Title
Султанов Намаз
Subject
Султанов Намаз
Баткен облусу, Бужум айылы
28-апрель,1932-жыл
И. Кайда туулуп өстүнүз эле?
Х. Мен армияга биринчи жолу кеткенмин … элүү экинчи жылы, 22-февралда кеткенмин, барып армияда 4 жыл кызмат кылдым. Төрт жыл кызмат кылып, төрт мактоо грамота менен сыйландым, грамоталарым жок болуп кетти. Ошону менен согуш басылгандан киийн, 6 жылдан кийин эле барганбыз да биз, бар жок бузулуп, неме болуп жаткан убакта барганмын. Биз жүда кыйынчылык күндө болгонбуз ондо. Ошону менен армияны бүтүп келдим, келгенден кийин колхоз раиси чакырып алып, бу биздин Бужумда эч адам калган эмес, ошол убакта, баардыгы Өзбекистанга тамак издеп кетип калган. Мынагы Таджикистанда мен мал багып жүрсөм, анагы Кызыл-Жолдук Нурматов Мидин деген раис болгон бизге, ида катта адам,Ошко Обком болду, Обком болуп ошол жакта өлүп жок болду. Келгенде “Сага үй-жайды беремин”, - деди. Анан берсең бер дедим анан ушул 1979 жылы анан ушул коргон жайды алып, ошондон бери иштеп атам. Мал чарбада 64 жыл чарбада болдум, пенсияга чыктым. Менин бар, грамоталарым бар, только үчтө грамота бар эле, Ленин, Сталин, Маркичдин сүрөттөрү бар эле, армиядан келгенден кийин кадырына жетпей балдар оюнчук кылып алып айрып, жок кылды. Анандай баалар менен иштеп келдим мен армияда
И. Каяка бардыңыз армияга?
Х. Я?
И. Каяка бардыңыз армияга?
Х. Одессада болдум мен, Кара-Деңиздин жээгинде. Биз барганыбызда ал жерде … биринчи жолу согуш басыл..неме болуп, немени басып алган экен да, Одессаны басып алган экен, орустар, немистер. Анан акыры Совет күчтүүлүк кылганда ал жерден кууп чыккан да. Биз барган жерде бар жокту бомба менен уруп, момундай үйлөрдүн төбөсүнөн бомба таштап, жыгачтар ушундай эле жатып калган … Анан ушундай күндөрдү көрүп келдим. Экинчиден, бир жерде жанайт болуп атат деди, жанайтта ушинтип отуруп, “Строй”, -деп калды анан стройдо туруп, парадка менен басып кетип атсак, бир жолдошу алммага окшогон мынандай куу калла жатат. Анан баягыны мен айттым, менин бир улама катта молдо тагам бар эле, ол айтчу эле, “Балдар, адам өлсө адамдын мына бешенесине кудай таала жазып, жазып койгон”. А отура калып кармашка жиркендим дагы, жыгачты алып туруп, ушундай жылдырып карасам ошол жерде ошондой жазылуу бар экен. Анан баягыны алдым дагы секин жолдон чыгары, мындай карасам мынагы үйдүн ичи да катта канал-капачылык кылып (Х) баккан немистердин, ошол армияда жок болгондордун өлүгүн көмүп таштаган экен, ошону көрдүм
И. Каяктан көрдүңүз ал, каякта?
Х. Одессада да, Одессада көрдүм. Баягы өлүктү ташыган замбарлардын сабы мынантип чыгып жатат, бул эмне экен деп анан чыдабай барып баякыны көрдүм да, 4,36 тушунуксуз, замбар менен баягы оковко таштап, көмүп таштаган экен да, ушуларды көрдүм кызым. Анан Одессада үч ай биздин советти басып, үч ай ошоерден чыкпастан камап туруп алган экен. Адамдардын тилин кесиптир, кулагынын учун кесип, кыйынчылык күндөр болгон ошондо, ушуларды көрдүм. Ушинтип армияда 4 жыл, 19 жашымда кеткенмин, азыр 92 жаш, карып бүттүк элди. Анан жүргөн күндөрүмдү баягыдай кылып кебиреп бере берем. Менин… ушул жерден, Оштон опряпка кылып айдады, 33 күндө Одессага бардык
И. Эмне енен бардыңар?
