. ушундай кыйынчылыктар болду. айтып отурсан, тугонбойтурган замандар болду да. эмне кылабыз? ушундай кылып, жашап журообуз энды. кара заман кытайский, японский илим туруп, биздикин жарып туруп, анан жанып турат. кордунбу? ошол (единство) да. от жагып, бул жак ысып, наракты ысытат. шугур да. иштешибиз керек. жалган айтпаш керек. туура суйлоп, билсен а, билбесен мен билбейм де болду. туурабы? биро кыстабайт да. мен айткандарды коп адымдары ойлосо ойлойт, ойлобосо жок. тушунуп атам мен. эми бизден 5-6 жаш катта адам бар, Таштан деген киши бар. сал отурган жерде немерак да, карып калды да, карып калды. абдан кары. эми неме кылганда кандай болот эле. суйлогондо, билбейм, ол киши жайлоого чыгып, колхоздун малын баккан адам да. чарбада иштеген. аялы саанчы болуп. абдан жакшы иштеген киши эле. мындай. дагы суроон?
-ошо ат-эне(низ) жонундо айтып бересизби?
-ата-энем?
-ата-энениз жонундо. ооба. сиздин ата-эне.
-менин, менин ата-энем ушу жерде оскон, кишинин кызы болгон. атам ноокаттык болгон. ноокаттын Жига деген жеринен. турмушта ушундай болуп, атабыз ушу жерге келип иштеген экен. иштеп, мына эстуу болуп, тез эле олуп калат. анан биз жетим калабыз, энебиз бизди багып, баягы турмуштун немеси. раса ошо мына жерледе чон-чон каналдар бар азыр. каналдарды бутун ошо аялдар чапкан.
-мхм. аялдар?
-эркен баягы согушка кеткенден кийин бечаралр арыкты чаап, каналдар менен арыкка суу апарат да. пахта суу ичмейинче болбойт да. кыйынчылык юолуп, ээ давай ото карыганда оттум майлы энды. откон болсо, отту дейбиз. мындай заман экен. мына турмуштун аквалын коруп атасын.
-ооба
-неберелерим мени тамаша кылып отурат (кулуп жатат). (обращается к внучке) сага жомок айтып берейинби? ыы табышмакпы? табышмакты билем. кечке таба албайсын да. уч кун издейсин. ушундай кызым.
-мхм. анда дагым суроолорум бар. анан ошо, коллективизация жонундо айтып беринчи.
-а?
-коллективизация жонундо.
-коллективизация?
-ыы.
-колхозбу?
-ыы, колхоздо.
-ошо, 40чы жылдан кийин, 40чы жылдан кийин коллектив болуп, колхоз деп ат койду да.
-ыы
-совхоз деп, совхоз башка тутумда болду. колхоз башка тутумда болду. адамдардын бардыгын колхозго член кылды. ар бир адамга оокат. баягы аз дедим го. оокаттын айына бардыгы колхозго...
-саламатсызбы (обращение к дочке респондента)
-кээ.
-(третье лицо)
-адамдырды бары эркектерди, баары аялдар коп, бары согушка кетти. кайтканы кайтты, кайтпаганы жок. ошентип, коллектвизация болуп колхоз деп айт коюп. анан иштегенге жараша оокат берди да. алдыгы иштегендер алдыгы болду. анан арамы (завара) аркада болду. турмуш ошондой да. ойдо ыйдыл менен да анан бир нерсе бутотю колхоз кылып. анан алдынкы иштегендерге, ошо малда мен тушунбой калыптырмын. алдынкы иштегендерге базардан алып келбесе керек да. торпок берген. тиги маалдын быласын. аны эки жыл жетелеп журуп, анан кийин о маал туу берип, анан сутун ичип, анан ондон кийин о маалдырдын бардыгыны элден чогултуп алып, ферма кылды.
-ыы
-бмр колхозго ферма кылды.
-мм
-сут товар ферма болду. суут товар ферма... анан элдерге берип атты сутунон айранынан, баягы немеси, ошондон анан кийин жылкы (беняга) келди. жылкыдан анан уну ундуруп, ошо пахтага иштей турган, аатап, культиватор кылатурган кылды. ошо культиватор менен жерди жумшатып, эки жыл, уч жыл ошондой аттар менен жумшатып, журду да. кийин мыноу Россияда Урал деген Магнитогорский деген бир катта завод бар экен. ошо жерден универсал деген трактор чыгарды. тиши да бар. темирден. темирин судуроп, катырган темирлери бар. ошолор жерди жумшатып, ошолор арада ачып, анан адамдыр пахтага кетти да. иштеп пахта ошентип баягы мен айткандай, там машин, заман озгоргон сайын техника ям озгоруп кете берди да. кете берип, анан кийин пахта теретурган машина чыгарды. аны пахтаны анан кийин кятта бункер менен жуктоп, завод, фабрикаларга тапшыртты. завод, фабрика иштеди. анан чып-чыбырт) кенири болду да. бекерден, асмандан тушкон жок да булар. ошо элдин иштегенине жараша, бутун бардык нерселер ошо чып-чыбыр бардыгы мамлекет озу бироолор сага окшогон кыздырды уул-балдырды мед.кадр деген азыр кятта училищелер ошондой да. ошолорго окуту барып, сен мисал учун кийим токуйтурган болдун, уул-балдыр инженер болуп, техниканы остурту. остуруп, анан кийин бирини-бири котормолоп, ушу заманга келдик да. Сталин деп, биринчи Ленин коллективизация деп. муну китепте ям тарыхты ям жазылып атат. ошо адамдарды бардыгыны бир жерде иштеп, (баракалурак) бир нерсе чыгарсын деп завод, фабрикаларды бардыгыны ойлоп чыгарды да. кыздар...трактор мингени ям болду.
-мхм
-уул-балдар неме самолёт минетурган болду. мынаке коруп атасын. туурабы? баардык ошо бири бири менен (кусташып) анан кийин кобойду да. ушу коллективизация жакшы болгон экен. адамдар жакш озгоруш болду да. нан кобойду. нан кобойгондон кийин, эл кийин эле болуп окууга умтулду. университетке барып. баягы мен айткан Адилов гапар, корреспондент, кыргызстандын корреспондент болду дедим го. ошолор ошондой болуп чыкты да. бул осуш ушундай болуп, озгоруп барып атат да.(). мне азыр алмамды бардыгын эли да) уруларды айтып мына телевизордо. бир кундо канча (нимиш) болуп атканын бардыгын бизге кайрадан тушундуруп берип атат да. бугун (палон) жерде мындай болду, бугун паша мына жерге барды. бугун мынанл=дай болду. заман ошондой (нерселерди) алып келди. жакшы. бул замандан эч качан адам нараазы болуш керек эмес. себеби, айткан нерсебиз конулду бар нерсе таба алабыз да азыр. издеп барып, мен калаган нерсеми мага алам. ну, пулум болсо алам. иштебегендер арамзылар деле азыр эле арак ичип журот. туурабы?
-мм
-а иштегендер жаркылдап, кийимди кийип, калагандай жашап, бала-чакасын бироого айтпастан багып журот. жамандар..., мамлекет ошо жамандарды ошо чек коуйп атат да. менин оюмда, аларды дагы окутуш керек эле да. азыр арак ичкеди тек коюп атат. бул эн жаман нерсе да. илгерки убакытта, илгерки убакытта ичип, кочодо калган болсо, шарт (мейсаканага) барып, он саат, 15 саат кара, тургузуп алып, анан кийин менен калып калып, кочо шыпыртат эле. уялсан деп. ушу кочону бир (марта) шыпырганда мааласыдан бироо корот да, элден бироо корот да. ээ сен кечээ, экита мелса) жетелеп алып сен шыпыртватам, аа, мейли кечирин олум арак ошо жерге нараазымын мамлекетибиздин ошо нерсени карабайт. эл жаман жолго кетип калып атат. ушул нерселерден жакшы кылганда, СССРдей калып караганда эн жакш болот эле да, арак ичкени камраак болотэле. жаман карта ойнойтурган чыкпайт эле. жаман жолго журучулор болбойт эле. жакшы жолго жургондо, жакшы болот эле. энды мына (Садырге) калдык. эми кудай каласа, жакшы болсо керек. Садыр созду туура чыгып атат го. суйлогон созго ишип, биргелешип келе жатат. энды узака кете элек али. жок дегенде 3 жыл иштесин болотурганы болсо юолуп кетет да. алга кетет. жок болсо о ягын турмуш дагы корсотот. жаман жагы, ой жакшы жагыбы () кудайга шугур деп, ушу элдин жаман жерин, ушундау отверткада бураганда журуп кететурган кой болуп атат да. мен аравандагы милицияны озу, милициянын эн чон ога ям айттым. сен остургон милицияларды эмне кылып атат кочодо дедим э. десем. (а,ва) андай мынандай, андай мынандай эмес дедим. бир адам дедим экита милиция мынандай которуп алып дедим, алпарып бир паана жердеги дубал таги жагы кызып коюп атат дедим. а сен ошолорду алып келип, мына жерге чогултуп, 5-4 болгон болсо, ошолорго (басканыны) шыпыртпайсынбы? мына жолдорду ондотпойсунбу, мына мусорлорду чогултпайсынбы? машинеге жуктоттурбойсунбу?ошолор кичине уяты баары кетет эле. уяты жогу ол (дебересен) ам болбойт. жакшысы ошо бир мартам менен, жакшы жолго кетип калат. туурабы, кызым? ошолорду кылбайбызбы? (каршыма тйбе) болбосун дегем. кой менин башымды орутпагын дедим. мен бир иш менен бардым эле. мына. ()ай эмнечи бир эмнечи инстин) эмне кыласын сен. мен 80денашып кеттим. ошон учун суйлоп аткан экенсиз да.
дейт. сен жаман корбо мени дедим. бул сенин башына ям барат дедим. карап турасын дедим. ушу бир жини чал экен дейсин дедим. сен карыганында акмак болсун дедим... [00:43:58] [00:45:18] дагым суроон болсою
-менд ошол коллективизация жонундо ошо суйлошсок. анан, менин суроом ошо кандай тасир берди ошо...
-а?
-кандай тасир ошо коллективизация берди ошо кыргыз адамдарга, ошо Ошко? Ошко, ошо Ош областысына, ошо Араван районго, ошо Октябрьга кандай болду деп ойлосуз? кандай тасир болду?
-сен менин парагымды ачып койдунда. [00:46:00] (анын проблемасын айтып жатат, судебное дело.)[00:53:33] [00:53:41]
-коллективизация жонундо ошо кандай жакшы жактары болгон, анан терс жактары? ошо коллективизациянын...
-коллективизациянын закон катуу эле. сталиндик репрессия деп азыр айтып журот го. ал киши колго тушконду, немесин берген да. (турма, турма) олум жазасын сибирьге айдаган... кобунчо. Сибирь - суук жер да. ошо жерге айдаган. ондо терс жагы жок эле. онун бир гана иши мага жагат. эмне учун? элдин арасыда журуп, элди текшерип туратурган народный контроль болгон, элдик контроль. вот анан ошо муларды туура иштетсе эч канда кыйшабай () эл, а бир 4 бирин ояка бирин буяка ыргытып берсе. э паланчы олуп калды, а паланчи камалып кетти. паланчи Сибирьге кетти деп тушунот да. тез алат. народный контроь чыкмайынча, бул элди бул жерде кыйын болбойт. сталиндик репрессия болгон жок. кыргыздар оздору репрессия кылды.
-мм
-кыргыздар... оздорун оздору камалыптыр, уна канча нерселерди кордук. ушундай адамдарды дагы каматыпирди да. ошону бир тешелетурган адамдар аркадан болуш керек да. элдин мында келип кара. народный контроль болмоюнча, болмоюнча элди тыюу болбойт. жаман созду дагы айта берем. жакшы созду азыраак айтабыз. жаман созду кобурак айтабыз. мына азыр ошондой заман. (ынтырватат) бечаралар, кыламын деп. эл унабайтат. анан бир жери бар, ошол сталиндик неме болгондон кийин. садырдын закону деп туруп, элге тушуротурган бир-экита иш кылыш керек да бу. пашабыз. ошондо кийин анан оо, токто дейт. прям билет экен бир нерсени дейт. ошончун элди машып) алды жерди болуп, берип койдуда. туурабы? мына 30 жыл 40 жыл болдубу? 30 жыл болду. жерди алып алып, иштетсе иштетип, иштет десен, жеп жатабыз. () ошондо секин-секин дагы откозуш керек. мм элди. Гапар айтиев деп атабы? немеде, Таласта дагы кайсы жерде, дагы 2-3 жерде неме кылды, ошондой Гапар Айтиев кылабыз деп, () вот ошондой кылып туруп, элди жургузсо, азыр мен мыняка карап кетем, сен мыняка карап кете бер, дагым бироо бул жака келет. эч туура жургон адам жок.
-мхм
-чондорубуз бутун жалган. ошон учун () бардыгы. кордунбу? баягы менин урумдун пулду, алып прокурордо жейби[00:57:55] андайга. бирге бирим маташ) керек. коллективизация кылгандан кийин раис катып коюш керек. бугун куно кылдыбы, бугун бошотуш керек. эртенкиге калтырбаш керек. эртеге ал башка нерсени ойлонот. бугун куно кылдыбы, бугун жоготуш керек. ыстыгын бар да, жок кылып турса, анан кийин кадрда Аравандыкын Ошко, Оштукун Таласка, Таластыкыны Иссык-Колко, Ысык-Колдугун башкага. Ысык-Кол, Талас бул жактарда пахта бутпойт. туурабы? мыноу немеде Кара-Кулжаларды кайсы неме облуска карайт.
-Кара-Кулджа?
-ыы. Кара-Кулджа.
-м, Ошко деп ойлойм.
-мм. Ошко карабайт. Ош Алайга карайт.
-Ошская область...
-торт область барда... ушундай кылып, пахта эге турган жерди болок. дыйканчылык кыла турган жерди юолок. мына азыр, азыр будай эгиш керек. каер бош болсо, будай эгиш керек.
-мм.
-пахта эгпеш керек, себеби 59 ()айдасан пахтага эле кетет. кардаш болсо барбайт. эл ушундай нерсе. маалдан берирак, куйдан нарыраак, койдон нарыраакбыз да. аа, бул мага пайда кылат деп, эч ким неме кылбайт. ошол учун ошолорду жолго салса, Ысык-Кол, Талас, Нарын эмелерди бардыгыны мал чарбага коюш керек, (чай ич кенири)бир адам 1 гектар жерди алат экен. бизди бир адамга 8 эле соток жер берет. бизди 32 эле соток жерибиз бар 4 адамга. ол эмне болот. ошол учун адырларга будай эгтириш керек. колхоз, совхоздорго техниканы бериш керек. техниканы. вот анан кийин техниканы берсе, адыр будай сепсен дагым 5 айдан кийин будайын оросун. кардын ток болсо анан бироого айтасын ()ошол учун буларды кылыш керек.
-мм.
-ушу Москвага туруп, Сталин жугуруп келеби эле бул жакка. озубуз ушул жерде болду да. бардыгы иштер. -мхм.
-мына мурункуларды, мурунку жазуучуларды немелерди, бекер эле олтургон жок да. туурабы? булар орус болуп кетип барып атат деп. атып олтуруп чукурга тыгып, качасын эок кылды. ушу жазуучуларды ям. бардыгын жолго сала турган болуш керек да. озумчо (отура албайтам) мен кожоюм болсом, кимден баштаасам, озумунон баштайм деди элем да. ошо, айтып атпайбы сен таза болсон, мен таза болсом, коом таза болот деп айтып атабы. бул бекерге айтпага соз эмес да. бул мээси иштеген (). Кызыл-Киялык болот о киши, тагы. иштеп, иштеп, иштеп, ошо жактан бардыгы иштеген адам да. кадрларды остуруш керек. туура айтып атат, кадр жетпей атат деп атат. себеби таяр жок да. таярына бартырып) урулук кылып атат. чугуру бар беле. мына сен 2/3* мин сом берип койсон эле мен бул жагын озум эле тура* коём. туурабы? ошондой болуп атат да азыр. ошон учун кадрды таярдап, озунукун койбой, Аравандыкын Ошко, Оштукуну Ноокатка, Ноокаттыкын наркы Озгонго, озгондугун дагы анан башка жерге алпарып. кадрларды жылдырып туруш керек. узака 3 жыл. болбосо 2 жыл да. туртуп туруш керек. анан кийин жей турган убакыт келгинче оо уже жылып кетип калат да. бул жей албай калат. ошо жагын ойлонуш керек. мен 5 жыл бир жерде турган болсо да, уй алгым келет да. ошо жашын ойлонуш керек. мен 5 жыл бир жерде турган болсом дагы, уй алгым келет да. занкайган уй алышым керек. мен эле кожоюн бардыгы кээ 500 сомдон бер дейм да. кордунбу. уйротуп атабызда озубуз. озубуз уйроткон иши башыбызга баля/паля болуп атат. ошол учун баля болбош учун, заман тынч болуш учун ушуларды ондошуш керек. дагы суроон?
- ошондо...
-уч кун сурасан ям айта берем мен.
-ошондо кыргыз эле ошо эмнени уйронуп алган коллективизация маалында.
-аа?
-кыргыз эл эмнени уйронуп алган коллективизация маалында? ошо колхоз маалында...
-(сел) маалында бардык иштеген иштер алыдга жылгандан кийин эл байгандан кийин анан тушунуп калды да бардыгы, анан орустар бул жакта чатак болду. орустар бизге калдыгылыкты кылып койду да. Россия алдамчы болуп калды. оздорун оздору алдап, алдагандан кийин анан мусулмандар ам аа, унабасам ошого деп туруп алды. иш кылбай койду да кыскасы
-мм
-байлык чогултуш керек болуп калды. мурун балык менен бироонун иши болбогон. бироо, битта раис уйун жанына экита уй салган болсо, (дарбозход) келип сурайт эле ээ бул пулду каяктан алдын. сага ким берди буну. сен урдап кылдынбы деп ошо рис иштен бошотуп, ордуга башка адамды коёт эле. бул уйду мыноого бер. а бербейм десе, кээ мына жерге кол кой дейт эле. а, сен сибирьге кетесин дейт. а сибирьде иштегенден кийин алар ам уйун берет эле, ундобой. кордунбу? кандай болгон?
-м, ошондо адамдар кулак болуптур да?
-ошо, чындыкты суйлоп, чындыкты суйлоп, тушундургон адамга баа бериш керек да. сеники туура деп, ошону жолош керек. () жолонгонундон кийин о кишиден жиндилик чыкпайт. туура адам дагы жинди болбойт да. урудан жинди болот. коп жей албадым деп бир ойлонот, алайын дедим эле, колум эн узатканымда , колума бир койду деп (табынууга) коёт. ошол учун туураны суйлош керек. туураны жолобой, бироону созго чакпаш керек. чагымчыны айтпай туруп, жок кылыш керек да. вот кандай болот анан. заман мындай болот. тескерисинче кетип калып атабыз да биз. ушул адамдарды туурасыны туура, ийрисини ийри. сен ийри экенсин деп айтпаш керек. бир жолу айтвп туруп эле, сиз барып дем алып келин бир 5-10 кун деп, секин жоното берсен. она жака барып жинди болуп кайтып келет. ошол адамынан жаман нерсе чыкпай калат да. эстейт да ал. эй мени билет экен булар. жакшы адамды кармаш керек. жаманды секин-секин суйрйп, катуу айдабаш керек, секин айдасан озу эле кетип калат. мынандай кылып. дагы суроон.
-(третье лицо)
- эми ошо () суроо ошо колхоздо эмнени остурушкон? ошондой будайды, же кандай нерселерди остурушкон ошо колхоздо?
-катуураак айт, тушунбойм
-колхоздо эмнени остурушкон? будайдыбы же дагым башка нерселердиби? эмнени? айтып беринизчи.
-колхоздун складында будай, бардыгын, мака
-мм
-маканы малга берет эле. будайды жетишпеген колхозчулардын бригадирге берет эле. 5-6 бригад болгон болсо, менин паланчым иштебей калды, жакшы иштейт эле, ушу будай жок экен, ушу мага бир жуз киля будай беериниз десе, складка кирип, 200 кил буудай береби, 200 киля будайды бергенден кийин, ал адам ойлонот да, ий мына кандай 200 кила берди. мен жакшы иштейин эми. жакшы берсен, жакшы иштейт да, кыскасы. алдабай иштейт. ошо билген нерсени, жакшы журот. ондой алдабайт. анан тескериси 10 адам 1 жаманы чгат. бул бар нерсе. 10дон 1 жаман чыгат. бирок 10 дагы жолго салсан, ар бир 9 аласына келип онунчу боло берет.
-мхм
-жаман суйлобуз да о кишини. конул ортутканынан кийин жакшы жолго журбой калат. берсен - аласын да, туурабы? берсен -аасын. убакыт келдгенде анан кожоюндор ах кандай болду десе, а мыктай дейт. а жакшы, мыктай. а иштете бер. дагы сура дейт жетишпей аткан болсо, складта будай бар дейт. ал дейт. куздо адырларга будай себет эле да. азыр эч ким сеппейт да. себеби мына жаманчыл/ жыл) болуп атат. жаанчыл болгон жылы кудай бере турган ошо жамгыр эле жаап туруп алат. мына жак. эки куну бир эле жаап атат. азыр будай эгсен пулат. элге неме болот да. кенири жесе, ишти беймарал окуулат. ойлонбой кылат. корудунбу.
-мхм
- ушундай. жакшы
-ошондо будай, пахта болуп калат экен да, мака дагы?
-пахтаны оздору алып калбай, немеге берет, заводко берет. а заводтон пул алат. пул алып, элге берет. анан эгишти, ошондой кылышты. мен будайда итесем, мен будайды алып каламын. пахтадан иштесем, пахтада ям аламын. картошка эгкен болсом, картошкадан ам алып каламын. а ошол бардык нерсени иштесем, аам да. иштебесем, мага бербейт да ону.
-мхм
-туурабы? жок деп, брбейт.
-мхм
-() бизди Акаев жаман жолго алып кетип калды да, майлы го, коп Акаевдин создору туура эле, туура эле. ону башкаруучу, башчылары чатак, озу ошого акылы жетпей калды да. жакшы эле адам, акаев жакшы эле адам. бирок аны башкаруучу адам чатак болду.
-(третье лицо)
- ошо кимдин кандай ишке жумшаганы ям, биле турга (хозяин) болуш керек да. ошол учун а мынаны мындй кылса, мынандай болот деп, жакшы болот (). адамдын жаманы болбойт экен дегенине ийшенип каламын кеде, жаманы болбойт. бирок бир нерседе айнып калабыз да, очошуп калабыз. оноу дейт мени сокту дейт, же болбосо дейт паланчага берип, мага бербеди дейт. ошо паланчага бербеди дегенинен коп нерсе чыгат. коп жамандык чыгат да. а боптур эми эндигине чыгат да, мага бере бер дебейбиз да. мага () бериш керек эле деп, табынчы бригадтан коруп калабыз. ким башкарган болсо, ошолдон коруп, а бул жинди экен, болбойт дейбиз. бул болбойт озу. адамдын жаманы болбойт. жакшы эле болобуз. бирок уйронушко, уйротушко карайт. биринчи, уйронуш керек, экинчи, уйротуш адам жакшы кылса, жакшыдан, жакшы чыга берет. мен бардыгы жаман дегенден алысмын. анан бардык озу жакшы да. бирок бир нерсеге озубуз дароо тескерисиге тушунуп, а бул болбойт. ()кол силкейбизби), иш чатак. жакшы журуш керек. алдабаш керек. мына мен акыркы жылы 93 жылы, Гапар Айтиев курулганда, бир жыл бригадир болдум бир жыл бригадир болдум. адамдар бардыгын маскаралдап журду, а сен мынандай болот, сен эми бригадирчи белен ана-мына. жер уйдун пахта, бир уйдо мындай огородтор иштери. анан тапшырып ам пахтанын пулдарын бардыгын ордордо койдук, бардыгы толду. а биздин жаныбызда мына экинчи бригад деп Аскардын нарагы барбы. о жолдо келип атканында сол нарагыда ошо жерден неме бар дон бар, ошо жерде о элдер толтура албады, толтура албай, толтурбай. кикйинки жылы совсем союз бузулуп кетти. давай деди гапар айтиев жок кылабыз деди. барыбыз ам урулукка туштук.
-мм
-10 кун, 12 кун отту, 30 жыл мурун ошо мен бригадир болгондо суучу болуп иштеген киши болуп эле паста. Араванда ()комбинат () жакшы кылыпсын, а жакшы. сага дейт, колхоздун макасын урдашып, ошонун урдап, мага алып келип берди. алып келип берди эле, мен уйдо туруп, бир кун тек койдум, эртеси куну колхоздун жетекчичин чакырып келип, котор аны деп, азыр ошону айтат, сен дейт берген нерсемди ям албастан дейт, колхоздун складына алып барып бердим дейт. мен ондой нерсени жебеймин дедим. мен жесем, мага тамагыма жараша алып кел. тушуносунбу сен дедим. аа, болду-болду () кечирин, мен билбепмин. мен мурунку жылынкы тугундо. мына кудайдын буйругу менен сен келип отурасын. мен сени жети уктап, жигирма тушумдо деле коргон эмесмин. туурабы? ошо создор чыгып атат да менден. эми канчасын алп каласын, ал жагын озун билесин. туура суйлогон адамга, туура жооп берем. азыр эми 4чу, 5чи аксакалмын мен маляда. дастооркондо торго отуруп, бешинчи болуп, ол жерге отурам.
-мм
-бироо кыйшык суйлосо в момент убактыда берем. сурадым) экинчи ошол кайты суйлобойт. эмне учун? туура суйлоп, уйронуш керек да. биз каякка карап кетип бара атабыз десем аа кетип бара атабыз да?0. биз олумго туура кетип бара атабыз. туура олойлук ээ. ака, сен ондой кыйшык суйлобогун, уу паланчыга ондой жаман суйлойсуз, айтасыз. сен кимсин? сен озунду билесинби, ишинди? сен эн элдин акыры болуп калып атасын, туура суйлогуло. ошол адам экинчи суйлобойт да. аа коп айтат да. о Омурзак Акеге ундобо дейт, башына бир коёт дейт. аа менин молотогум жан башымда дейм. туура неме кылам, неме. арагын жегим келбейт. арагымды да кармагым келбейт. балдарым барын кылса (). карабайсынбы бул ишти). ак жесен, ак болот. караны таап жесен, кара болосун. ойлонуш керек. мына азыр 83-84ко чыктым, шугур. ушунчалык жургонумо. кордунбу? дагы суроон?
-...
-секин ойлонуп,неме кыла бер. эч токтобойм. айта берем.
-ошо, ошол адамдар репрессияны кантип, репрессия жонундо эмне ойлошкон? ой, репрессия дейм, коллектиыизация жонундо эмне деп ойлошкон?
-репрессия?
-жок, адамдар коллективизация жонундо эмне деп ойлошкон? алар колдошконбу же каршы чыкканбы?
-эмнеге?
-коллективизацияга
-каршы чыккандар болду. колхоздон качып кеткендер болду.
-ыы
-тек койду.
-мм
-тек кой деди го. битта, экита жиндида журо берет. кийин озу келип, кошулгандан кийин бир жыл, эки жылдан кийин. алиги адамдар скалдтан будай, мака, чай, мына курук чай, ак май, ошондой нерселерди берип атты да. ошону бергенде анан олордун башы анан качып кеткендердин ойга келди да. эй, мен деле иштесем берет экен го. энды бул нерсе базарда кымбат турат. мен алайын десем, пулум жок деп тушунот да. тушунуп кайра келди. коллективизация жакшы болду. так. 43 жылдан башталган болсо, мына 93 жылга чейин. ошо мынву биздикилер бир жыл (компоротив) болуп, анан бузулуп кетти да. уру кобоюп кетти.
-эмне болуп?
-уру кобоюп кетти.
-мм.
-бардык складтагы турган нерселерди ям урдап кете берет, (шипылар)суруп чыгып кетет. ээ, бул колхоздуку, э бул меники, копчулуктуку дебейт да. жок кылганын жок кылып, неме кылдык да. анан жерди болуп берди. а бул болбойт экен деп анан складтарды ям сатканын сатып, еврей Ельцин деген Сталиндин каршычысы, Брежневдин каршчысы, эн акыры Брежнев, Брежневтен кийин ким болду? Булганин булдан мурун болду. так, Хрущев (Горбачев) болуптур.
-мм
-Хрущев (Горбачев) 5 жыл перестройка, перестройка сайрап журуп (мынантип республиканы таркатып бутту). таркатып кетти. уру кобойду деди да. чындгында Россияд ушундай болгон экен. биздин кыргызстандарда андай болбоду. аз эле болду. кийин олордон уйронгондон кийин булар ам складтарды кап урдады. жерлери болсо, онун жерлерин жок кылды. коп нерселер жок, колхоздун малдарын, жылкыларын, койлоруну, бардыгыны таркатып жок кылды. кийийн билип калдык. Хрущев(Горбачев) Ельциндин созго кирип, чатак кылды да. мына () кайсы бир мамлекетте дуйнолук пашалардан пул барып турат экен да ого. акча барып турат экен. жыргал журот. аялы бар эле. ким эле анын аялы? олуп калды эле. аялы олгондон кийин жинди болуп калды ал ям. элди башкарган, уйду башкарган аялда, туурабы? ошондой болгондон кийин, Хрущев ам(Горбачев) азыр болбой калды деп айтышат билбейм, бар деди. мен сурадым. Хрущев барбы? десем. Бар деди. (палаган) элди санаторияда дем алып атат. (кандай) жакшы.
- азыр, неменди кичине пасайтасынбы?(обращаюсь к внучке респондента)
-жон э ()
-мхм. азыр дагы, вопростор бар. ушул айтып атасызго каршы чыккан депчи адамдар.
-а?
-айтып атасызго бир адамдар ошо каршы чыккан депчи. ошо алар кантип каршы чыккан? эмне кылышкан ошо корсоткону?
-адамдардын немесин терс корсотту да ол. паланчы урдап кетип баратыптыр. сен ону камабайсынбы. сен калмалган) анан кийин эртеге баары ток жок кылат да деп, озунчо акылдуу болуп, эшиги томондоп, жиндиге кошулуп калды.
-мм
-ондойлор болду да. ондойлор болду. чыккынчылар.
-мм
-(19)32чи жылы кыргыздар бутун молдолорду атып олтургон. ол дагы тарыхта бар. кийинки барып анан кийин орустар аттырды, мусульмандар оздору жамандап, мына кийин олордо коп орустар жаман корот. орустар калканча, орустар алтын чогулуп алганы келди.
-мм
-Кыргызстанда алтын коп арыкта агып атат. аккан жерлер ам бар экен да. анан азыр ошолорду бардыгыны алып, тартипке салдырып, мамлекеттин байлыгы кылды да. туурабы?
-мм
-ошогу болду. кыргыздар молдолорду атып олтурду. Озбектерде ондой болгон жок. азыраак болду. бидин кыргызда коп болду. иолдолор деп туруп, чала иолдо дин бузар деп, ар бир Бисмиллах-Рахман-Рахим деген адамды дагы атып эле олтуро берет да. а, мынаны ата бер десе, ата берет. э кой ай, ал жакшы эле адам го десе. а сен эмне эртеге буга ям каршы чыгасынбы деп, бири бирибизди жамандадык да.
-мм
-вот, ошондой болуп. кийин дагы ошондой заманга келдик да. ушундай, кызым.
-мхм. ошондо дагым суроо. ошо репрессия жонундо айтып бересизби?
-а?
-репрессиялар жонундо айтып бересизби?
-репрессия?
-мхм
-динге адамдарды уйротуп, бардыгы иш кылбай эле, намаз окуп отура береби? ким иштейт анан кийин талаага чыгып? же болсо тоого чыгып, мал караш керек. малды, торпоктордун караш керек. койдун козуларын караш керек. ушуну эле деп. жакшылык жаманга бурбай, жаман таманга буруп, кобун ошондой кылып, репрессияга неме кылып, олтуро берет да. мен 58чи жылы, тракторчиликке 60чы жылы бул жака бардым. 58чи жылы Куршабка барганмын.
-мм
-Куршаб . Куршабта кыргызстан боюнча колонияда адам олтургон жер экен. анан мынан ошо жерде 5 метр чукур жер бар эле, адамдын каны жыттанып турат эле да.
-мм
-ошону коруп, жаман Кыргздарга насаат) айттым да.
-кайсыл жерде?
-ошол жерде аткан экен да кобуну.
-мм. ошол жер кайсы?
-адамдар чукурга ташап...
-бул оштобу же кайсы жерде?
-аа?
-бул Оштобу же Ош, Аравандабы же кайсы жерде?
-жок, мынау озунорго кетип баратканд. Жаны Арык деген Арык бар
-озунорго?
-жаны арыктын устудо Жалпакташ деген жер бар.
-жалпак таш
-Жаопактыштын ылдыйында ошондой репрессиядагы олгон адамдардын бардыгынын туулган жери коргонмун да. мен келе бергеним, ата-энем кыйналыптыр да.трактористтерге окууга бырдым, бирок 3 айдн киийн мен кайтып келе бердим. мен кетемин десем а деди ата-энем чакырып атат деп мени. кыйналыптыр, мен барып иштебесем болбойт. бир эле мен иштегенмин да.колхоз иштеп. каары нерселер каяктан иштейт. туурабы? ошол учун, ошондо репрессия болгон. ошо жерде адамдар айтты да, йокос деп коёт экен ал жерде, орустар бар экен. юкос деп коёт экен. бутун мал, чочко багат экен.
-мм
-Союздун немесинде. аш каьакты мен ошол жержде кордум. бир аш кабак, бир метр келет. 5та аш кабак, 1 арабага салат. Арабаны билесинби?
-ооба
-кандай болот? жыгачтан тактасы бар.
-мхм
-5та зорго аран батат. о де 4та батат. уунчалык коп жакшы болот экен. ошол малга () чагып берген да, коргонмун. ошол жарымы. мед кадр, мед. кадр деп коёт элее ошо окууну, траторчилик окуугандар, комбайнчи и тракторист. экоо бар. ошондо коргонбуз да. ошондо кан жыттанганнынан сурасак айтты да, бул жерде репрессия олгон молдолору бардыгы. эч ким конбойт. жыттанып тура берет.
-мхм. анда ошо дагым. а сизде ошо мынандай туугандар же мынандай таныштар барбы ошо респрессия болгондорю ошону деле айтып бере аласызбы?
ону айта албаймын.
-мм
-мцна жерде дагы бир киши бар экен, ушу киши бар экен. ошо олдо..
-ат... аттарын айтпасаныз дагы болот.
-азыр эсимден чыгып калат. уйу турат. уйуну бузуп, бироо уй салып ордуна неме кылды бирок ошо киши качып, кутулуп кеткен экен. булар кызыл-киядан анан качып, ушул киши кутулуп келген экен. аты эсимден чыгыптыр, аты азыр. олордун иши дагы кам калган экен. молдолор. жуда, молдомун десе бардыгын олтуро берген экен. Репрессия деп ошону айткан да. репрессия болсо, адамдардын модуллор азыр эмне болуп ын дебейт. туурабы?-мхм.
-*мына Сооронбай 5 убакыт намаз окуйт. Ажыга барып келди. туурабы? президент болгондо. эч каедай иш жаман созу болгон жокко. суйлогон созу бардыгы ордундай. паша болуп, мамалекетти баш карып, трудно 4-5. жакшы () мени ар кимде ар канда кыялы болот экен да. ушул жаман адамдардын созуго карап туруп эле, ошо эл жаман десе, жаман экен дп, айтып олтуро берген да.
-мхм.
-вздох
-анда ошодон суроо, ошо сизге ошо тугандар же ошо таныштар барбы, ошо кулак болгондор, кулак болгондор.
-кулак бул жерде болбого экен.
-бул жакта? араванда?
-кулак?
-Араванда?
-бул жерден отуп кеткен экен. Кызыл-Киядан мыноу азыр Озбекистанга карайт. катартал деп коёт Ошто. ошол жерден отушцп кеткени экен.
-мм
30та, 25та болуп кече чынып отуп кетип анан жолдо кетип баратып, ошо элдердин бир жерлерден парю бизге 10та нан алып кел деп. паланчы десе. а паланчы кулак экен даю ать сага. бербесен, элди чаап кетет деп, эл корконунан бери турган экен нан-пан. откондо. бирок муна жерге токтобогон экен. кулактар.
-бул жакта? бул жакта эмне отуп кеткен?
-отуп кеткен экен. себеби адыр жакын экен да. мына мына жерден Адыр () жакын. мына жакта. анан биздин бул жагы бутун Адыр. кара 24 км Адыр Кызыл-Киянын жолго чейин.