Х. Шалон, пассажир. Ана поездин немеси бар а, материал ташый турган шалондору, ошолордун ичинде барганбыз. Мынандай немеси бар эле, камогу бар эле, ошонун ичине камап, жыйырма-жыйырма кишини ошонун ичине камап, ортого мындай катта печканы коюп койгон, көмүрдү алып келип ошого салат. Казахтанда кетип атып бир жаман суук болду, иий күн суук, кАзахстан жаман суук болот экен. Эшке чыктык - муздайбыз, чыкпай анан ошо вагондун ичине отуруп кетебиз,33 күндө бардык да. .Таң зарда алып барып анан бир город Измаиль деген Румыниянын границасына бардык. Барсак баняга алып кирди, баняга түштүк, кийимдер менен, мына ушул кийимдер менен, анан военный кийимди берди. Военный кийимди кийип калгандан кийин баягы жанаыбызда бирге барган балдарды бирибиз-бирибиз тааныбай, бөлөк жерге келдик деп ыйлайбыз, адеп ыйлайбыз. Йа ол күндөр кызым, кыйынчылык күндөр өттү кызым. Мен түндө жатып алып ойлоном, али 3 грамотам бар эле, Ленин, Сталин, Маркичтын сүрөттөрү бар эле, мактоо грамота де. Ушулар, ушу документтер, документтер бар, жанымда .. Ошон үчүн ветеран неме деп жазып койгон бизге ар момундай майрам болгондо подаркасын берип турат өз убагында. Мына ушундайча кызым.
И. Ошол кичинекей чагыңызды айтып берсеңиз, бала-чагыңыз кандай өттү? Каякта өттү?
Х. Мен балачагымда, 19-жашымда үйлөнгөнмүн. Үйлөнгөнүмө 6 ай болгондон кийин аял калып кетти, мен армияга кеттим. Армияга барып, 4 жыл кийин келсем кемпирим колхозчу болуп иштеп жүргөн экен. Жакшы иштеп, () болуп немеям болгон экен, депутатям болгон экен. Азыр бул кемпир 13 баланын энеси болду, мактоо герой, мать эне, пеняига чыккан. Анан ушундай болгон, кызым.Анан келип анан колхоздо малчы болуп, аялымды саанчы кылып, өзүм бакмачы болуп анан колхоздо иштегенмин да
И. Колхоздун малын бакчу белеңиз?
Х. Колхоздун малын бакчу элем. Анан ушундай күндөр өттү, кызым.
И. Кандай мал бар эле колхоздо?
Х. Мал, уй бар эле он төрттөй, он бештей саан уйду берди, ушунун бакмачысы сен, саанчысы аялың деп бекитип берди. Ар күнүгө анан ону бул саайт эле, мен алып келип сепаратка тапшырат элем, сепараттан бир литр, эки литр каймак түшөт эле, аны мамлекеттке алып кетте эле. Анан ушундай кыйынчылык күндөрдү көрдүк да.
И. Койлор бар беле ошол колхоздун малында
Х. Я?
И. Койлор бар беле?
Х. Койлор жок жле ол тапта, бир 3 короо кой бара эле ошону эски койчуларга берген, анан алар туудуруп, баягы, ошол асыл тукум кой да, өкмөттүн койу. Туудурганда алар анан балдары чоңоюп анна согулуп болуп анна көбөйүп кетти да. Анан чабан жетишпей калды. Эмеге … үйдө… () жаңы туума кунаажын берген, жаңы төрөй туйган уй берди, ушундан 47дей торпок алып бердим, 47. Баардыгынын түсү бирдей, ак, эч ким тааныбайт, только мен өзүм тааныйм. Баягы жерден менин колумдан саанчыга өткөзүп алып калды. Саанчыга алып барса айтат, биз бул торпогунун энеси кайсы экен, баласы кайсы экен билбейбиз, чабан өзү бирге барсын деп, анан мени кошуп, саанчы уйлар ошолорго кошуп алып кетти да. Алып барып үч ай, үй ай карадым. Торпогуну ажыратып берем, анан ал саанчылар саап алат, анандай күндөр өттү. Кийин...кемпирим… эгиз төрө гөн экен, Асан, Үчөн, эки уул. Бир малга кетип, үч ай үйгө келбестен малдын аркасынан жүрүп калдым. Кийин Раисибиз, изат кыла турган адам эмес эле, айбанга окшогон адам эле, “Битта торпок өлгүчө, сенин өлгөнүң жакшы дейт эле, тирүүлөй алып бересиң”,- дейт эле (ачууланып). Бир тууган эжем өлүп калса, ошонун немесине кйобостон алып кеткен да. “Колхоздун малы турса сен эжем дейсиңби, жүр”, - деп, алып кетти. Анан эжемдин өлүгүн ошол жерге коюп анан кеткенмин, ыйлактап. 12.46 түшүнүксүз. Жаман кыйынчылык күндөр өткөн кызым. Кийин, бир кү жүрдү дагы, ошол мени, ошол малды карайсың деп койгон Раис өзү барып “Бар эми сага жоок кетти”, - деди. Анан бир эшегим бар, минип алып анан келдим. Келсем, анда биздин Коргон жай () да, кемпир энем бар, эшикте мынандай паластар салынган, анан энем келди дагы адеги эле, быжы-быжы-быжы дейт дагы эле колун сындай кылат (колу менен көрсөтүп). “Ой неме болду?” , “Ой наристеңдин биттасы кече өлүп калды”, - деди. Аттаңдын көрү, болду, болду. Малдын аркасында жүргөңүмдө, ушул кепти иштегенимде(укканымда) дедим, адам тирик калбайт эле деим, атып таштайт элем дедим. Менин тирик немелерим ушинтип өлүп атса, о тирик калабы дедим. Болду, иш өттү дедим, эч кимге дабаам жок деп анан ыйлактап кала бердим да. Ой кыйынчылык күндөр өткөн, кызым. О тапта фронт башталып,башталып кетти, фронтто бирөөн дп адам калган эмес. Биз 13 бала кеткенбиз ушул Баткен районунан, ошолордун баары өлүп, жок болду, бирөө да калган жок, азыр битта мен өзүм турам...битта мен өзүм турам. Ошолор менен бирге баргам, балдар
И. Сиз согушка катыштыңыз беле?
Х. Я?
И. Согушка катышкан жоксуз да?
Х. Жок, согушка киргеним жок. Согуш басылып, андан кийин адамдарды, ошол армияда жүргөн секин-секин, туулган жери каер, өскөн жери каер, баардыгын регулировка кылып, үй-үйгө жөнөтүп аткан маалда барганмын мен, акыркы немеде барганмын, согушка кирбедик, баары өлүп-өлүп жайланып калганда, алардын оордуна бардык биз. Баары имараттарды бузуп таштаган экен, бомблаар менен уруп. Ана Саратов, Куйбышев, ушуларды таза талкалаган экен, зданиялары капкара болуп күйүп жатат, бомба менен урган экен, баары бир стволдору анагыл, пешкедей болуп жолдо төгүлүп атат
И. Согуш башталганы эсиңизде барбы? Эс тартып калдыңыз беле?