-мхм
-кулактар ошондой болгон.
-мм. а билесизби ошо, ошо эсинизде барбы, же бироо сизге айтканбы ошо мына уй-булоолор ,мына ошол ба уй-булоолор алар, алардан эмнени алып кобщкан? ошо Сталин учурунда. ошо мына кантип кулак болгон.
-кулак деп, кече чыгып элдин малын куздузу барып коруп коюп, бекинип туруп, алып кеткендер кулак болгон да. малдырды урдаган, койлорду урдаган, эчки. аты болсо, атыны урдаган. урадап алып, анан бир жерге алып барып союшканбы, эмне кылганын, эмне кылса, алып кетип жургон экен да. мындай болгон. (туну) ошол желерде болгон экен. бирок эми алардын атына
бир ().
-мм
-токтобогон да бул жерге. токтоп, бул жерге туноп, же бир 3-4 кун жашап жургондо, атыны билип калсак болот эле. билбейбиз.
-алар кайсыл жерден качышкан экен?
-а?
-алар кайсыл жерден качышкан экен?
-кайсы жылдары болгон?
-кайсы жерден? кайсы жерден келген?
-мына Ожарык деп коёт.
-Ожарык?
-мм. Азыр цемент заводу тушту кятта Кызыл-Кияга ал неме.
-Кызыл-Кия а?
-Кызыл-Киядагы эн адырда журо турган жолдор бар экен да.
-мм
-кундузу жатып, дем алып, кечси анан кийин бул жака журобу, она жакка журобу. мына жака Ошко карап журот. бул жагы мына Мархамад (Ашеке) деп Озбекистанга туташ бул жак. жакынбыз да. бул жерден бизге ушу 14 эле метр келип, (Типикоргон) участкасы бар. Ошодон ал жагы бутун Озбекистан. ошого отуп жургон экен да.
-ммю Озбекистанга качышкан экен да
-ооба Озбекистанга отуп
-мхм
-кимдер экендигин билбейбиз.
-мм
-ал учун биздин акылыбыз деле ала бербейт. жаш болгонбуз да
-мхм
-(иштеткенбиз), бирок коргонубуз жок.
-булар кайсы жылдар болот ошондо?
-(19)31чи жылда... 37чи жылга чейин болгон экен.
-мм
-ошондо репрессия болуп, анан кулак болуп адамдар. мыноу Мархамадтын этегинде токой бар экен. жолго тушо бериптир. мына ошо жер токойдун орду деди да бизге ам барганыбызда. Мархамадтын бул жагына. ошол жерде токойго барп жатышып анан кийин кайсы элге барып калат, каерге барып, кимди олтуруп, мал () алып келет энди онусу бизге белгисиз да. ошол жакка отуп жургон экен.
-мм
-барбы, каерге барса, (китектыдан) танышы болгон экен.
-мм
-ошо ()жургон уруларды, репрессияга кошулгандарын, бардыгыны танышы болгон экен да битта ям, паланча. ошол уйго бары. мындай твныш болгон себеби ошолордон бир нерсе керектуу бир нерсени сурайт экен да. паланчы нерсе барбы. ошол нерсе керек эле. ошону берсениз деп. деп анан, берсе. ал бербесе анан жаман коргонун олтуруп кете берет экен да булар.
-мхм
-жжаман акмак экен да алар.
-мхм
-анан кийин эл аз экен ал маалда. эл азыраак учун азыркыдай коп болсо го тытып эле жеп коёт. эл аз учун бир кыштакта бир 15та-20та эле уй болгон да. мына ошо жерде озу 20га жетпеген уй бар эле. нарарактын(?) устундо болгон.
-мм
-азыр сенин чон атанын, чон эненин уйу мынагы паланча Нисир ака уйу мына же эле десен балдар таныбайт да. билбейт да. бизде айтабыз мына жерде сенин чон энен бар эле Нисира кемпир дейт эле. мына жерде Турман деген киши болгон. мына жерде Араб деген киши болгон. мына жерде дагым паланчы деген киши болгон. мына жерде Абыт деген киши болгон. эми айтсак бардын озу ачылып калат. силер билесинерби ошону. биз билип калдык да.
-мм
-ушундай заман.
-мм. дагы ошо.() мхм, ошол Сталин жонундо кичине суйлошойлу а?
-а?
-Сталин жонундо кичине суйлошойлу. ошо. Сиз Сталинди кантип суроттоп аласыз?
-кимди?
-Сталинди
-Сталинди?
-Сталинди, ооба. Кантип суроттоп бересиз?
-Сталин шапкасы узун кызыл, мындай немеси бар эле. анан чон Грузин болгон ол, орус эмес.
-мм
-Георгадзе болгон анын аты. (Джугашвили, Георгадзе - башка адам
-мм
-тетрадина жазып койсон болот аны. Георгадзе.
-мм
-ол анан кийин Сталин дегениге стальдай, сталь деген соз - полот деген соз. туурабы? полоттуу адам экен бул деп туруп анан кийин Сталин койгон. озунун аты Георгадзе болгон.
-мм
-Лениндин аты Ульянов болгон. Ленин деп кийин койду буну адамдар. ошондой заман да. (кулуп жатат) катуу адамдар. немистерди мама дегизди да. кудай ишибиз онго салган экен. элибиздин аквалы(?) бар экен. ушу заманды куруп берди. рахмат ошо немис... Грузин болсо ям. экоо катуу адам болгон да.
-мхм
-урушта аркага (кылчайган) атасын деген да. ошол учун алдыга кеткен. иштин бардыгы. Сталин дегени ям ошону маанисине крип токтойт. ушундай полот адам экен да. адамдар койгон да.
-мхм
-Ленин революцияны гана башкарып келди.
-мхм
-чет мамалекеттери токойлорго барып алып, китеп жазып. адамдарга барып ташап, мынандай кылсанар, мынандай болот. мындай кылсанар, мынандай болот. бутун. ошондой заман. жаман адамдар эмес, жакшы адамдар. мен Сталинди жамандаса, озум ичимде айтам. а сен башын иштебейт. сталиндин бир марта бутуну кыймылдаганыча. сен аны иш кылганын жок. сен билбейсин ам Сталинди.
-мм
-чет мамлекеттердин завод, фабрикаларды курду.
-мхм
-тракторлорду чыгарды. даже самолётторду. ошол замандан кийин анан кийин космоско учтуда бизде. туурабы? Гагариндер айга бардыбы? ыы, космоско барды. ошентип болгон да бардыгы. ошо байлык болгон да. байлык болгондун учун чет мамлекеттин акылыны урдаптыр. алдап алып келе берген. молодец. аларга молодец. заманды жакшы куруп берди.
-мм
-бир аз тушунбогондорду андай кылды, мындай кылды. э, сен болгонунда дедим, (ону батта) кылат элен, жаман кылат элен. сен жакшы. мен ушундай тушунуптурмун. дагыбы?
-азыр. анан, Сталинге каршы чыккандар бар беле?
-а?
-Сталинге каршы чыккандар бар беле?
-бар эле. бар эле. Сталинге каршы чыккандарды кийин алып чыгып, оздору окко тутуп берди.
-мм.
-булардан адам чыкпайт. булар бекер бакканыбыз калат
-мхм
-тушунугу жакшы адамдар экен да. менин ойлошумча. мен, ар ким ар кандай ойлонот. бирок, душманды олтургон жакшы да. себеби, коп адамга пайдасы тийип жатабы. онун жамандашы эмне кереги бар эле. ошо жамандыгыдан ошону жамандап атат да. озу тушунбой жатат ошонго. акылы жетсе жкен.
-мм
-ушундай, кызым
-мхм
-бироону урсам, мен айтам да. ошо бир нерсеси бар урду аны. бекер урбайт аны.
-мхм
-кудай ам бекер болбойт ону. кулсо. ушундай.
-мхм. азыр. дагы суроо бар. ошо коллективизация, коллективизация(нын) таасири жонундо
-коллективизация?
-ооба. коллективизациянын таасири жонундо. таасир, таасир....
-таасири?
-ыы. ошо...
-кыйнчылык менен болду да бул.
-мхм
-коллективизация... элди ошо багы басмачылар бир жакта, анан озу ара маалядагы урулар.
-мм
-ошо кыздар бригаддар, бригад болсо. олтуруп кетти. мына Салиеваны олтурду. мына. кинодо коруп аткан болсун.
-ыы
-бекерге олтургон жок ону. ошо жаман коруп олтурду. элин канча кыйнады. сен ушуну олтуруп бересинби деп. туурабы?
-мм
-акыры олтурушту. копчулук менен болуп. кече уч кун болду кинону аз-маз кордум да. анан болду. тушундум элею ошондой каршылык болгон да. аял кишиден коп жаман жанжар кобойду. эрлери неме кылбай. буну олтуруш керек. буну жок кылыш керек. анандай болот. аяны кучирсе, мааниси алып барган, эмне мааниси бар. буларды неме учун жакшы иштегендерди выставкаларга барды. Ленинградтарды, Сталинградтарды, Волгоградтарды, Москвалар даг кятта немелерди, музейлерди. Лениндин музейлерин, бардыгыны корсотуп жатты да. ошо жакшы иштегендерди. жаман иштегендерди алып барган жок. ошолорду иштеп алып барды. ушу жерде ошондой барган адамдардан 3та бала, 1сы эркек киши болгон. азыр Осор акя деп коёт. выставкага барат. анан биттясы жолдо кетип баратып (олуп калат экен) тууп коюп кайтып келген. ошентип, ошонун балдары бар. музакташып, э апан сени жолдо тууган деп маскаралат.
-мхм
-бул турмуш да. арканда (болушка) мумкун. анан ушундай болуп, дагы.
-ошо выставка дединиз го
-а?
-выставка дединиз го. ошо.
-а, выставка. коргозмо.
-а. мхм.
-коргозмо. выставка деген коргозмо.
-Кандай коргозмо?
-мына Москвадагы сааттарды, анан Лениндин музейлерине, Ленин кантип турат
-мм
-кинолордо корсотуп атты да ошолорду. бардыгын. мына. ошо выставкаларды коруп, анан ошо съезддер болсо, съезддерге алып кирип, ошолорду орден берип. медал берип. рахматтарын айтып. неме кылды да. жакшы.
-а качан болду?
-бул ошо так 6... (19)50, 50чу жыл жок. 60чы жылдан аягы. 61ден башталды. коруно... коргозмо болду.
-мхм
-ошентип,ушундай
-мхм. дагы суроо ошо. мен уже сизди суурагам ошону.
-а?
-мен сизди сурагам ошо, жакшы жактары ошо коллективизациянын, анан жана терс жактары? ошо сен жакшы жактарын айтп бергенсиз, ошо эми терс жактарын айтып беринчи. кандай болгон деп. же башка адамдар эмне деп ойлогон ошо жонундо.
-эмнени? мен башын билип алайын.
-а ошо мен сизден сураганмын бая ошо кандай жакшы жактары бар ошо коллективизациянын жана жаман жактары, терс жактары. ошо жакшы жактарын айтып бердиниз го, эми терс жактарын айтып беринчи.
-терс жактары - адам тескери ойлонгон да. бул акыры адамдарды кедей кылат.
-мм
-адамдарды 100дан 3та же 2та чыгат экен да, мындай ойлонсон. ойлонуп коруп, тескери жагы ойлонуп эле а бул айта берет. бул эртеге энени корсотуп коёт. мынандай кылат, мынандай кылат деп, соз менен тилибизди тескери агитацияга уйроткон да. ошол учун терске кетип калат. (биразг) адамдар. паланчынын айтканы туура экенм да деп. анан озуну билбеген адамдар окшотуп коёт да.
-мм
-озу жакы эле. он таманы. элди жакшы заманга апчыгып койдуго жетелеп. дагы эмне кылсын. анын артыгы неме жок да.
-мхм
-туурабы? жакшы жолго, оокатыны кыл деди. ишини кыл деди. кеч киргенде уйуно бар. дем ал. ишти кыл. алга деди. эртераак чыгып, ишинди кылып, ишинди кыл деди. (терс таманда) ошол аз эле адам болгон, бирок бригадтачи жакшы адамдар ям кошулуп кетип калат да. себеби, далоо башка жаман ойлорду таап озу жок нерсени айтып. жоготуп коёт да.
-мхм
-элдин башын айлантырып коёт. ошол учун терс кетип калат. а олор кийин кайтып келгенден кийин оздору биз билбепбиз, жакшы таманга ... жакшы. заман ушундай, кызым.
-мхм
-каерлик болосун сен?[01:48:40] [01:49:27]
-азыр мына мен эмне сурайын деп жаткан элем. а ошо. 30чу, 40чы, 50чу жылдары кандай баалуулуктар болгон да ошол Сталин ошо Сталин убакытында?
-баалуулуктар?
-ыы баалуулуктар. эмнени баалашкан? эмне эн негизги нерселер болгон ошо...
-эн негизги нерселер?
-ыы ошо
-иште. пахтаны тапшыр. (галаны) бер деп. ошону неме кылды да. анан кийин дагы немени эмне кылды. баалу нерсени мамлекет учун пахта болду да
-ыы
-пахтаны чет мамлекетке сатып, бардыгыга керектуу завод-фабрикага кетуучу материалдарды бутун сатып алды да.
-мм
-пулга. ошо баалуу нерсе ошолор калды. Америкалардан, керекпи Германиядан, керекпи Австралияданбы, каерден керектуу болгон болсо, завод, фабрика булардын ойлору туура эле болгон. завод, фабриканы курган сайын бардык нерселер, нерселер чыгып келди да.
-мм
-бир пахтадан 100кылдуу нерсени ондуруп алды да, себеби пахтаны долларга сатты. сатып туруп. ошо пулдарга буту барып чет мамлекеттен керектуу же товарларды алды да.
-мм
-темир алды бы, полот алды бы, космоско кетуучу материалдарды алдыбы?
-мм
-бардык ошо маалда дуйнолук немеге чыгып кетти да СССР. Гагарин космоско учкан да. дуйного. бутун мамлекеттерди барып кыдырды да эн акыры, тушкондон кийин.
-мм
-ошондон кийин Тережкова чыкты, аял киши.
-мм
-анан Титов чыкты. ошентип чыккан сайын мамлекетте мен тушунбодум го (айрым адамдын) айтуусу боюнча СССРде дуйнодо биринчи болуп атат. эмне учун? бардыгын коркутам деп атат деген кечке ойлор болдубу же оной болдубу. тигин ажырата албадым. билбей калыдм да. билбегенди бидбедим деш керек да. туурабы? кантип? немен болсо бардыгыны кылды жакшы. мен СССРди жаман деп айтууга акым жок.
-мм
-себеби биздин омурубуздун ёкоп жагыны ошолорду ишини клып, кызматыны кылып, акчасыны алдык да. бизге жамандыкты ойлогон жок. мына азыркы замандагы мына коррупцияга мен эч ичим чыкпайтат да. кара, кара менин иштеген ишимди бироого алып берип атат, кантыш керек эми? прокуратуурага жазып бердим эле да, азыр карап жатат. () ана прокуратуурадагы билип калды, мен [01:53:14] [01:53:52]
-анда дагы суроо, ошо мына кыргыздар ошо коллективизация маалында кандай мынандай оздорун коргошкон?ошо мына сталиндин репрессилардан же Сталиндин мына колхоздо аябай неме клды го, жёсткий болду го, колхозго киргиле депчи. ошо алар кантип озуну ошо оздорун коргошкон?
-оздору оздорун коргогону, коргоп алып калды. кыргызстанда. коп коргобогондору Озбекистанга немелерге отуп кетип калды.
-мм
-чет мамлекеттерге. кийин кайтууга, кайта турганы дагы болду андап-сандап. мына кече 15 жыл болду. жакында кочуп келген Озбекистандан бар ошол жерде. ошол жерде бар.
-мм
-мурун кетип калган экен аталары. ата-энелери кетип калган экен.
-ата-энелери?
-кордунбу?
-бул жакты коруп, мындай озун конуго жакты да.
-мм
-кандайдыр жашообуз жакшы билиндиби, келип иштеп ошол жерде журот.
-мм
-ошол жерде уйлонуп, ошол жерде жашап журот. атыга чейин билем азыр ошолор жургондорун. КГБда иштеп жатат. СНГ(Б)да. кыйтырлык билет да. СНГде иштеш учун кыйын бул нерсе.
-мм. ушундай экен да.
-ошондой
-анан дагым ошо кыйынчылтар жонундо... кыйынчылыктар жонундо
-тынчтык?
-кыйынчылыктар жонундо. дагым ошо айтып жатасыз го ошол жерде ачарчылык болгон дагы ошо
-туура
- ачарчылыктан дагым башка, кийим менен кичине проблемалар болгон деп айтып жатасыз го. дагым кандай проблемалар болгон.
-бул жерде 20га жетпеген уй болгон да. она жерде бир 15 жер-уй болгон она жаката. алар дагы кийин кобоюшуп, Ноокаттан келди, ылдыйдан келди... ооба, бул жерде ям ошондой. кыйынчылык болгондун себеби. биринчи, молдолорду камагандан кийин, кууданын кары келдиби билбейм. жамгыр жабай койду.
-мм
-жамгыр жабагандан кийин адырда будай ам бобойт. биздин бул жерде только адырдан пайдаланабыз да. будайын жейбиз, саманын озбектерге сатабыз.
-мм
-ошол учун
-хм
-ушундай замандарды кордук. коргон бироо олсо, бир киля бир нерсени базардан алып чыгып алууга акча чогулат эле, кембагалчылык. ушунчалык. кичине оокат кылып, 2 адам, 3 адам чакыртып... (ким экен бул? ким болсо ям, мага баары бир. сен мейманды, кузотушум керек мен. туурабы? ал ао ао деп айта берет)энди абдан кыйынчылык болгон. жамгыр каам жааган.
-хм
-уч жыл жамгыр жабай койсо, адырдан пайдалана турган 0 болот.
-мм
-0. ошондуктан элдин бардыгы жаанга карап калган. 58чи жылга келгенде, жамгыр жаады.
-мм
-анан. бул жердин эли бай болду.
-мхм
-мына мына жерди Тилек-Булак деп коёбуз. мына жерде 1 км жогоруда булак бар. ошонун устулорго адамдар кетмендеп будай септи. ал убакытта ат кош, ит кош жок, иши бала жок.
-мхм
-кетмен менен гана чабат.
-мхм
-бир адам бир кун кечке же 2 соток же 1,5 соток жер салат. будай сеп алып устуго турпак (чап кылат). ошондой юолду. мал дагы болду. болбосо мынандай болуп, кошмок-кошмок жамгыр жабаганынан кийин уйдон эч нерсе калбай, базарда эч нерсе жок. элде болсо анан кийин алып барат да. туурабы? нарактагылар болсо алар алып келет бизде болсо бизге алып барат. ошол учун, кыйматчылык болду. кыйматчылык усту менен баягы молдолорду кама-кама болду. олорду камагандан устуно анан бир жыл, 40чы жылы колхоз-совхоз тузулуп, коллективизация болду да. коллективный хозяйство башталып, ошентип ана ошо 58чи жылы адамдар бир ёадамдын уйдо 200 кг, 300 кг будайы болсо, бай болгон.
-200, 300 а?
-анан 200 киля будай бар адам, эн чон бай болгон.
-мм
-ошону бир жылга жеткизип, тарткан
-мм
-тегирменге барып, дадыр барып 10 кг будайды алып барып тартып келе албайт эле, себеби жаман адам коп эле олтуруп коёт эле.
-мм
-мынанда элдин мынандай иште ям салып койгон. кыйналды да. коло... колхоздун (шушулка) деп пахта курута турган жер бар эле. ана бригадта биття, мфна бригадта биття. ошо шушулка ичинде жатып алып, урулук кылат эле. кордунбу кандай кундор болгон. элдин кошмок нерсе болгондон кийин ошо нерсе бёаракасы болсо которулот экен. барака жок болуп, колун эс нерсе болбогондон кийин кембагал болдун да.
-мм
-туурабы? кембагал болдук да. бир нан учун бир адамды олтуруп жатты.
-мхм
-мына ушул жерде олтургон жери бар. Исмайыл сойгон дейт, о Адырда?
-Исмайыл?
-Исмайыл Сойгон дейт.
-мм
-ошол жерде элдерди бардыгыны неме кылган да, союп нан учун ошондой кылып олтурду да.
-мхм
-нан кыйынчылык болду. будай нан эмес, загара нан. маканын будайы, мунун загара нан кылып, неме кылды. арпаны ям кылды. арпа бирикпейт экен. ирикпегенде, суу куюп койсон, уну жабышпайт экен жа бирге. жабышканда ям тез эле тушуп калат экен.
*мм
-бышпайт жакшы. жесен, иин оруйт. ошондой оруп маалда доктур эмне кылат? эч теке жок. бир гана кудай берет деп жатабыз, башка эч нерсе. ошо кунду кордук да.
-мм
-жаман кыйынчылык болгон. кобун айтам, "э акалар ошо паланчыны олумудо кандай болгон билесинерби? а билебиз. эч бала болбогон. а жок болгондон кийин жок болотт экен да. " ошондой. дагы кара.
-мхмю азыр дагы. дин жонундо деле кичине айтып бересизби?
-а?
-дин донундо ?
-дин?
-мхм. ошо мынандай
-молдолорду
-мм. ошо ошо коллективизация маалында, Сталин... Сталин маалында.
-коллективизациянын маалында дин совсем эле жоголуп кетти.
-мм
-себеби Сталиндик репрессия деп туруп, айт куну намаз окуйт эле, онагы чукур бар, мазар бар она жакта. ошонун аркасында 12-13 адам намаз окуйт. ону ям коруп калган болсо, комсомол, пионер деген нерселер болгон. комсомолдордун мына жерде ВЛКСМ деген немеси болгон значогу болгон. бардыгы коркот эле. чагымчыл булар деп.
-хм
-чагымчы деп. элге айтып барат эле. партияларга. партия, комсомол,пионер, 3 нерсе болгон.
-мхм
-кордунбу? ошолор молдолорду эч кандай эч жакка кыймылдата койбостон, кыскасы, намаз окууга эч ким алып келбей калды.
-мм
-эми бардыгын эле мындай камай бергенден кийин, бардыгы качып, жок болду да. бар болгон жок да. эми ошол учун ошондой болгон.
-мм
-намаз окуш жок болду. Сталин деп, Сталиндин закону деп, бардыгы коркуп, бирок туура жагы бар экен. кийин тушунуп анан элдер кыйналып) секин оздору мененм оздору журо турган болду да.
-мм. анда ошол сиз айттыныз го ком. партиялар депчи. коммунистический партиялар дединиз го.
-ыы ошол ком.партия деп ошо, олордун жетекчилери болгон да.пат.ком келип атат дейт эле.
-мм
-бардык партиялардын раиси. бул саясий иш менен гана заниматься этет.
-мхм
-а парт комдон кийин партяилардын немеси жол башчысы. ал келип жатат десе дагы адамдар коркот эле. ошондо алар дагы комсомолдорго кирип, комсомолдор чагымчы деп, партиялар деп, пионерлердин колдон эч теке келбейт анда 4чу класстамындай кызыл немеде галстук болот эле мынандай.
-мм
-кызыл. галстук. мындайю ошол учурда "будь готов" деген жазуу бар эле. Эбуль готов" дайм даяр болуп тур дейт эле. кордунбу? бардыгыны эсимде бар менин. "будь готов" деген. ошону мынандай клып туруп, 2-3 бириктирип откузуп коёт эле да. (жагалоо0 дейт эле. галстук дебейт эле.
-жагоо
-жагоо.
-мхм
-жазып койсон, бардыгы кулот. ээ, бул адам издеп табыш керек экен. жагону билет экен.
-жаго а
-жаго
-жаго, мхм
-галстукту жагол дейт эле да.
-жагол. мхм.
-ол бар эле, ошо галстукту таккандык учун. ырылары болгон.
-азыр дагы. эмнени сурайын дедим эле. ошол.
-тетрадинди ашырып беремин.
-азыр.
-шугур. жамандыгым жок. жакшы суйлогон адамга жакшы суйлошом. жаман суйшкон болсо, кетип калам. ()озумо буйрук берем.
-жакшы экен. ошо анда мынандай бир итог кылып коёйлу. бир итог. анан коллективизацияны анан Сталин убакытын кичине мынандай суроттоп берин. жон эле мынандай итог кылып. акыркы создор кылып коюн, айтып коюн.
-(акыры билбейм)энди бир жыйынтык бир топ болгондо ошо болот эле. бир топ болуп, коллективизация деп, ошонус жыйынтыгы ушул болгондо, жакшы нерселерди чыгарды. жамандык нерсе чыгарган жок эч качан. буну туура тушунуш керек. айрйм адамдар буларды саясат мындай, саясат мындай. мен ондой дегенге каршымын. себеби эч кимге жамандык кылбады го, жакшылык кылды. энди ошондой болгондон кийин коллективге рахмат айтыш керек даю иштегендер туура иштеди. мына келип, келип айтып жатпайбы сен таза болсон, мен таза болсом коом таза болот\ деп жатабы.ошол создорун бекерден келип чыкпай атат. ошол адам бутун адам Кыргызстандын жарымыга неме болуп келген адам ал. жакшы адам. мен билет элем. любой чон болсо, (маюз-паюзка) алып барса, барат элек да. барып, коруп аа паланчы жакшы. элибизди жакшы жолго баштап барды. коллективизация жаман жолго баштаган жок. нанды кобойтту. элдин байлыгыны кобойтту. жакшы кийим чыгарды. жакшы элди угуттоду. эмнеси жаман бунун. бунун эч жаман жери жок. жакшы.буга тушунук. ага акылы жеткен адам болсо эн жакшы болгон. бирооду бир кармап ыргыткан жок. сен жамансын деп. жаманды оз жолу менен кетирди. жакшыны оз жолу менен сыйлады. эмне кылса. ошондой экен.
-а Сталин жонундочу?
-а?
-Сталин жонундо
-Сталин?
-хм
-Сталин СССрди кармап турган ушу киши болду да.
-мм
-биринчиден, согуш женди. согушту. согушту жетпей аткан жерлерди бардыгын. неме кылды. адамдар согуштан кийин заём салды.
-заём? мхм.
-заём деген. 5 сомдук пул, 1000 сомдук пул. 100 сомдук пул. ал дагы бекерге болгон жок. баягы согушка кеткен жаракаттарга, жаракаттарга. элдин жаман нерселерин жакшы кылам деп, иштетти. жеймин деген жок. жеймин деген жок. элдин тагдыр учун завод, фабрикалардын иштерин бардыга жылдырды. техника бардыгын чыгарды. пахтага керегин, кызылчага керегин, кызылчага, тамекиге керегин, тамекиге. жип чыгара турган заводтору чыгарды. бардыгыны ошол эл учун чыгарды.
-мм
-жакшы эле, жакшы. мен жакшыга йтууга акым бар. мен тушуном да. башкасын билбейм мен. каршы болсо мына жактан (). жакшы дейм. ошо кызым. итог кылай берейин. [02:10:34]
Респондент: Мамазияев Омурзак (84, г. Араван, тракторист)
21.03.2021
-мен тракторист болуп иштегенмин да. менин ишим эле ошо.
-мм
-42 жаш трактористчу болуп иштегем.
-мм
-комбайндарды мингенмин, баягы пахтада иштегенмин.
-мм
-бир колхоздо. ушул колхоздо копчулук 42 жыл трактористчу болуп иштедим да.
-мм
-ошону айтамында?
-ооба, биз ошо как раз коллективизация жонундо деле болуп атат да, биздин эн алгачкы мына вопрос, ошо коллективизация эмне деген тасирди берди ошо кыргыздарга. ошо, анткени Сталиндин немеси болгон да политикасы ошо, коллективизация, ошону биле алайлы дейбиз да.
-Союздун немесинде биз иштегенбизде мен энды, баштай береминби?
-ооба, баштай берин.
-мен он торт жашымда ишке киргенмин да, окууга кирип, биринчи класстан жетинчи класска чейин иштегенмин... неме окудум. биринчи класстан жетинчи класска чейин. биздин ал убакытта неме болбогон жогорку окуу жай болбогон. жогорку окуу жай Ошто гана болгон. ага керектуу болгон эле адамдарды алган да.
-мм
-ошондуктан менин специалистигим тракторист болуп иштедим да. () иштеп, мен жакшы коргон ишим ошо болду да. эн жакшы коргон ишим ушу. тракторист болуп иштеймин деп, Караван (спутусу) бар эле, мына жогорку ноокат районунда. ушул ноокат районго барып, бир жыл окуп,
-мм
-бир жыл окуп, кийинки жылы мына жерде (Тон он) району бар.
-мм
-биз менен неменин ортосунда. караван селосунун сыпытын ортосунда ошо жерде иштегенбиз да, практика кылып.
-мм
-иштеп, ошондон анан кийин мен ахта кандай кылып эгишти, кантип тракорду иштетишти баардыгын уйроткон да, иедю кадр деп коёт эле ал убакытта, ошол медюкадрлар неме кылып, ошондон анан биз улантып, ал жерди биз жер айдадык, Оштон керектуу адамдар бар, бутун конализациянын .(тазалап) берди алар. канализациядан суу кетет да эми да. ошо сууларын неме кылып, тракторчу болуп, кийинки жыл кийин биз бул колхозго келип.(парстез) колхозу болгон, 22 (партсез) колхоз. ушундай иштеп, 8 жыл, 9 жыл иштегенимден кийин, анан комбайн чыкты, пахта теричуу машина чыкты.
-мм
-ошолорду болуп, неме кылып, агы дагы окутуп.
-мм
-аларга анча мынча адам албайт эле.
-мм
-биринчи класс тракторист кана болсо, удостоверениебизди коруп туруп, ошого жараша алат эле. биз канча 18 жыл иштедим мен. жазды пахтага иштеймин, куздо пахта теримде машина менен теребиз, анан ошондо мага жакшы эмелерди ьерип, жакшы иштегемдигин учун. (эмгектик кармаандыгым) кармаан деген удостоверение менен орден берди. анан андан кийин дагы иштеп, ошентип, мм так как 18 60 5, (65чи) жылдары иштедим. андан кийин кайра эле ршр пахтага иштеп, картая туштукчагымда бизден кийин жаштар келди. жаштар менде биз аларга жетекчи болуп иштедик, кандай кантип иштетиш керек, канткенде, кандай болуп иштеш керек. ошол жол-жолуктарн бардыгын уйротуп, (ардегел) деген книжкаларды берди, эмгектин ардыгери деген. ошентип биз акыры 94чу жылдары чейин мен иштедим, анан 94чу жылы мен картайганым учун пенсияга анан мен озумдун пикирим менен мен болду чарчайт экенминдеп, немеге бард... айтып колхоздун жетекчилерге анан сизге эмне иш беребиз. мага эмне иш бере бергиле, женилрак иш бересин деп, торт жыл дагы иштедим. женил иште. ушул нольдун кылган иштерибиз бардыгыбыз жыйынтыгы ошо болду да, жакшы анан (томон-орон, биз айдаганбыз да.(лидердеоге) орден берди, медалдарды берди, канча бир сыйлыктарды берди, жакшы иштеген экенбиз. балалуу-чакалуу болуп, анан ошонтип неме кылып, ушунтип журдук да. энди, иштегенибиз жакшы. анан кийин эми дем алыштабыз, кудайга шугур. мына энды эмгектин ветераны юолуп, журобуз.бунун мына жагы дагы колхоздо ак-сакал кылган иштер насаат иштери болду да. ошол иштерди кылып, жакшы иштеп, колхоздун жетекчилерин брдыгын рахматын алып, иштедикжакшы. ошол, жаман эмес. жакшы иштедим. иштегендигими билдим. жакшы нерселеди берип, суюктарын берди. кормоголорго барды, оо малда Москвага, Ленинградтарга, кай жерлерге ошо апарат эле да, ошо корсотуп, мына мына жерге немелер бар, карыялары откон, мына жерге мынандай жаштар, иштеп, мына шаарда, Согуштан кийинки ушул Сталинградтын кандай болгондо согуштун кандайэмне болду кандй... эмне кылгпандын, бардыгн кайра-кайра корсотуп, жакшы иштедик. энды ушул. эми картайдык, мына отурабыз. болобу ошол менею
-жок, азыр дагы суроолорду берейин, азыр. немени стульчикти алып алсам болобу.
-аа?
-стульчикти алсам болобу, бул жака коюп коёюн (телефонду респондентке жакынрак койгону учун, стульчикти сурадым)
-стулга отурайынбы?
-жок, (неприятныый, громкий звук) мынаны коюп коёюнчу ато (). тиги жкака коюп коёюн
-коё бер
-ошол, менде суроолор бар. биричиден, ошо сиздин жонунуздо, сиздин жонунуздо билип алайынчы. ошо, айтып беринизчи, кимсиз, эмне кыласыз, ошо немелерди, же ошол бала-чак (кезинизде) жонундо..
-аа. 45-44 жылдары согуштар багыт... башталып, элдер абдан кыйналды да. ошондо биз жаш боло элек, биз ошондо мнээрде мектеп болчу эле. мектепти окуп, биринчи класстан тортунчу класска чейин окудук, начальный школа деп, кийин ал мектептен, жаны мектк салынды. заман кийине онолду. согуштар токтоду. мектептер азыр бар мына жерде, манас мектеби бул, неме кылып ата. жакшы, ошол мектептерде бирден жетинчи класска чейин бутуп, биз кембагал(толок)тан десек, жок болбойт го, биздин турмушубуз шпртка жараша,жогорку окуу жагы барбай калдым да. ошо баягы тракорист болуп иштеп, анан ошентип бул жагым журуп кетти. ата-энебиз багыбаз деп, ата-энебиз картан болчу. картан болгондук учун биз оку... чонурак окууга бизди, биз 11 бала, уч кыз мектепти окуп, бирден - жетинчи класска чейин буттук.
--мм
-ошо 1 баладн бир биттасы сага окшош кореспондент болду, кыргызстанда эн корунуктуу Адилов Капар деген.
-мм
-корреспондент, Москваларга барып, ошо каерге эмне керек болбосо, сага окшоп издеп. бардык нерсенин ордун таап. () мал чарьаларга иштегендер болду, биз менен, ар кандай иштер болду да. энди турмуш жкен. ошолордун бардыгы жакшы неме болду.
-мхмю а сиз...?
-шугур болду деп отурабыз эми мына.
-мхм. анда суроо: сиз (19)37чи жылы торолгонсуз а?
-ыы, жетинчи класска чейин.
-мхм... жок, 37чи жылы торолгонсуз а?... 1937
-ооба. ооба, ооба
-37чи жылы торолгуп,
-37чи жылы, ыхы
-ошо, согуз 41чи жылы июнь айда башталган, кайсы ай экенин билбейм, мен беш жаш экенимин ошондо.
-мм
-беш жаш экенмин. ошо журогумо туюлуп калган экен да.
-мм
-ошол элибиз канча адамдар кетти... согушка
-ооба
-5 жылдын ичинде биздин ошол октябрь айылынын озунон бир 35 адам кетти... согушка
-мхм
-энды башка элдердин бардыгы ошондой болуп, элге келген той болду. ()эми ошентип,согуш 45 жыл 9 майда токтоду. ана колхоз/савхоздун иштери башталды да.
-мхм
-ошол малга чейин элдер оокаттан кыйналып, окмот озунун озу байбай калды. даже адамдардын эгиниден сууранып, согушка эонотуп аткан убакыт болду. кинолорду корсотуп атты... кинолорду. согушка жардам деген. капта берип. эл нтымак кен (ке/берди) да. согуштар мындай болуп, кыйналып атат деди. элдин ынтмагы жакш ыэкен да. эми жаманыбыз тынч болсун, ушундай кцндоору корду, энды ошону ну киин биз иштегенибиз учун мен нараазы эмесмин да жашаганыма, себеби мен деле адамдар сыяктуу академик болбосом дагы, чон иште иштебесем дагы, колхозчу болсом дагы, курсагым болуп, иштедим да.
-мм
эмне учун? элим тынч болсо, мен дагы тынч болом, туурабы?
-мм
-ошондон болгондон кийин, ошолорго ыраазы болуп, колхоздо иштеп, жаман болбодук.() рахмат алып, иштеп, жакшы иштедик.
-мхм
-дагы суроо?
-ошо сиз Октбрьда торолгонсузбу ошондо?
-аа?
-октбрьда торолгонсузбу?
-мен онунчу эмне эле, январь, февраль, март, апрельде туулгам.
-мм
-онунчу апрельде
-10 апрельде. аха. анан, сиз ошо ...
-бул жеримде, немеде бар бардыгы.