Х. Согуш башталганда биз ондо ойноо бала элек да, мектепте окуйт элек, 5-4 класста окуйт элек. Биз, только ана согуш басылгнадан кийин мен ушул системага барганмын да. Суворовский, Украинада … Украина, Молдовия, ушуладын границасына барып, ошел жерде жайланып алып, катта неме болду да, военный, военный тура турган жер болду. Баарыбыз стройка курганбыз да биз, ү тургузганбыз, бир шаар кылып берип анан төрт жылдын ичинде аркага кайттык да. А о тапта мынагы транспорт жок эле, занбарды ручной кол менен көтөрөт элек, азыр алар баары мынагы неме менен кылып атат, транспорт менен кылып атат, носилканы кол менен көтөрүп, эки таш - үч таш, 3 кабат, 4 кабат үйдүн башына ошону көтөрүп чыгат элек да. Бир көтөрүп чыгып кетип атып, үйгө койгон тросумдун башы мыктарга немеси экен, мен замбарга бир 11-12 кышты салып, эки адам көтөрүп чыгып кетип атабыз да, экинчи этажда, багы тактага бутумду ушундай койсом, такта оодарышатып алып, баягы замбар-памбар менен мен экиинчи кабат үйдүн ичине түшүп, башым тактага тийип, жатып калдым. Кийин доктурга алып барып , 1-2 күн көрдү анан жакшы кылды, онандай күндөрдү көрдүк.
И. Ата-энеңиз жөнүндө айтып берсеңиз?
Х. Я?
И. Ата-энеңиз кандай адам эле?
Х. Колхозчу болуп өткөн да ата-энем, катта дыйканчы болуп өткөн, колхозго саханабчы болуп, жашы өткөн
И. Мүнөзү кандай эле ата-энеңиздин?
Х. Энем колходо, ол тапта мынагы совет өкмөтүндө пахта бар эле, пахтаны биринчи терип, стаханабчы болуп иштеген да энем, ошентип анан бизди каттаткан да, энемдин тарбиясында болдум мен. Жети жашаарымда атам өлүп калган, жети жашаарымда, мектепке эми киргенимде ошондо атам өлүп калды, биз талаада калдык да, энемдин тарбиясында катталды. Энем 91-деби, 92-де өттү, энем жакшы карып өттү. Азыр менин өзүмдө 4 кыз, 3 уулу бар, 4 кыздар баары турмушка чыгып кеткен, бирө Кызыл-Кыяда, бирөө Баткенде, бири Чоң-Талаада, бири ошоерде.
И. Ошол кичинекей кезиңизде кандай кийим кийчү элеңер, эмне, эмнеден кийим кийчү элеңер?
Х. Кийимби? Армияга ушул жерде кийген кийимдер менен барганбыз да, ошондой бардык эле, бизди кийимибизди баняга алып киргенден кийин чечип алып, анан жакшы кийимдерибизди, ошол эски солдаттар бар экен, ошолор талашып алып, өтүктөр бар эле жаңы, мен жаңы үйлөнгөн элем, үстү башым жаңы эле, баардыгыны талашып алып койду. Ушинтип, кеткениңерде беребиз деп, номурубузду жазып, ондой жерге склад кылып басып койгон эле, ога карабастан эле кийимди чечип, өкмөттүн … өтүк жок, отметка берген, мынантип бутка чылып, анан өлгөндөрдүн шапкесин берген, өлгөндөрдүн батинкесин берген, биз анандай кыйынчылыкта жүргөнбуз,кызым. Армияга киргендер “Мен согушка кирдим”, - деп эле көкүрөгүн көрсөтөт, биз онам башматар болуп жүргөнбүз , анан ушундай кыйынчылыкта болгонбуз. Хлеб, нан берет да эки кусок, мынандай, экита кант, бир жарымта сахар берет, ону кружка, жарым кружка чай берет, ошону менен болду тамак, анан кечки тамак, обедтегиси, ошол азыркы катта кашыка эки минтип алсаң жок болот,анда кардыбыз тойсо тоюп, тойбосо жүда азап тартканбыз … Мен бул армияда жүргөндө өзүмдү азап тартырганым жок, кардым ачып кетсе, жанымда акча бар эле, магазинге барам ,печенья алам, ошондон экитасын жесем тоюп калам, ошентип тирилик кылгам мен. О менден башкалар баары оозунан кара суу куюлуп, кыйналып, жатып калгандар болду, оокатка карды тойбой
И. Коллективдештирүү жөнүндө маалыматыңыз барбы?
Х. Я?
И. Коллективдештирүү, коллективизация жөнүндө маалыматыңыз барбы? Малды ортого чогулткан дейт, колхоздун малы кылып, ошол жөнүндө эмне айтып бере аласыз?