-мм... сонун.. анан ошо сиз Араванда эле туулгансыз а.
-а ошо.
-Араванда?
-Араван.
-Октябрьда эле?
-октябрьда
-мм. анан ошо октябрь 30у, 40ы 50чу жылдары кандай болгон? ошону суроттоп бересизби?
-мен ал убакытта элде оокат аз болгон, ачкалыкта коп адамдар отуп кетти
-мхм
-коп адамдар калып, аз адам калды
-мм
-жаштардан кобулду. ал убакытта доктур деген нерсе жок эле. кызамык деген оорулар бар эле. безек деген оорулар бар эле.
оору аябай чон элдин бшыга тушукту салды да. балдар ошол учун кобобой калды. а быйыл 14-15 эле бала болгон. ошо юиз окуганда. кудайга шугур биздин жетектеп турган колхоздун жетечиси бар эле. ошол адам бизди маш... 6 жаш, 7 жашабызда азыр детюсад дейт, бала юакча дейт эле о малда. бала-бакчага (уй)бышырып, кыздарды лып алды, бутун блдарды алды, катта, кичи болгон бардыгын неме кылды. ушул жерде багып, ушул жерде элдин рахматын алды, ошол даг. раис болуп, бир канча адамкелип,ажалл жетим олду, ордуга башка адам келди. турмуш кыйынчылык болду. абдан кыйынчылык болду.-мхм
-адамдар биздин бул жерге Араван районга коп адамдар келди, Озбекистандан келди. мыноул Озбекистан катартал деп коёт казакчадай, ошо жактан адамдар коп келип, ошо жерде. эине себептен? кун чыкканда Алланын бергенин кара, кун чыкканда прямо (мына ошерде) чечкен да. ошондо тарак деген нерсе бар. азыркыларга айтсан, кулот. конок деген нерсе болгон. алар 40 кундо 60 кундо пышкан, ошону жеп, неме болгон, жашап жургон. кыйынчылыкты эч ким эси бар адам унутпайт да.
-мм
-эс бар эле. биз кордук, оо бироолордун 50го барып, бир 3 километр, бир жарым километр, тут терип жеп, уйго терип келет эле, ушунчалык кыйнчылык болду. андан кийин ушул раис озунун жакшылыгы да. колхоздун иши (балага) чон казанда бир мал оокат берет эле, бир мал оокат. ошону ким ишке барган болсо, (аз арагын) озу ичип туруп, калганына кострюлькиге куйуп келип, уйго киргенби же бала-чакасы (не слышно). кыйынчылык абдан болгон. муну унуткан адам козу кор болот. бул кыйынчылыктар. биздин башыбызга тушту, энды болуп аткан блдарга болбосун эч качан.
-мм
-мындай ойлор жана эч болбосун. мына шугур заманыбыз тынч экен азыр пашалар алмаса алмашты. бул табияттын закону. бирибиз эсчу болуп, бирибиз эссиз жоктук болуп, ар нерсени айтйп мына, чондорду эми башына айландырып атабыз го. коруп атасын. кудайга шугур. мына эндикин (мулус) нооруз?(мулус) озу 22чи кун болуш керек, биздин кичнелигибизде 22 ноябрь неме мартта, 22чи мартта тун менен кундун тендешкени болот.
-мм
-тендешкени. ошончун нооруз болуп, сумолок бышырганы кыйманчылыкты шарты менен баягы телевищорду дагы косотту. бир аял киши корсотту да. мынанда болгон деди. муну деди, балдарымды багалбастан кыйналганымнан не деп кыйнайт бала. апа, оокатын быштыбы? апа, оокатын бышайн деди деп тан атканга чейин казанга курук ссуга эле куйуп берген экен телевизордо корсотту. бая. кара, ушуларды корсотуп атат. буну эмне учун корсотот? элдин мына мээси () тушунчу аа бизден мурун дагы ошондой заман болгон экен. азыр биз нан десен, мына турат, ал жакта эле турат, каласан она жерде турат. туурабы? шугур деп иштешибизге (уй-булого / уболго) болсун деп атабыз да
-мхм
-ошончун айтып атабыз. эй илгери мындай кыйынчылык болгон, кыйынчылыктан кийин анан эки жылдан кийин согуш башталып, эркектин баардыгын алп кетти. иштин бардыгы аялдарга калды. арык чапкан аялдар. колхозго иштеген аялдар. баласын баккан аялдар. кыйынчылык менен. аталары согушка кетти. каткан кайтты. 7-8 эле адам кайтты, баягы мен айткан 30 30тан ашыгырак адам дедим го ошонун. ошонун 7-8 эле адам кайтты.
-мм
-анын дагы бутун кайткан жок. бири бутунан чолок болуп келди, бири колунан чолок болду. бирин муну жагы ок сыймап кетти(кайсы жер?). бири башы иштебей калды. энды кыйынчылык болгондон кийин ар кандай оору чыгып эле эткен да. эми ушул ооруларды кордук, эми азыркыларга айткым ным бул жака заманыбыз тынч болсун деп, кудайдан тилеп, иштешибиз керек да.
-мм
-биз иштеп болдук. мен 80би, 84ко чыктым.
-мхм
-мени балдарым а кылбайт ишти. отур дейт. отур. мына бул жерде отурамбы. отурам. каласан стул... мынагы столдо отурам. каласам, телевизор кором. мурункулард корогондо, ыйлайт эле, ыйлайт эле.
-ыы
-козунон жаш агып. азыр жакшы, заманыбыз тынч болсун. элибиз жакшы болсо, бардыгыбыз жакшы. бул бир карынга калбыш керек. коп нерсени ойлонуш керек. бала-чаканы окутуш керек. туурабы?
-мм
-окутканда дагы, жакшы кылып, окутуш керек. анан кийин жалган суйлобош керек. бироо менен мындай отношение кылып, суйлошуп атканда. туура суйлобоп уйронуш кекрек. туура суйлоп. ошолорду айтып, айтсак анан кийин мынага окшогондо билет да ээ. иенин чон атам, биз деле отобуз да бир кун, туурабы? олум бар. бирок, ушулар айтат да менин чон атам (тракторист/такс/битта кыз) келди эле, анан кийин кызга мындай мындай деп айтып берди деп, булар экинчи вариянтын жетектейт, туурабы? сен биринчиси болсон, булар экинчи болот. ошентип турмуш улантып, бара берет заманыбыз тынч болсун, кызым. дагы суроолорун болсо, бере бер.
-ошол сиз уже айтп бердиниз да ошо кандай кыйынчылыктар болгон, ошо неме менен оокат менен. бирок ошо анан кийимдер кандай болгонун айтып бересизби?
-эмнени?
-кандай кийимдерди кийишкен оо коллективизация ... коллективизацияда
-туура. кийимдер мындай болгон. колунда онору бар энелер, энелер иг менен тигип, пахтаны колхоздун немесинен алып келип, накы... жакшына кылып, таардан шым кылып, таардан... азыр палас, палас деп айтып атабыз го, ошо ям/дагы жок эле да. эми заманыбыз келди, энди тагыбызга салынбаган шырдак жок эле. мындай (таргольго) отурган шырдак. кийизди билесин, туурабы?
-ооба
-жундон болот. таардан жиптен токуган (шарта) бар уйдо бар, жок уйдо жок эле. кыйынчылык болгон. бир экита тошок болсо болот, болбосо ал даг жок. абдан кыйынчылык болгон. азыр адамдар (суйлошом)ий арканды карап суйло, туура суйло. азыр ушу кардын тойгондон кийин сен эч ким тоготпой жатасын, жакшы болуп ам суйлой.
-ыхы.
-а анан кийин ар кандай адам бар да. бироо которот. баягы айткан созунду. бироо которбойт дагы, аа сен кордун болду, сен (коро бер) деп, мен айтам эй ондой дебегин, сага башка тамагынан буралып калат. турмуш бир нерсени чечкириш келип калса ссага ошондо анан кийин сен ыйлайсын. ошондо билесин. турмушка сен (азырдашпа), ойнойтурган турмуш эмес. башты иштетиш керек. баш иштесе, анан кийин (бутун) барып алат. туурабы? ошондой туура айтыш керек да. ар нерсени айта берген менен болбот. кыйынчылкты аябай кордук. таар шымдар биздин мына жерлерибизди (?) аймап кетет эле. о эмне кылат, 15 кундо бир жуулат. адеп эле жуганга жагы жок да. жуп турса, ийне менен жумайт. электрик жок. электрик жок. ошомдон кийийн жынчырак деп кичине онагы () чоптун неме бар элею ошондой замандар болду да. биз кордук ошону. мен суйлогон жерде, азыр ам айтып турам. ээ ака, откон кунунду унутпа, откон кунунду унутпа. откон кунунду унутсан, сен кызыккн) болуп каласын. ондой эмес. суйлогондо туура суйлоп, ашырбай, толо кылып суйло. сенин тушунушун ушул эле. десем, анан боптур, боптур, боптур, байке, боптур анда. ушундай заманда. кыйынчылыктар ошолор. ээ заман () 58чи жылда болду да.
-мм
-58чи жылда мурун (красный) менен неме болгон да. чынчырак болгон. онон кийин анан, ишелуу учурак чыкты. онунучу чырак, кыркынчы чырак деп. ого ям номер айтып, мен 40чы чырак алып келдим. мен отузунчу алып келдим. ошол болгон. эми мына азыр келип алып (эигек трудунда) иштеген, рахмат айтыш керек. бтзге жарыкты берип атабы, эки саат очуруп койсо, бузулат да эми. озубуз ойлонбойбуз да. бироого атабыз окутту. () немеге звонить этебиз Резке. (арал эмнеге очуп калат?) эмн себептен очту, а сен тушуносунбу, ал узулуп атап, же сынып атат. сенин деле ушул бардын десен болбойт го. сен а деп кулушуп калат. энды ошол. ушундай кыйынчылыктар болду. айтып отурсан, тугонбойтурган замандар болду да. эмне кылабыз? ушундай кылып, жашап журообуз энды. кара заман кытайский, японский илим туруп, биздикин жарып туруп, анан жанып турат. кордунбу? ошол (единство) да. от жагып, бул жак ысып, наракты ысытат. шугур да. иштешибиз керек. жалган айтпаш керек. туура суйлоп, билсен а, билбесен мен билбейм де болду. туурабы? биро кыстабайт да. мен айткандарды коп адымдары ойлосо ойлойт, ойлобосо жок. тушунуп атам мен. эми бизден 5-6 жаш катта адам бар, Таштан деген киши бар. сал отурган жерде немерак да, карып калды да, карып калды. абдан кары. эми неме кылганда кандай болот эле. суйлогондо, билбейм, ол киши жайлоого чыгып, колхоздун малын баккан адам да. чарбада иштеген. аялы саанчы болуп. абдан жакшы иштеген киши эле. мындай. дагы суроон?
-ошо ат-эне(низ) жонундо айтып бересизби?
-ата-энем?
-ата-энениз жонундо. ооба. сиздин ата-эне.
-менин, менин ата-энем ушу жерде оскон, кишинин кызы болгон. атам ноокаттык болгон. ноокаттын Жига деген жеринен. турмушта ушундай болуп, атабыз ушу жерге келип иштеген экен. иштеп, мына эстуу болуп, тез эле олуп калат. анан биз жетим калабыз, энебиз бизди багып, баягы турмуштун немеси. раса ошо мына жерледе чон-чон каналдар бар азыр. каналдарды бутун ошо аялдар чапкан.
-мхм. аялдар?
-эркен баягы согушка кеткенден кийин бечаралр арыкты чаап, каналдар менен арыкка суу апарат да. пахта суу ичмейинче болбойт да. кыйынчылык юолуп, ээ давай ото карыганда оттум майлы энды. откон болсо, отту дейбиз. мындай заман экен. мына турмуштун аквалын коруп атасын.
-ооба
-неберелерим мени тамаша кылып отурат (кулуп жатат). (обращается к внучке) сага жомок айтып берейинби? ыы табышмакпы? табышмакты билем. кечке таба албайсын да. уч кун издейсин. ушундай кызым.
-мхм. анда дагым суроолорум бар. анан ошо, коллективизация жонундо айтып беринчи.
-а?
-коллективизация жонундо.
-коллективизация?
-ыы.
-колхозбу?
-ыы, колхоздо.
-ошо, 40чы жылдан кийин, 40чы жылдан кийин коллектив болуп, колхоз деп ат койду да.
-ыы
-совхоз деп, совхоз башка тутумда болду. колхоз башка тутумда болду. адамдардын бардыгын колхозго член кылды. ар бир адамга оокат. баягы аз дедим го. оокаттын айына бардыгы колхозго...
-саламатсызбы (обращение к дочке респондента)
-кээ.
-(третье лицо)
-адамдырды бары эркектерди, баары аялдар коп, бары согушка кетти. кайтканы кайтты, кайтпаганы жок. ошентип, коллектвизация болуп колхоз деп айт коюп. анан иштегенге жараша оокат берди да. алдыгы иштегендер алдыгы болду. анан арамы (завара) аркада болду. турмуш ошондой да. ойдо ыйдыл менен да анан бир нерсе бутотю колхоз кылып. анан алдынкы иштегендерге, ошо малда мен тушунбой калыптырмын. алдынкы иштегендерге базардан алып келбесе керек да. торпок берген. тиги маалдын быласын. аны эки жыл жетелеп журуп, анан кийин о маал туу берип, анан сутун ичип, анан ондон кийин о маалдырдын бардыгыны элден чогултуп алып, ферма кылды.
-ыы
-бмр колхозго ферма кылды.
-мм
-сут товар ферма болду. суут товар ферма... анан элдерге берип атты сутунон айранынан, баягы немеси, ошондон анан кийин жылкы (беняга) келди. жылкыдан анан уну ундуруп, ошо пахтага иштей турган, аатап, культиватор кылатурган кылды. ошо культиватор менен жерди жумшатып, эки жыл, уч жыл ошондой аттар менен жумшатып, журду да. кийин мыноу Россияда Урал деген Магнитогорский деген бир катта завод бар экен. ошо жерден универсал деген трактор чыгарды. тиши да бар. темирден. темирин судуроп, катырган темирлери бар. ошолор жерди жумшатып, ошолор арада ачып, анан адамдыр пахтага кетти да. иштеп пахта ошентип баягы мен айткандай, там машин, заман озгоргон сайын техника ям озгоруп кете берди да. кете берип, анан кийин пахта теретурган машина чыгарды. аны пахтаны анан кийин кятта бункер менен жуктоп, завод, фабрикаларга тапшыртты. завод, фабрика иштеди. анан чып-чыбырт) кенири болду да. бекерден, асмандан тушкон жок да булар. ошо элдин иштегенине жараша, бутун бардык нерселер ошо чып-чыбыр бардыгы мамлекет озу бироолор сага окшогон кыздырды уул-балдырды мед.кадр деген азыр кятта училищелер ошондой да. ошолорго окуту барып, сен мисал учун кийим токуйтурган болдун, уул-балдыр инженер болуп, техниканы остурту. остуруп, анан кийин бирини-бири котормолоп, ушу заманга келдик да. Сталин деп, биринчи Ленин коллективизация деп. муну китепте ям тарыхты ям жазылып атат. ошо адамдарды бардыгыны бир жерде иштеп, (баракалурак) бир нерсе чыгарсын деп завод, фабрикаларды бардыгыны ойлоп чыгарды да. кыздар...трактор мингени ям болду.
-мхм
-уул-балдар неме самолёт минетурган болду. мынаке коруп атасын. туурабы? баардык ошо бири бири менен (кусташып) анан кийин кобойду да. ушу коллективизация жакшы болгон экен. адамдар жакш озгоруш болду да. нан кобойду. нан кобойгондон кийин, эл кийин эле болуп окууга умтулду. университетке барып. баягы мен айткан Адилов гапар, корреспондент, кыргызстандын корреспондент болду дедим го. ошолор ошондой болуп чыкты да. бул осуш ушундай болуп, озгоруп барып атат да.(). мне азыр алмамды бардыгын эли да) уруларды айтып мына телевизордо. бир кундо канча (нимиш) болуп атканын бардыгын бизге кайрадан тушундуруп берип атат да. бугун (палон) жерде мындай болду, бугун паша мына жерге барды. бугун мынанл=дай болду. заман ошондой (нерселерди) алып келди. жакшы. бул замандан эч качан адам нараазы болуш керек эмес. себеби, айткан нерсебиз конулду бар нерсе таба алабыз да азыр. издеп барып, мен калаган нерсеми мага алам. ну, пулум болсо алам. иштебегендер арамзылар деле азыр эле арак ичип журот. туурабы?
-мм
-а иштегендер жаркылдап, кийимди кийип, калагандай жашап, бала-чакасын бироого айтпастан багып журот. жамандар..., мамлекет ошо жамандарды ошо чек коуйп атат да. менин оюмда, аларды дагы окутуш керек эле да. азыр арак ичкеди тек коюп атат. бул эн жаман нерсе да. илгерки убакытта, илгерки убакытта ичип, кочодо калган болсо, шарт (мейсаканага) барып, он саат, 15 саат кара, тургузуп алып, анан кийин менен калып калып, кочо шыпыртат эле. уялсан деп. ушу кочону бир (марта) шыпырганда мааласыдан бироо корот да, элден бироо корот да. ээ сен кечээ, экита мелса) жетелеп алып сен шыпыртватам, аа, мейли кечирин олум арак ошо жерге нараазымын мамлекетибиздин ошо нерсени карабайт. эл жаман жолго кетип калып атат. ушул нерселерден жакшы кылганда, СССРдей калып караганда эн жакш болот эле да, арак ичкени камраак болотэле. жаман карта ойнойтурган чыкпайт эле. жаман жолго журучулор болбойт эле. жакшы жолго жургондо, жакшы болот эле. энды мына (Садырге) калдык. эми кудай каласа, жакшы болсо керек. Садыр созду туура чыгып атат го. суйлогон созго ишип, биргелешип келе жатат. энды узака кете элек али. жок дегенде 3 жыл иштесин болотурганы болсо юолуп кетет да. алга кетет. жок болсо о ягын турмуш дагы корсотот. жаман жагы, ой жакшы жагыбы () кудайга шугур деп, ушу элдин жаман жерин, ушундау отверткада бураганда журуп кететурган кой болуп атат да. мен аравандагы милицияны озу, милициянын эн чон ога ям айттым. сен остургон милицияларды эмне кылып атат кочодо дедим э. десем. (а,ва) андай мынандай, андай мынандай эмес дедим. бир адам дедим экита милиция мынандай которуп алып дедим, алпарып бир паана жердеги дубал таги жагы кызып коюп атат дедим. а сен ошолорду алып келип, мына жерге чогултуп, 5-4 болгон болсо, ошолорго (басканыны) шыпыртпайсынбы? мына жолдорду ондотпойсунбу, мына мусорлорду чогултпайсынбы? машинеге жуктоттурбойсунбу?ошолор кичине уяты баары кетет эле. уяты жогу ол (дебересен) ам болбойт. жакшысы ошо бир мартам менен, жакшы жолго кетип калат. туурабы, кызым? ошолорду кылбайбызбы? (каршыма тйбе) болбосун дегем. кой менин башымды орутпагын дедим. мен бир иш менен бардым эле. мына. ()ай эмнечи бир эмнечи инстин) эмне кыласын сен. мен 80денашып кеттим. ошон учун суйлоп аткан экенсиз да.
дейт. сен жаман корбо мени дедим. бул сенин башына ям барат дедим. карап турасын дедим. ушу бир жини чал экен дейсин дедим. сен карыганында акмак болсун дедим... [00:43:58] [00:45:18] дагым суроон болсою
-менд ошол коллективизация жонундо ошо суйлошсок. анан, менин суроом ошо кандай тасир берди ошо...
-а?
-кандай тасир ошо коллективизация берди ошо кыргыз адамдарга, ошо Ошко? Ошко, ошо Ош областысына, ошо Араван районго, ошо Октябрьга кандай болду деп ойлосуз? кандай тасир болду?
-сен менин парагымды ачып койдунда. [00:46:00] (анын проблемасын айтып жатат, судебное дело.)[00:53:33] [00:53:41]
-коллективизация жонундо ошо кандай жакшы жактары болгон, анан терс жактары? ошо коллективизациянын...
-коллективизациянын закон катуу эле. сталиндик репрессия деп азыр айтып журот го. ал киши колго тушконду, немесин берген да. (турма, турма) олум жазасын сибирьге айдаган... кобунчо. Сибирь - суук жер да. ошо жерге айдаган. ондо терс жагы жок эле. онун бир гана иши мага жагат. эмне учун? элдин арасыда журуп, элди текшерип туратурган народный контроль болгон, элдик контроль. вот анан ошо муларды туура иштетсе эч канда кыйшабай () эл, а бир 4 бирин ояка бирин буяка ыргытып берсе. э паланчы олуп калды, а паланчи камалып кетти. паланчи Сибирьге кетти деп тушунот да. тез алат. народный контроь чыкмайынча, бул элди бул жерде кыйын болбойт. сталиндик репрессия болгон жок. кыргыздар оздору репрессия кылды.
-мм
-кыргыздар... оздорун оздору камалыптыр, уна канча нерселерди кордук. ушундай адамдарды дагы каматыпирди да. ошону бир тешелетурган адамдар аркадан болуш керек да. элдин мында келип кара. народный контроль болмоюнча, болмоюнча элди тыюу болбойт. жаман созду дагы айта берем. жакшы созду азыраак айтабыз. жаман созду кобурак айтабыз. мына азыр ошондой заман. (ынтырватат) бечаралар, кыламын деп. эл унабайтат. анан бир жери бар, ошол сталиндик неме болгондон кийин. садырдын закону деп туруп, элге тушуротурган бир-экита иш кылыш керек да бу. пашабыз. ошондо кийин анан оо, токто дейт. прям билет экен бир нерсени дейт. ошончун элди машып) алды жерди болуп, берип койдуда. туурабы? мына 30 жыл 40 жыл болдубу? 30 жыл болду. жерди алып алып, иштетсе иштетип, иштет десен, жеп жатабыз. () ошондо секин-секин дагы откозуш керек. мм элди. Гапар айтиев деп атабы? немеде, Таласта дагы кайсы жерде, дагы 2-3 жерде неме кылды, ошондой Гапар Айтиев кылабыз деп, () вот ошондой кылып туруп, элди жургузсо, азыр мен мыняка карап кетем, сен мыняка карап кете бер, дагым бироо бул жака келет. эч туура жургон адам жок.
-мхм
-чондорубуз бутун жалган. ошон учун () бардыгы. кордунбу? баягы менин урумдун пулду, алып прокурордо жейби[00:57:55] андайга. бирге бирим маташ) керек. коллективизация кылгандан кийин раис катып коюш керек. бугун куно кылдыбы, бугун бошотуш керек. эртенкиге калтырбаш керек. эртеге ал башка нерсени ойлонот. бугун куно кылдыбы, бугун жоготуш керек. ыстыгын бар да, жок кылып турса, анан кийин кадрда Аравандыкын Ошко, Оштукун Таласка, Таластыкыны Иссык-Колко, Ысык-Колдугун башкага. Ысык-Кол, Талас бул жактарда пахта бутпойт. туурабы? мыноу немеде Кара-Кулжаларды кайсы неме облуска карайт.
-Кара-Кулджа?
-ыы. Кара-Кулджа.
-м, Ошко деп ойлойм.
-мм. Ошко карабайт. Ош Алайга карайт.
-Ошская область...
-торт область барда... ушундай кылып, пахта эге турган жерди болок. дыйканчылык кыла турган жерди юолок. мына азыр, азыр будай эгиш керек. каер бош болсо, будай эгиш керек.
-мм.
-пахта эгпеш керек, себеби 59 ()айдасан пахтага эле кетет. кардаш болсо барбайт. эл ушундай нерсе. маалдан берирак, куйдан нарыраак, койдон нарыраакбыз да. аа, бул мага пайда кылат деп, эч ким неме кылбайт. ошол учун ошолорду жолго салса, Ысык-Кол, Талас, Нарын эмелерди бардыгыны мал чарбага коюш керек, (чай ич кенири)бир адам 1 гектар жерди алат экен. бизди бир адамга 8 эле соток жер берет. бизди 32 эле соток жерибиз бар 4 адамга. ол эмне болот. ошол учун адырларга будай эгтириш керек. колхоз, совхоздорго техниканы бериш керек. техниканы. вот анан кийин техниканы берсе, адыр будай сепсен дагым 5 айдан кийин будайын оросун. кардын ток болсо анан бироого айтасын ()ошол учун буларды кылыш керек.
-мм.
-ушу Москвага туруп, Сталин жугуруп келеби эле бул жакка. озубуз ушул жерде болду да. бардыгы иштер. -мхм.
-мына мурункуларды, мурунку жазуучуларды немелерди, бекер эле олтургон жок да. туурабы? булар орус болуп кетип барып атат деп. атып олтуруп чукурга тыгып, качасын эок кылды. ушу жазуучуларды ям. бардыгын жолго сала турган болуш керек да. озумчо (отура албайтам) мен кожоюм болсом, кимден баштаасам, озумунон баштайм деди элем да. ошо, айтып атпайбы сен таза болсон, мен таза болсом, коом таза болот деп айтып атабы. бул бекерге айтпага соз эмес да. бул мээси иштеген (). Кызыл-Киялык болот о киши, тагы. иштеп, иштеп, иштеп, ошо жактан бардыгы иштеген адам да. кадрларды остуруш керек. туура айтып атат, кадр жетпей атат деп атат. себеби таяр жок да. таярына бартырып) урулук кылып атат. чугуру бар беле. мына сен 2/3* мин сом берип койсон эле мен бул жагын озум эле тура* коём. туурабы? ошондой болуп атат да азыр. ошон учун кадрды таярдап, озунукун койбой, Аравандыкын Ошко, Оштукуну Ноокатка, Ноокаттыкын наркы Озгонго, озгондугун дагы анан башка жерге алпарып. кадрларды жылдырып туруш керек. узака 3 жыл. болбосо 2 жыл да. туртуп туруш керек. анан кийин жей турган убакыт келгинче оо уже жылып кетип калат да. бул жей албай калат. ошо жагын ойлонуш керек. мен 5 жыл бир жерде турган болсо да, уй алгым келет да. ошо жашын ойлонуш керек. мен 5 жыл бир жерде турган болсом дагы, уй алгым келет да. занкайган уй алышым керек. мен эле кожоюн бардыгы кээ 500 сомдон бер дейм да. кордунбу. уйротуп атабызда озубуз. озубуз уйроткон иши башыбызга баля/паля болуп атат. ошол учун баля болбош учун, заман тынч болуш учун ушуларды ондошуш керек. дагы суроон?
- ошондо...
-уч кун сурасан ям айта берем мен.
-ошондо кыргыз эле ошо эмнени уйронуп алган коллективизация маалында.
-аа?
-кыргыз эл эмнени уйронуп алган коллективизация маалында? ошо колхоз маалында...
-(сел) маалында бардык иштеген иштер алыдга жылгандан кийин эл байгандан кийин анан тушунуп калды да бардыгы, анан орустар бул жакта чатак болду. орустар бизге калдыгылыкты кылып койду да. Россия алдамчы болуп калды. оздорун оздору алдап, алдагандан кийин анан мусулмандар ам аа, унабасам ошого деп туруп алды. иш кылбай койду да кыскасы
-мм
-байлык чогултуш керек болуп калды. мурун балык менен бироонун иши болбогон. бироо, битта раис уйун жанына экита уй салган болсо, (дарбозход) келип сурайт эле ээ бул пулду каяктан алдын. сага ким берди буну. сен урдап кылдынбы деп ошо рис иштен бошотуп, ордуга башка адамды коёт эле. бул уйду мыноого бер. а бербейм десе, кээ мына жерге кол кой дейт эле. а, сен сибирьге кетесин дейт. а сибирьде иштегенден кийин алар ам уйун берет эле, ундобой. кордунбу? кандай болгон?
-м, ошондо адамдар кулак болуптур да?
-ошо, чындыкты суйлоп, чындыкты суйлоп, тушундургон адамга баа бериш керек да. сеники туура деп, ошону жолош керек. () жолонгонундон кийин о кишиден жиндилик чыкпайт. туура адам дагы жинди болбойт да. урудан жинди болот. коп жей албадым деп бир ойлонот, алайын дедим эле, колум эн узатканымда , колума бир койду деп (табынууга) коёт. ошол учун туураны суйлош керек. туураны жолобой, бироону созго чакпаш керек. чагымчыны айтпай туруп, жок кылыш керек да. вот кандай болот анан. заман мындай болот. тескерисинче кетип калып атабыз да биз. ушул адамдарды туурасыны туура, ийрисини ийри. сен ийри экенсин деп айтпаш керек. бир жолу айтвп туруп эле, сиз барып дем алып келин бир 5-10 кун деп, секин жоното берсен. она жака барып жинди болуп кайтып келет. ошол адамынан жаман нерсе чыкпай калат да. эстейт да ал. эй мени билет экен булар. жакшы адамды кармаш керек. жаманды секин-секин суйрйп, катуу айдабаш керек, секин айдасан озу эле кетип калат. мынандай кылып. дагы суроон.
-(третье лицо)
- эми ошо () суроо ошо колхоздо эмнени остурушкон? ошондой будайды, же кандай нерселерди остурушкон ошо колхоздо?
-катуураак айт, тушунбойм
-колхоздо эмнени остурушкон? будайдыбы же дагым башка нерселердиби? эмнени? айтып беринизчи.
-колхоздун складында будай, бардыгын, мака
-мм
-маканы малга берет эле. будайды жетишпеген колхозчулардын бригадирге берет эле. 5-6 бригад болгон болсо, менин паланчым иштебей калды, жакшы иштейт эле, ушу будай жок экен, ушу мага бир жуз киля будай беериниз десе, складка кирип, 200 кил буудай береби, 200 киля будайды бергенден кийин, ал адам ойлонот да, ий мына кандай 200 кила берди. мен жакшы иштейин эми. жакшы берсен, жакшы иштейт да, кыскасы. алдабай иштейт. ошо билген нерсени, жакшы журот. ондой алдабайт. анан тескериси 10 адам 1 жаманы чгат. бул бар нерсе. 10дон 1 жаман чыгат. бирок 10 дагы жолго салсан, ар бир 9 аласына келип онунчу боло берет.
-мхм
-жаман суйлобуз да о кишини. конул ортутканынан кийин жакшы жолго журбой калат. берсен - аласын да, туурабы? берсен -аасын. убакыт келдгенде анан кожоюндор ах кандай болду десе, а мыктай дейт. а жакшы, мыктай. а иштете бер. дагы сура дейт жетишпей аткан болсо, складта будай бар дейт. ал дейт. куздо адырларга будай себет эле да. азыр эч ким сеппейт да. себеби мына жаманчыл/ жыл) болуп атат. жаанчыл болгон жылы кудай бере турган ошо жамгыр эле жаап туруп алат. мына жак. эки куну бир эле жаап атат. азыр будай эгсен пулат. элге неме болот да. кенири жесе, ишти беймарал окуулат. ойлонбой кылат. корудунбу.
-мхм
- ушундай. жакшы
-ошондо будай, пахта болуп калат экен да, мака дагы?
-пахтаны оздору алып калбай, немеге берет, заводко берет. а заводтон пул алат. пул алып, элге берет. анан эгишти, ошондой кылышты. мен будайда итесем, мен будайды алып каламын. пахтадан иштесем, пахтада ям аламын. картошка эгкен болсом, картошкадан ам алып каламын. а ошол бардык нерсени иштесем, аам да. иштебесем, мага бербейт да ону.
-мхм
-туурабы? жок деп, брбейт.
-мхм
-() бизди Акаев жаман жолго алып кетип калды да, майлы го, коп Акаевдин создору туура эле, туура эле. ону башкаруучу, башчылары чатак, озу ошого акылы жетпей калды да. жакшы эле адам, акаев жакшы эле адам. бирок аны башкаруучу адам чатак болду.
-(третье лицо)
- ошо кимдин кандай ишке жумшаганы ям, биле турга (хозяин) болуш керек да. ошол учун а мынаны мындй кылса, мынандай болот деп, жакшы болот (). адамдын жаманы болбойт экен дегенине ийшенип каламын кеде, жаманы болбойт. бирок бир нерседе айнып калабыз да, очошуп калабыз. оноу дейт мени сокту дейт, же болбосо дейт паланчага берип, мага бербеди дейт. ошо паланчага бербеди дегенинен коп нерсе чыгат. коп жамандык чыгат да. а боптур эми эндигине чыгат да, мага бере бер дебейбиз да. мага () бериш керек эле деп, табынчы бригадтан коруп калабыз. ким башкарган болсо, ошолдон коруп, а бул жинди экен, болбойт дейбиз. бул болбойт озу. адамдын жаманы болбойт. жакшы эле болобуз. бирок уйронушко, уйротушко карайт. биринчи, уйронуш керек, экинчи, уйротуш адам жакшы кылса, жакшыдан, жакшы чыга берет. мен бардыгы жаман дегенден алысмын. анан бардык озу жакшы да. бирок бир нерсеге озубуз дароо тескерисиге тушунуп, а бул болбойт. ()кол силкейбизби), иш чатак. жакшы журуш керек. алдабаш керек. мына мен акыркы жылы 93 жылы, Гапар Айтиев курулганда, бир жыл бригадир болдум бир жыл бригадир болдум. адамдар бардыгын маскаралдап журду, а сен мынандай болот, сен эми бригадирчи белен ана-мына. жер уйдун пахта, бир уйдо мындай огородтор иштери. анан тапшырып ам пахтанын пулдарын бардыгын ордордо койдук, бардыгы толду. а биздин жаныбызда мына экинчи бригад деп Аскардын нарагы барбы. о жолдо келип атканында сол нарагыда ошо жерден неме бар дон бар, ошо жерде о элдер толтура албады, толтура албай, толтурбай. кикйинки жылы совсем союз бузулуп кетти. давай деди гапар айтиев жок кылабыз деди. барыбыз ам урулукка туштук.
-мм
-10 кун, 12 кун отту, 30 жыл мурун ошо мен бригадир болгондо суучу болуп иштеген киши болуп эле паста. Араванда ()комбинат () жакшы кылыпсын, а жакшы. сага дейт, колхоздун макасын урдашып, ошонун урдап, мага алып келип берди. алып келип берди эле, мен уйдо туруп, бир кун тек койдум, эртеси куну колхоздун жетекчичин чакырып келип, котор аны деп, азыр ошону айтат, сен дейт берген нерсемди ям албастан дейт, колхоздун складына алып барып бердим дейт. мен ондой нерсени жебеймин дедим. мен жесем, мага тамагыма жараша алып кел. тушуносунбу сен дедим. аа, болду-болду () кечирин, мен билбепмин. мен мурунку жылынкы тугундо. мына кудайдын буйругу менен сен келип отурасын. мен сени жети уктап, жигирма тушумдо деле коргон эмесмин. туурабы? ошо создор чыгып атат да менден. эми канчасын алп каласын, ал жагын озун билесин. туура суйлогон адамга, туура жооп берем. азыр эми 4чу, 5чи аксакалмын мен маляда. дастооркондо торго отуруп, бешинчи болуп, ол жерге отурам.
-мм
-бироо кыйшык суйлосо в момент убактыда берем. сурадым) экинчи ошол кайты суйлобойт. эмне учун? туура суйлоп, уйронуш керек да. биз каякка карап кетип бара атабыз десем аа кетип бара атабыз да?0. биз олумго туура кетип бара атабыз. туура олойлук ээ. ака, сен ондой кыйшык суйлобогун, уу паланчыга ондой жаман суйлойсуз, айтасыз. сен кимсин? сен озунду билесинби, ишинди? сен эн элдин акыры болуп калып атасын, туура суйлогуло. ошол адам экинчи суйлобойт да. аа коп айтат да. о Омурзак Акеге ундобо дейт, башына бир коёт дейт. аа менин молотогум жан башымда дейм. туура неме кылам, неме. арагын жегим келбейт. арагымды да кармагым келбейт. балдарым барын кылса (). карабайсынбы бул ишти). ак жесен, ак болот. караны таап жесен, кара болосун. ойлонуш керек. мына азыр 83-84ко чыктым, шугур. ушунчалык жургонумо. кордунбу? дагы суроон?
-...
-секин ойлонуп,неме кыла бер. эч токтобойм. айта берем.
-ошо, ошол адамдар репрессияны кантип, репрессия жонундо эмне ойлошкон? ой, репрессия дейм, коллектиыизация жонундо эмне деп ойлошкон?
-репрессия?
-жок, адамдар коллективизация жонундо эмне деп ойлошкон? алар колдошконбу же каршы чыкканбы?
-эмнеге?