Х. ...Колхоздун малын багып жүрдүм, көргөң Раистер билет менин иштегенимди, фермелери билет, биз жүда кызматты кылганбыз...менин документим бр эле, сага көрсөтүшүм керек эле
И. Анан, анан бүткөндөн кийин көрсөтөсүзбү, азыр муну бүтүрүп салалы биринчи, суроолорум бар эле сизге. Мектепте окудуңузбу?
Х. Мектепте окугам, 6-класска дейре окугам
И. Кайсы мектепте окудуңуз?
Х. Ленин мектебинде. О Баткенде, азыр, Райком неме кылган жер бар, ошол жерде Ленин мектеби, Баткен районунун Ленин мектеби болгон,ошондо окуганмын. Алтынчы класска чейин окуп барып, күбөлүгүм бар эле, бүт 5 менен бүткөн күбөлүгүм бар эл, оням документтин ичине салып койгон элем, жок, бир коробканын ичине салган элем, бир убагында керек болот деп. Анан биз ушул Бужумдан Баткенге () барып окуйт элек, пешком, шаар барат элек, кеч кудум кайра алтыда кайтат элек, карангы кирип, ол тапта карышкыр көп, кеч калсаң тосуп, жеп коёт. Анан бизге общежитие бер десек, берген эмес, общежитие жетишпейт, эч жерде лишний общежитие жок деп берген эмес, каалап оку, каалап окуба деп жооп берди. А болуп тур андай болсо бизге () башка жака чыгабыз дейт. Ол тапта печка жок, сандал куруп коёт, анандай ортого үстүгө мондай катта көрпөнү жаап ,күн суук болсо ошонун ичине кирип кетет...анан ушундайча болду.
И. Жакшы көргөн сабагыңыз бар беле?
Х.Я?
И. Жакшы көргөн сабагыңыз бар беле мектепте?
Х. Жакшы көргөн сабактарым, баардыгынан эле жакшы элем. Эне тил, геометрия,химия, мынагы тарых, ушулардан жашы эле. Политический немеден орустар сурап калат эле, баардыгыны чектеп айтып берет элем, отличник деп, почетный грамоталарды берген да ,почетный грамота 3 да болгон, отличник военного строительства деген значок берди, вооруженных сил союза ССР деген… ушинтип иштеп келдим
И. Ошол мектепте мугалимдер менен окуучулардын ортосунда кандай эле мамиле?
Х. Мамиле жакшы эле да, жакшы көрөт эле да, каттуу айтпайт да эми, мугалимдер баары, 5-класс, 4-классты бүткөндөр мугалим боло берген биерде. Менин бир тууган акам бар эле 3 жылда 6-классты бүттү, кйиин немеси, зрениясы зор экен , бухгалтер болду, баштабычы болду, бошентип завхоз болду, бар жокту көрүп, булам өлүп калды
И. Мектепте орус тилин окутчу беле?
Х. (Суроону башкача түшүндү) А, онго, онго дейре окуу бар эле ошо тапта, онунчу класска чейин. Онунчу классты бүтүп келгендерди анан мугалим кылып коё берген, мунун грамоты еишеби, жетишпейби, мына мурункулар, эски алфавит деп латын тилинде жаздыруу болгон, биринчи жолу ошону, ошону окуткан, тамгаларынын анча-мынчасын билемин, ошону окуганбыз да. Кйиин анан кимдер өзүнүн атың жакшы жаза тургандар эле мугалим боло берген да биерде, не эле болсо тамганы, тамганы билип калсын деп эле неме кыла берген да
И. Орус тил сабагы бар беле?
Х. А, орус тил сабагын да берет эле. Армияга барып келгени болсо ошол шар өздөштүрүп, ошол берет эле...немеден...немис тилден бир неме, армияда жүргөн экен, ошол келип немис тилден сабак берет эле. Герман, истакап, теркина, ап деп окутат эле да
И. Эмнеге немис тилин окутчу эле силерди?
Х. Я?
И. Эмнеге немис тилин окутчу эле силерди?