-коллективизацияга
-каршы чыккандар болду. колхоздон качып кеткендер болду.
-ыы
-тек койду.
-мм
-тек кой деди го. битта, экита жиндида журо берет. кийин озу келип, кошулгандан кийин бир жыл, эки жылдан кийин. алиги адамдар скалдтан будай, мака, чай, мына курук чай, ак май, ошондой нерселерди берип атты да. ошону бергенде анан олордун башы анан качып кеткендердин ойга келди да. эй, мен деле иштесем берет экен го. энды бул нерсе базарда кымбат турат. мен алайын десем, пулум жок деп тушунот да. тушунуп кайра келди. коллективизация жакшы болду. так. 43 жылдан башталган болсо, мына 93 жылга чейин. ошо мынву биздикилер бир жыл (компоротив) болуп, анан бузулуп кетти да. уру кобоюп кетти.
-эмне болуп?
-уру кобоюп кетти.
-мм.
-бардык складтагы турган нерселерди ям урдап кете берет, (шипылар)суруп чыгып кетет. ээ, бул колхоздуку, э бул меники, копчулуктуку дебейт да. жок кылганын жок кылып, неме кылдык да. анан жерди болуп берди. а бул болбойт экен деп анан складтарды ям сатканын сатып, еврей Ельцин деген Сталиндин каршычысы, Брежневдин каршчысы, эн акыры Брежнев, Брежневтен кийин ким болду? Булганин булдан мурун болду. так, Хрущев (Горбачев) болуптур.
-мм
-Хрущев (Горбачев) 5 жыл перестройка, перестройка сайрап журуп (мынантип республиканы таркатып бутту). таркатып кетти. уру кобойду деди да. чындгында Россияд ушундай болгон экен. биздин кыргызстандарда андай болбоду. аз эле болду. кийин олордон уйронгондон кийин булар ам складтарды кап урдады. жерлери болсо, онун жерлерин жок кылды. коп нерселер жок, колхоздун малдарын, жылкыларын, койлоруну, бардыгыны таркатып жок кылды. кийийн билип калдык. Хрущев(Горбачев) Ельциндин созго кирип, чатак кылды да. мына () кайсы бир мамлекетте дуйнолук пашалардан пул барып турат экен да ого. акча барып турат экен. жыргал журот. аялы бар эле. ким эле анын аялы? олуп калды эле. аялы олгондон кийин жинди болуп калды ал ям. элди башкарган, уйду башкарган аялда, туурабы? ошондой болгондон кийин, Хрущев ам(Горбачев) азыр болбой калды деп айтышат билбейм, бар деди. мен сурадым. Хрущев барбы? десем. Бар деди. (палаган) элди санаторияда дем алып атат. (кандай) жакшы.
- азыр, неменди кичине пасайтасынбы?(обращаюсь к внучке респондента)
-жон э ()
-мхм. азыр дагы, вопростор бар. ушул айтып атасызго каршы чыккан депчи адамдар.
-а?
-айтып атасызго бир адамдар ошо каршы чыккан депчи. ошо алар кантип каршы чыккан? эмне кылышкан ошо корсоткону?
-адамдардын немесин терс корсотту да ол. паланчы урдап кетип баратыптыр. сен ону камабайсынбы. сен калмалган) анан кийин эртеге баары ток жок кылат да деп, озунчо акылдуу болуп, эшиги томондоп, жиндиге кошулуп калды.
-мм
-ондойлор болду да. ондойлор болду. чыккынчылар.
-мм
-(19)32чи жылы кыргыздар бутун молдолорду атып олтургон. ол дагы тарыхта бар. кийинки барып анан кийин орустар аттырды, мусульмандар оздору жамандап, мына кийин олордо коп орустар жаман корот. орустар калканча, орустар алтын чогулуп алганы келди.
-мм
-Кыргызстанда алтын коп арыкта агып атат. аккан жерлер ам бар экен да. анан азыр ошолорду бардыгыны алып, тартипке салдырып, мамлекеттин байлыгы кылды да. туурабы?
-мм
-ошогу болду. кыргыздар молдолорду атып олтурду. Озбектерде ондой болгон жок. азыраак болду. бидин кыргызда коп болду. иолдолор деп туруп, чала иолдо дин бузар деп, ар бир Бисмиллах-Рахман-Рахим деген адамды дагы атып эле олтуро берет да. а, мынаны ата бер десе, ата берет. э кой ай, ал жакшы эле адам го десе. а сен эмне эртеге буга ям каршы чыгасынбы деп, бири бирибизди жамандадык да.
-мм
-вот, ошондой болуп. кийин дагы ошондой заманга келдик да. ушундай, кызым.
-мхм. ошондо дагым суроо. ошо репрессия жонундо айтып бересизби?
-а?
-репрессиялар жонундо айтып бересизби?
-репрессия?
-мхм
-динге адамдарды уйротуп, бардыгы иш кылбай эле, намаз окуп отура береби? ким иштейт анан кийин талаага чыгып? же болсо тоого чыгып, мал караш керек. малды, торпоктордун караш керек. койдун козуларын караш керек. ушуну эле деп. жакшылык жаманга бурбай, жаман таманга буруп, кобун ошондой кылып, репрессияга неме кылып, олтуро берет да. мен 58чи жылы, тракторчиликке 60чы жылы бул жака бардым. 58чи жылы Куршабка барганмын.
-мм
-Куршаб . Куршабта кыргызстан боюнча колонияда адам олтургон жер экен. анан мынан ошо жерде 5 метр чукур жер бар эле, адамдын каны жыттанып турат эле да.
-мм
-ошону коруп, жаман Кыргздарга насаат) айттым да.
-кайсыл жерде?
-ошол жерде аткан экен да кобуну.
-мм. ошол жер кайсы?
-адамдар чукурга ташап...
-бул оштобу же кайсы жерде?
-аа?
-бул Оштобу же Ош, Аравандабы же кайсы жерде?
-жок, мынау озунорго кетип баратканд. Жаны Арык деген Арык бар
-озунорго?
-жаны арыктын устудо Жалпакташ деген жер бар.
-жалпак таш
-Жаопактыштын ылдыйында ошондой репрессиядагы олгон адамдардын бардыгынын туулган жери коргонмун да. мен келе бергеним, ата-энем кыйналыптыр да.трактористтерге окууга бырдым, бирок 3 айдн киийн мен кайтып келе бердим. мен кетемин десем а деди ата-энем чакырып атат деп мени. кыйналыптыр, мен барып иштебесем болбойт. бир эле мен иштегенмин да.колхоз иштеп. каары нерселер каяктан иштейт. туурабы? ошол учун, ошондо репрессия болгон. ошо жерде адамдар айтты да, йокос деп коёт экен ал жерде, орустар бар экен. юкос деп коёт экен. бутун мал, чочко багат экен.
-мм
-Союздун немесинде. аш каьакты мен ошол жержде кордум. бир аш кабак, бир метр келет. 5та аш кабак, 1 арабага салат. Арабаны билесинби?
-ооба
-кандай болот? жыгачтан тактасы бар.
-мхм
-5та зорго аран батат. о де 4та батат. уунчалык коп жакшы болот экен. ошол малга () чагып берген да, коргонмун. ошол жарымы. мед кадр, мед. кадр деп коёт элее ошо окууну, траторчилик окуугандар, комбайнчи и тракторист. экоо бар. ошондо коргонбуз да. ошондо кан жыттанганнынан сурасак айтты да, бул жерде репрессия олгон молдолору бардыгы. эч ким конбойт. жыттанып тура берет.
-мхм. анда ошо дагым. а сизде ошо мынандай туугандар же мынандай таныштар барбы ошо респрессия болгондорю ошону деле айтып бере аласызбы?
ону айта албаймын.
-мм
-мцна жерде дагы бир киши бар экен, ушу киши бар экен. ошо олдо..
-ат... аттарын айтпасаныз дагы болот.
-азыр эсимден чыгып калат. уйу турат. уйуну бузуп, бироо уй салып ордуна неме кылды бирок ошо киши качып, кутулуп кеткен экен. булар кызыл-киядан анан качып, ушул киши кутулуп келген экен. аты эсимден чыгыптыр, аты азыр. олордун иши дагы кам калган экен. молдолор. жуда, молдомун десе бардыгын олтуро берген экен. Репрессия деп ошону айткан да. репрессия болсо, адамдардын модуллор азыр эмне болуп ын дебейт. туурабы?-мхм.
-*мына Сооронбай 5 убакыт намаз окуйт. Ажыга барып келди. туурабы? президент болгондо. эч каедай иш жаман созу болгон жокко. суйлогон созу бардыгы ордундай. паша болуп, мамалекетти баш карып, трудно 4-5. жакшы () мени ар кимде ар канда кыялы болот экен да. ушул жаман адамдардын созуго карап туруп эле, ошо эл жаман десе, жаман экен дп, айтып олтуро берген да.
-мхм.
-вздох
-анда ошодон суроо, ошо сизге ошо тугандар же ошо таныштар барбы, ошо кулак болгондор, кулак болгондор.
-кулак бул жерде болбого экен.
-бул жакта? араванда?
-кулак?
-Араванда?
-бул жерден отуп кеткен экен. Кызыл-Киядан мыноу азыр Озбекистанга карайт. катартал деп коёт Ошто. ошол жерден отушцп кеткени экен.
-мм
30та, 25та болуп кече чынып отуп кетип анан жолдо кетип баратып, ошо элдердин бир жерлерден парю бизге 10та нан алып кел деп. паланчы десе. а паланчы кулак экен даю ать сага. бербесен, элди чаап кетет деп, эл корконунан бери турган экен нан-пан. откондо. бирок муна жерге токтобогон экен. кулактар.
-бул жакта? бул жакта эмне отуп кеткен?
-отуп кеткен экен. себеби адыр жакын экен да. мына мына жерден Адыр () жакын. мына жакта. анан биздин бул жагы бутун Адыр. кара 24 км Адыр Кызыл-Киянын жолго чейин.
-мхм
-кулактар ошондой болгон.
-мм. а билесизби ошо, ошо эсинизде барбы, же бироо сизге айтканбы ошо мына уй-булоолор ,мына ошол ба уй-булоолор алар, алардан эмнени алып кобщкан? ошо Сталин учурунда. ошо мына кантип кулак болгон.
-кулак деп, кече чыгып элдин малын куздузу барып коруп коюп, бекинип туруп, алып кеткендер кулак болгон да. малдырды урдаган, койлорду урдаган, эчки. аты болсо, атыны урдаган. урадап алып, анан бир жерге алып барып союшканбы, эмне кылганын, эмне кылса, алып кетип жургон экен да. мындай болгон. (туну) ошол желерде болгон экен. бирок эми алардын атына
бир ().
-мм
-токтобогон да бул жерге. токтоп, бул жерге туноп, же бир 3-4 кун жашап жургондо, атыны билип калсак болот эле. билбейбиз.
-алар кайсыл жерден качышкан экен?
-а?
-алар кайсыл жерден качышкан экен?
-кайсы жылдары болгон?
-кайсы жерден? кайсы жерден келген?
-мына Ожарык деп коёт.
-Ожарык?
-мм. Азыр цемент заводу тушту кятта Кызыл-Кияга ал неме.
-Кызыл-Кия а?
-Кызыл-Киядагы эн адырда журо турган жолдор бар экен да.
-мм
-кундузу жатып, дем алып, кечси анан кийин бул жака журобу, она жакка журобу. мына жака Ошко карап журот. бул жагы мына Мархамад (Ашеке) деп Озбекистанга туташ бул жак. жакынбыз да. бул жерден бизге ушу 14 эле метр келип, (Типикоргон) участкасы бар. Ошодон ал жагы бутун Озбекистан. ошого отуп жургон экен да.
-ммю Озбекистанга качышкан экен да
-ооба Озбекистанга отуп
-мхм
-кимдер экендигин билбейбиз.
-мм
-ал учун биздин акылыбыз деле ала бербейт. жаш болгонбуз да
-мхм
-(иштеткенбиз), бирок коргонубуз жок.
-булар кайсы жылдар болот ошондо?
-(19)31чи жылда... 37чи жылга чейин болгон экен.
-мм
-ошондо репрессия болуп, анан кулак болуп адамдар. мыноу Мархамадтын этегинде токой бар экен. жолго тушо бериптир. мына ошо жер токойдун орду деди да бизге ам барганыбызда. Мархамадтын бул жагына. ошол жерде токойго барп жатышып анан кийин кайсы элге барып калат, каерге барып, кимди олтуруп, мал () алып келет энди онусу бизге белгисиз да. ошол жакка отуп жургон экен.
-мм
-барбы, каерге барса, (китектыдан) танышы болгон экен.
-мм
-ошо ()жургон уруларды, репрессияга кошулгандарын, бардыгыны танышы болгон экен да битта ям, паланча. ошол уйго бары. мындай твныш болгон себеби ошолордон бир нерсе керектуу бир нерсени сурайт экен да. паланчы нерсе барбы. ошол нерсе керек эле. ошону берсениз деп. деп анан, берсе. ал бербесе анан жаман коргонун олтуруп кете берет экен да булар.
-мхм
-жжаман акмак экен да алар.
-мхм
-анан кийин эл аз экен ал маалда. эл азыраак учун азыркыдай коп болсо го тытып эле жеп коёт. эл аз учун бир кыштакта бир 15та-20та эле уй болгон да. мына ошо жерде озу 20га жетпеген уй бар эле. нарарактын(?) устундо болгон.
-мм
-азыр сенин чон атанын, чон эненин уйу мынагы паланча Нисир ака уйу мына же эле десен балдар таныбайт да. билбейт да. бизде айтабыз мына жерде сенин чон энен бар эле Нисира кемпир дейт эле. мына жерде Турман деген киши болгон. мына жерде Араб деген киши болгон. мына жерде дагым паланчы деген киши болгон. мына жерде Абыт деген киши болгон. эми айтсак бардын озу ачылып калат. силер билесинерби ошону. биз билип калдык да.
-мм
-ушундай заман.
-мм. дагы ошо.() мхм, ошол Сталин жонундо кичине суйлошойлу а?
-а?
-Сталин жонундо кичине суйлошойлу. ошо. Сиз Сталинди кантип суроттоп аласыз?
-кимди?
-Сталинди
-Сталинди?
-Сталинди, ооба. Кантип суроттоп бересиз?
-Сталин шапкасы узун кызыл, мындай немеси бар эле. анан чон Грузин болгон ол, орус эмес.
-мм
-Георгадзе болгон анын аты. (Джугашвили, Георгадзе - башка адам
-мм
-тетрадина жазып койсон болот аны. Георгадзе.
-мм
-ол анан кийин Сталин дегениге стальдай, сталь деген соз - полот деген соз. туурабы? полоттуу адам экен бул деп туруп анан кийин Сталин койгон. озунун аты Георгадзе болгон.
-мм
-Лениндин аты Ульянов болгон. Ленин деп кийин койду буну адамдар. ошондой заман да. (кулуп жатат) катуу адамдар. немистерди мама дегизди да. кудай ишибиз онго салган экен. элибиздин аквалы(?) бар экен. ушу заманды куруп берди. рахмат ошо немис... Грузин болсо ям. экоо катуу адам болгон да.
-мхм
-урушта аркага (кылчайган) атасын деген да. ошол учун алдыга кеткен. иштин бардыгы. Сталин дегени ям ошону маанисине крип токтойт. ушундай полот адам экен да. адамдар койгон да.
-мхм
-Ленин революцияны гана башкарып келди.
-мхм
-чет мамалекеттери токойлорго барып алып, китеп жазып. адамдарга барып ташап, мынандай кылсанар, мынандай болот. мындай кылсанар, мынандай болот. бутун. ошондой заман. жаман адамдар эмес, жакшы адамдар. мен Сталинди жамандаса, озум ичимде айтам. а сен башын иштебейт. сталиндин бир марта бутуну кыймылдаганыча. сен аны иш кылганын жок. сен билбейсин ам Сталинди.
-мм
-чет мамлекеттердин завод, фабрикаларды курду.
-мхм
-тракторлорду чыгарды. даже самолётторду. ошол замандан кийин анан кийин космоско учтуда бизде. туурабы? Гагариндер айга бардыбы? ыы, космоско барды. ошентип болгон да бардыгы. ошо байлык болгон да. байлык болгондун учун чет мамлекеттин акылыны урдаптыр. алдап алып келе берген. молодец. аларга молодец. заманды жакшы куруп берди.
-мм
-бир аз тушунбогондорду андай кылды, мындай кылды. э, сен болгонунда дедим, (ону батта) кылат элен, жаман кылат элен. сен жакшы. мен ушундай тушунуптурмун. дагыбы?
-азыр. анан, Сталинге каршы чыккандар бар беле?
-а?
-Сталинге каршы чыккандар бар беле?
-бар эле. бар эле. Сталинге каршы чыккандарды кийин алып чыгып, оздору окко тутуп берди.
-мм.
-булардан адам чыкпайт. булар бекер бакканыбыз калат
-мхм
-тушунугу жакшы адамдар экен да. менин ойлошумча. мен, ар ким ар кандай ойлонот. бирок, душманды олтургон жакшы да. себеби, коп адамга пайдасы тийип жатабы. онун жамандашы эмне кереги бар эле. ошо жамандыгыдан ошону жамандап атат да. озу тушунбой жатат ошонго. акылы жетсе жкен.
-мм
-ушундай, кызым
-мхм
-бироону урсам, мен айтам да. ошо бир нерсеси бар урду аны. бекер урбайт аны.
-мхм
-кудай ам бекер болбойт ону. кулсо. ушундай.
-мхм. азыр. дагы суроо бар. ошо коллективизация, коллективизация(нын) таасири жонундо
-коллективизация?
-ооба. коллективизациянын таасири жонундо. таасир, таасир....
-таасири?
-ыы. ошо...
-кыйнчылык менен болду да бул.
-мхм
-коллективизация... элди ошо багы басмачылар бир жакта, анан озу ара маалядагы урулар.
-мм
-ошо кыздар бригаддар, бригад болсо. олтуруп кетти. мына Салиеваны олтурду. мына. кинодо коруп аткан болсун.
-ыы
-бекерге олтургон жок ону. ошо жаман коруп олтурду. элин канча кыйнады. сен ушуну олтуруп бересинби деп. туурабы?
-мм
-акыры олтурушту. копчулук менен болуп. кече уч кун болду кинону аз-маз кордум да. анан болду. тушундум элею ошондой каршылык болгон да. аял кишиден коп жаман жанжар кобойду. эрлери неме кылбай. буну олтуруш керек. буну жок кылыш керек. анандай болот. аяны кучирсе, мааниси алып барган, эмне мааниси бар. буларды неме учун жакшы иштегендерди выставкаларга барды. Ленинградтарды, Сталинградтарды, Волгоградтарды, Москвалар даг кятта немелерди, музейлерди. Лениндин музейлерин, бардыгыны корсотуп жатты да. ошо жакшы иштегендерди. жаман иштегендерди алып барган жок. ошолорду иштеп алып барды. ушу жерде ошондой барган адамдардан 3та бала, 1сы эркек киши болгон. азыр Осор акя деп коёт. выставкага барат. анан биттясы жолдо кетип баратып (олуп калат экен) тууп коюп кайтып келген. ошентип, ошонун балдары бар. музакташып, э апан сени жолдо тууган деп маскаралат.
-мхм
-бул турмуш да. арканда (болушка) мумкун. анан ушундай болуп, дагы.
-ошо выставка дединиз го
-а?
-выставка дединиз го. ошо.
-а, выставка. коргозмо.
-а. мхм.
-коргозмо. выставка деген коргозмо.
-Кандай коргозмо?
-мына Москвадагы сааттарды, анан Лениндин музейлерине, Ленин кантип турат
-мм
-кинолордо корсотуп атты да ошолорду. бардыгын. мына. ошо выставкаларды коруп, анан ошо съезддер болсо, съезддерге алып кирип, ошолорду орден берип. медал берип. рахматтарын айтып. неме кылды да. жакшы.
-а качан болду?
-бул ошо так 6... (19)50, 50чу жыл жок. 60чы жылдан аягы. 61ден башталды. коруно... коргозмо болду.
-мхм
-ошентип,ушундай
-мхм. дагы суроо ошо. мен уже сизди суурагам ошону.
-а?
-мен сизди сурагам ошо, жакшы жактары ошо коллективизациянын, анан жана терс жактары? ошо сен жакшы жактарын айтп бергенсиз, ошо эми терс жактарын айтып беринчи. кандай болгон деп. же башка адамдар эмне деп ойлогон ошо жонундо.
-эмнени? мен башын билип алайын.
-а ошо мен сизден сураганмын бая ошо кандай жакшы жактары бар ошо коллективизациянын жана жаман жактары, терс жактары. ошо жакшы жактарын айтып бердиниз го, эми терс жактарын айтып беринчи.
-терс жактары - адам тескери ойлонгон да. бул акыры адамдарды кедей кылат.
-мм
-адамдарды 100дан 3та же 2та чыгат экен да, мындай ойлонсон. ойлонуп коруп, тескери жагы ойлонуп эле а бул айта берет. бул эртеге энени корсотуп коёт. мынандай кылат, мынандай кылат деп, соз менен тилибизди тескери агитацияга уйроткон да. ошол учун терске кетип калат. (биразг) адамдар. паланчынын айтканы туура экенм да деп. анан озуну билбеген адамдар окшотуп коёт да.
-мм
-озу жакы эле. он таманы. элди жакшы заманга апчыгып койдуго жетелеп. дагы эмне кылсын. анын артыгы неме жок да.
-мхм
-туурабы? жакшы жолго, оокатыны кыл деди. ишини кыл деди. кеч киргенде уйуно бар. дем ал. ишти кыл. алга деди. эртераак чыгып, ишинди кылып, ишинди кыл деди. (терс таманда) ошол аз эле адам болгон, бирок бригадтачи жакшы адамдар ям кошулуп кетип калат да. себеби, далоо башка жаман ойлорду таап озу жок нерсени айтып. жоготуп коёт да.
-мхм
-элдин башын айлантырып коёт. ошол учун терс кетип калат. а олор кийин кайтып келгенден кийин оздору биз билбепбиз, жакшы таманга ... жакшы. заман ушундай, кызым.
-мхм
-каерлик болосун сен?[01:48:40] [01:49:27]
-азыр мына мен эмне сурайын деп жаткан элем. а ошо. 30чу, 40чы, 50чу жылдары кандай баалуулуктар болгон да ошол Сталин ошо Сталин убакытында?
-баалуулуктар?
-ыы баалуулуктар. эмнени баалашкан? эмне эн негизги нерселер болгон ошо...
-эн негизги нерселер?
-ыы ошо
-иште. пахтаны тапшыр. (галаны) бер деп. ошону неме кылды да. анан кийин дагы немени эмне кылды. баалу нерсени мамлекет учун пахта болду да
-ыы
-пахтаны чет мамлекетке сатып, бардыгыга керектуу завод-фабрикага кетуучу материалдарды бутун сатып алды да.
-мм
-пулга. ошо баалуу нерсе ошолор калды. Америкалардан, керекпи Германиядан, керекпи Австралияданбы, каерден керектуу болгон болсо, завод, фабрика булардын ойлору туура эле болгон. завод, фабриканы курган сайын бардык нерселер, нерселер чыгып келди да.
-мм
-бир пахтадан 100кылдуу нерсени ондуруп алды да, себеби пахтаны долларга сатты. сатып туруп. ошо пулдарга буту барып чет мамлекеттен керектуу же товарларды алды да.
-мм
-темир алды бы, полот алды бы, космоско кетуучу материалдарды алдыбы?
-мм
-бардык ошо маалда дуйнолук немеге чыгып кетти да СССР. Гагарин космоско учкан да. дуйного. бутун мамлекеттерди барып кыдырды да эн акыры, тушкондон кийин.
-мм
-ошондон кийин Тережкова чыкты, аял киши.
-мм
-анан Титов чыкты. ошентип чыккан сайын мамлекетте мен тушунбодум го (айрым адамдын) айтуусу боюнча СССРде дуйнодо биринчи болуп атат. эмне учун? бардыгын коркутам деп атат деген кечке ойлор болдубу же оной болдубу. тигин ажырата албадым. билбей калыдм да. билбегенди бидбедим деш керек да. туурабы? кантип? немен болсо бардыгыны кылды жакшы. мен СССРди жаман деп айтууга акым жок.
-мм
-себеби биздин омурубуздун ёкоп жагыны ошолорду ишини клып, кызматыны кылып, акчасыны алдык да. бизге жамандыкты ойлогон жок. мына азыркы замандагы мына коррупцияга мен эч ичим чыкпайтат да. кара, кара менин иштеген ишимди бироого алып берип атат, кантыш керек эми? прокуратуурага жазып бердим эле да, азыр карап жатат. () ана прокуратуурадагы билип калды, мен [01:53:14] [01:53:52]
-анда дагы суроо, ошо мына кыргыздар ошо коллективизация маалында кандай мынандай оздорун коргошкон?ошо мына сталиндин репрессилардан же Сталиндин мына колхоздо аябай неме клды го, жёсткий болду го, колхозго киргиле депчи. ошо алар кантип озуну ошо оздорун коргошкон?
-оздору оздорун коргогону, коргоп алып калды. кыргызстанда. коп коргобогондору Озбекистанга немелерге отуп кетип калды.
-мм
-чет мамлекеттерге. кийин кайтууга, кайта турганы дагы болду андап-сандап. мына кече 15 жыл болду. жакында кочуп келген Озбекистандан бар ошол жерде. ошол жерде бар.
-мм
-мурун кетип калган экен аталары. ата-энелери кетип калган экен.
-ата-энелери?
-кордунбу?
-бул жакты коруп, мындай озун конуго жакты да.
-мм
-кандайдыр жашообуз жакшы билиндиби, келип иштеп ошол жерде журот.
-мм
-ошол жерде уйлонуп, ошол жерде жашап журот. атыга чейин билем азыр ошолор жургондорун. КГБда иштеп жатат. СНГ(Б)да. кыйтырлык билет да. СНГде иштеш учун кыйын бул нерсе.
-мм. ушундай экен да.
-ошондой
-анан дагым ошо кыйынчылтар жонундо... кыйынчылыктар жонундо
-тынчтык?
-кыйынчылыктар жонундо. дагым ошо айтып жатасыз го ошол жерде ачарчылык болгон дагы ошо
-туура
- ачарчылыктан дагым башка, кийим менен кичине проблемалар болгон деп айтып жатасыз го. дагым кандай проблемалар болгон.
-бул жерде 20га жетпеген уй болгон да. она жерде бир 15 жер-уй болгон она жаката. алар дагы кийин кобоюшуп, Ноокаттан келди, ылдыйдан келди... ооба, бул жерде ям ошондой. кыйынчылык болгондун себеби. биринчи, молдолорду камагандан кийин, кууданын кары келдиби билбейм. жамгыр жабай койду.
-мм
-жамгыр жабагандан кийин адырда будай ам бобойт. биздин бул жерде только адырдан пайдаланабыз да. будайын жейбиз, саманын озбектерге сатабыз.
-мм
-ошол учун
-хм
-ушундай замандарды кордук. коргон бироо олсо, бир киля бир нерсени базардан алып чыгып алууга акча чогулат эле, кембагалчылык. ушунчалык. кичине оокат кылып, 2 адам, 3 адам чакыртып... (ким экен бул? ким болсо ям, мага баары бир. сен мейманды, кузотушум керек мен. туурабы? ал ао ао деп айта берет)энди абдан кыйынчылык болгон. жамгыр каам жааган.
-хм
-уч жыл жамгыр жабай койсо, адырдан пайдалана турган 0 болот.
-мм
-0. ошондуктан элдин бардыгы жаанга карап калган. 58чи жылга келгенде, жамгыр жаады.
-мм
-анан. бул жердин эли бай болду.
-мхм
-мына мына жерди Тилек-Булак деп коёбуз. мына жерде 1 км жогоруда булак бар. ошонун устулорго адамдар кетмендеп будай септи. ал убакытта ат кош, ит кош жок, иши бала жок.
-мхм
-кетмен менен гана чабат.
-мхм
-бир адам бир кун кечке же 2 соток же 1,5 соток жер салат. будай сеп алып устуго турпак (чап кылат). ошондой юолду. мал дагы болду. болбосо мынандай болуп, кошмок-кошмок жамгыр жабаганынан кийин уйдон эч нерсе калбай, базарда эч нерсе жок. элде болсо анан кийин алып барат да. туурабы? нарактагылар болсо алар алып келет бизде болсо бизге алып барат. ошол учун, кыйматчылык болду. кыйматчылык усту менен баягы молдолорду кама-кама болду. олорду камагандан устуно анан бир жыл, 40чы жылы колхоз-совхоз тузулуп, коллективизация болду да. коллективный хозяйство башталып, ошентип ана ошо 58чи жылы адамдар бир ёадамдын уйдо 200 кг, 300 кг будайы болсо, бай болгон.
-200, 300 а?
-анан 200 киля будай бар адам, эн чон бай болгон.
-мм
-ошону бир жылга жеткизип, тарткан
-мм
-тегирменге барып, дадыр барып 10 кг будайды алып барып тартып келе албайт эле, себеби жаман адам коп эле олтуруп коёт эле.
-мм
-мынанда элдин мынандай иште ям салып койгон. кыйналды да. коло... колхоздун (шушулка) деп пахта курута турган жер бар эле. ана бригадта биття, мфна бригадта биття. ошо шушулка ичинде жатып алып, урулук кылат эле. кордунбу кандай кундор болгон. элдин кошмок нерсе болгондон кийин ошо нерсе бёаракасы болсо которулот экен. барака жок болуп, колун эс нерсе болбогондон кийин кембагал болдун да.
-мм
-туурабы? кембагал болдук да. бир нан учун бир адамды олтуруп жатты.
-мхм
-мына ушул жерде олтургон жери бар. Исмайыл сойгон дейт, о Адырда?
-Исмайыл?
-Исмайыл Сойгон дейт.
-мм
-ошол жерде элдерди бардыгыны неме кылган да, союп нан учун ошондой кылып олтурду да.
-мхм
-нан кыйынчылык болду. будай нан эмес, загара нан. маканын будайы, мунун загара нан кылып, неме кылды. арпаны ям кылды. арпа бирикпейт экен. ирикпегенде, суу куюп койсон, уну жабышпайт экен жа бирге. жабышканда ям тез эле тушуп калат экен.
*мм
-бышпайт жакшы. жесен, иин оруйт. ошондой оруп маалда доктур эмне кылат? эч теке жок. бир гана кудай берет деп жатабыз, башка эч нерсе. ошо кунду кордук да.
-мм
-жаман кыйынчылык болгон. кобун айтам, "э акалар ошо паланчыны олумудо кандай болгон билесинерби? а билебиз. эч бала болбогон. а жок болгондон кийин жок болотт экен да. " ошондой. дагы кара.
-мхмю азыр дагы. дин жонундо деле кичине айтып бересизби?
-а?
-дин донундо ?
-дин?
-мхм. ошо мынандай
-молдолорду
-мм. ошо ошо коллективизация маалында, Сталин... Сталин маалында.
-коллективизациянын маалында дин совсем эле жоголуп кетти.
-мм
-себеби Сталиндик репрессия деп туруп, айт куну намаз окуйт эле, онагы чукур бар, мазар бар она жакта. ошонун аркасында 12-13 адам намаз окуйт. ону ям коруп калган болсо, комсомол, пионер деген нерселер болгон. комсомолдордун мына жерде ВЛКСМ деген немеси болгон значогу болгон. бардыгы коркот эле. чагымчыл булар деп.
-хм
-чагымчы деп. элге айтып барат эле. партияларга. партия, комсомол,пионер, 3 нерсе болгон.
-мхм
-кордунбу? ошолор молдолорду эч кандай эч жакка кыймылдата койбостон, кыскасы, намаз окууга эч ким алып келбей калды.
-мм
-эми бардыгын эле мындай камай бергенден кийин, бардыгы качып, жок болду да. бар болгон жок да. эми ошол учун ошондой болгон.
-мм
-намаз окуш жок болду. Сталин деп, Сталиндин закону деп, бардыгы коркуп, бирок туура жагы бар экен. кийин тушунуп анан элдер кыйналып) секин оздору мененм оздору журо турган болду да.
-мм. анда ошол сиз айттыныз го ком. партиялар депчи. коммунистический партиялар дединиз го.
-ыы ошол ком.партия деп ошо, олордун жетекчилери болгон да.пат.ком келип атат дейт эле.
-мм
-бардык партиялардын раиси. бул саясий иш менен гана заниматься этет.
-мхм
-а парт комдон кийин партяилардын немеси жол башчысы. ал келип жатат десе дагы адамдар коркот эле. ошондо алар дагы комсомолдорго кирип, комсомолдор чагымчы деп, партиялар деп, пионерлердин колдон эч теке келбейт анда 4чу класстамындай кызыл немеде галстук болот эле мынандай.
-мм
-кызыл. галстук. мындайю ошол учурда "будь готов" деген жазуу бар эле. Эбуль готов" дайм даяр болуп тур дейт эле. кордунбу? бардыгыны эсимде бар менин. "будь готов" деген. ошону мынандай клып туруп, 2-3 бириктирип откузуп коёт эле да. (жагалоо0 дейт эле. галстук дебейт эле.
-жагоо
-жагоо.
-мхм
-жазып койсон, бардыгы кулот. ээ, бул адам издеп табыш керек экен. жагону билет экен.
-жаго а
-жаго
-жаго, мхм
-галстукту жагол дейт эле да.
-жагол. мхм.
-ол бар эле, ошо галстукту таккандык учун. ырылары болгон.
-азыр дагы. эмнени сурайын дедим эле. ошол.
-тетрадинди ашырып беремин.
-азыр.
-шугур. жамандыгым жок. жакшы суйлогон адамга жакшы суйлошом. жаман суйшкон болсо, кетип калам. ()озумо буйрук берем.
-жакшы экен. ошо анда мынандай бир итог кылып коёйлу. бир итог. анан коллективизацияны анан Сталин убакытын кичине мынандай суроттоп берин. жон эле мынандай итог кылып. акыркы создор кылып коюн, айтып коюн.
-(акыры билбейм)энди бир жыйынтык бир топ болгондо ошо болот эле. бир топ болуп, коллективизация деп, ошонус жыйынтыгы ушул болгондо, жакшы нерселерди чыгарды. жамандык нерсе чыгарган жок эч качан. буну туура тушунуш керек. айрйм адамдар буларды саясат мындай, саясат мындай. мен ондой дегенге каршымын. себеби эч кимге жамандык кылбады го, жакшылык кылды. энди ошондой болгондон кийин коллективге рахмат айтыш керек даю иштегендер туура иштеди. мына келип, келип айтып жатпайбы сен таза болсон, мен таза болсом коом таза болот\ деп жатабы.ошол создорун бекерден келип чыкпай атат. ошол адам бутун адам Кыргызстандын жарымыга неме болуп келген адам ал. жакшы адам. мен билет элем. любой чон болсо, (маюз-паюзка) алып барса, барат элек да. барып, коруп аа паланчы жакшы. элибизди жакшы жолго баштап барды. коллективизация жаман жолго баштаган жок. нанды кобойтту. элдин байлыгыны кобойтту. жакшы кийим чыгарды. жакшы элди угуттоду. эмнеси жаман бунун. бунун эч жаман жери жок. жакшы.буга тушунук. ага акылы жеткен адам болсо эн жакшы болгон. бирооду бир кармап ыргыткан жок. сен жамансын деп. жаманды оз жолу менен кетирди. жакшыны оз жолу менен сыйлады. эмне кылса. ошондой экен.
-а Сталин жонундочу?
-а?
-Сталин жонундо
-Сталин?
-хм
-Сталин СССрди кармап турган ушу киши болду да.
-мм
-биринчиден, согуш женди. согушту. согушту жетпей аткан жерлерди бардыгын. неме кылды. адамдар согуштан кийин заём салды.
-заём? мхм.
-заём деген. 5 сомдук пул, 1000 сомдук пул. 100 сомдук пул. ал дагы бекерге болгон жок. баягы согушка кеткен жаракаттарга, жаракаттарга. элдин жаман нерселерин жакшы кылам деп, иштетти. жеймин деген жок. жеймин деген жок. элдин тагдыр учун завод, фабрикалардын иштерин бардыга жылдырды. техника бардыгын чыгарды. пахтага керегин, кызылчага керегин, кызылчага, тамекиге керегин, тамекиге. жип чыгара турган заводтору чыгарды. бардыгыны ошол эл учун чыгарды.
-мм
-жакшы эле, жакшы. мен жакшыга йтууга акым бар. мен тушуном да. башкасын билбейм мен. каршы болсо мына жактан (). жакшы дейм. ошо кызым. итог кылай берейин. [02:10:34]