Х. Ошол кезде немис тилден кирет эле да бир сабак...ушундай бологон, кызым.
И. Ошол кичине кезиңизде динге болгон мамиле кандай эле?
Х. Я?
И. Динге тыюу салынчу беле?
Х. Кемпиримби?
И. Дин, динге. Ислам, мусулмандар бар беле ошол убакта?Намаз окучу беле, орозо кармачы беле эл?
Х. Бар эле да, жоголгон жок, бул мусулман дин жоголгон жок вообще эле. Биз менен бир бала армияда бирге болду, анна ушул бешим болду дегиче, столдун үстүнө мына мага окшоп отуруп алып, намаз окуйт эле, анна саждага башын койгондо баягы алдыда столу бар да, ошого мындай, мындай кылып ко1т эле (колу менен көрсөтүп). Өз сүүрөөсүнү өз убагында аткарып жүрдү ошол адам, бар азырам бар, о булак башта Бабадын деген Мадраимов Бабадыр деген бар
И. Армияда намаз окуганга тыюу салчу эмес беле?
Х. Тыюу салуучу кылып, тыюу салган, тыюу салып ким неме кылып, окуса камап жиберебиз деп немеям кылган, мечитти жаап тыштаган. Анан менин бир да катта тагам бар эле, ушунча жерде өлбөй келип, э ушул Бусурманкулда өлүп калабы, аттсаң мына мени атып таштай бер, мен окуй берем деп койгон. Анан бир үйдү, мечит жок эле, бирөөнүн мынандай каласта үйү болсо, ошону сурап алып, ошого жашынып барып окучу эле. Алар баш бербей окуй берчү болсоң, милиция келип айдап барып, камап таштайт эле, несе күнгө камайт деп, белгисин айтпай эле, жөн эле камап таштайт эле
И. Ошол колхозго элдин жеке малдын баарын чогултканда силердин үй бүлөө бгы мал берди беле ошого
Х. Согуш убактысында тапкан-таарынгандын баарын алчу эле да жардамга, мал болсо малдан алат эле, каала болсо каалада..бир кила болсо да бер, оякта солдаттар баары ач өлүп атат, ошолорго жеткирели дейт эле, битта нан жесең жартысын сындырып алып чыгып кетет эле, ушуну беребиз дейт эле, сухой поек кылып катырып коюп беребиз, анан ошондой күндөр өткөн кызым. Анан буудайлар эңдип бышкан маалда бул эл оокат таап жей албай калган, анагы Өзбекистан, Таджикистан, могу Исфаранынемеси Коканд дейт, ушул өзбектерден бир кила шалтак өрүктү, кап-кара өрүктү, буудай, бышыка, үч киладан буудай алып келип, элди багып, өлтүрбөй алып калган заман болгон. Жакшы иштесең 100 грамм, 200 грамм өрүк берет эле, жакшы иштесең жарым кила-жарым кила өрүк берет. Ал өрүктү эмне кылат? Алып келет дагы казанга салат, суудан куят, ун болсо мына мынча унду сууга тыштайт да баягы анан размешать кылып, атала кылып, ошентип тирилик кылган күндөр болгон, кызым, жүдаазапчылык, жаман кыйын күндөр өткөн
И. Кулактар бар беле ошол убакта?
Х. Я?
И. Кулактар бар беле ошол убакта?
Х. Кубактар?
И. Кулак, кулактар
Х. Кулактар жок эле, кулак жок, баардыгы жок болгон ал убакта
И. Жок, жанагы малын бербеген байлар бар беле, кулак деп койчу турбайбы ошолорду
Х. Ошолорду бай дейт эе да, аларды секин-секин жок кылат да өкмөт өзү, о тапта ондойчо сөз болбойт эле, а десе кулак кылып, камап тыштаган, ошонун түбү деп, ошонун балдары болсо алып барып камап таштайт эле. Кулак ошо, азыр энде болуп атат эми, мынаны эми кантип жок кылат, азыркыларды текшерип, ойлоп көрсөң, олордан өтүп кеткен байлар бар, буларды канип соттойт, кантип жок кылат, жок кыла албайт. Бу байлар энди тапканында бир бечераларга берип, жардам кылса анан ошондо касап болот.
И. Колхоздо эмне өсчү эле оол убакта?
Х. Я?
И. Колходо эмне өсүрчү эле ошол убакта?
Х. Колхоздобу?
И. Ии
Х. Только буудай ордурат эле, талаада буудайды оро эле, комбайн бар эле, камбайнга 50-60 адамды жыйып алып, бешелек менен мынантип пахал менен комбайндын ичине ыргытат, ал анан чаң, буудайы бир жакты, паясы бир жакты чыгат. Бул согуш күчөп кеткен маалда, мына ушул аялдар кош айдаган, өгүз кош айдаган коргондун ичине. Кош айдап буудай себет элет, макка себет эле, өгүз кош айдайт эле, анан эркек болсо биз барып ошого жалынабыз да, биздин коргон айды айдап бергин деп. Ал адам анан кылган кызматын неме, только өзүнүн кардын тоюшу гана, ондан башка киреше жок болгон ол тапта, ондан башка киреше жок болгон
И. Биринчи трактор качан пайда болду, качан келди бул жака?
Х. Биринчи класстар?
И. Биринчи трактор, комбайн
Х. Т-трактор келген биринчи жолу, үчта кылдыреги жерге момынтип жерге батып кете турган, битта адам айдай турган, астыда битта кылдыреги бра, аркасында экита кылдыреги бар, опасный, жаман жерге айдагыдай болсо авария болуп жок болот, ошондойчо транспорт келген
И. Качан келди?
Х. Элүүнчү жылдары келген да, элүүнчү жылдары
И. Силер таң калдыңарбы тракторду көргөндө?
Х. Я?
И. Тракторду көргөндө корктуңарбы?
Х. Тракторду көрдүк, жер айдатканбыз да, ол бир жерге барып туруп калбайт эле, өзүнүн тырмагы бар, мынантип жерден чыгып кете берет эле, азыр ондойчо трактор жок, вообще эле жок
И. Сталин жөнүндө эмне билесиз?
Х.Я?
И. Сталин жөнүндө эмне билесиз?
Х. Сталин, 1954-жылы март айында өткөнбү?
И. Ооба
Х. Ошоерде биз армияда элек, мен армияда элем ошондо. Баягы туруп алып анан, баягы стройдо турган катта киши баардыгы ыйлаган, поездер күркүрөп, сигнал берип, кыйкырып, ида жаман болгон Сталин өлгөндө. Сталин өлгөндө мен деген адамдар ыйлаган да, орус, кытай калган эмес, баардыгы эле топ түшүп ыйлап туруп алган, Сталин ушундай курч адам экен, жакшы өтүп кетти. Ушунун бар убактысында мен кызмат кылып калдым да, эми онын берген грамоталарын жок кылып, аңкайып отурам да, ошол грамоталардын биттасы болгондо, менин мышыгымда бирөө пыш дей албайт эле, кимиң ушинтип кызмат кылдыңар деп көрсөтөт элем
И. Сталиндин бийлигине эл кандай карачу эле?
Х. Сталиндин бийлиги жүда жакшы, команда берип турган да, анан ушул согуш басылардын алдында, Сталин өзү команда берип анан согушту жеңип алды да. Катюша деген бир жаман неме аткыч ок, жаман немеси бар, Катюша деп, мынандайча кылгыдай болсо, бар жок терип таштайт. Ошого немистер басып кирип келген экен, 25 километр калган экен Москвага киришке, Сталин озү ошол жерде туруп, команда бергенден кийин. Анан ошоерден немистерди, аркасына кайтарып Беринге киргизип жиберип, байракты тигип кайтты да, анандай күндөр өттү кызым
И. Сталинди эл жакшы көрчү беле?
Х. А, Сталин жүда жакшы адам эле, здоровый, жакшы адам эле
И. Ошол убакта илимдүү, билимдүүлөрдү аттырып салчу турбайбы, Сталиндин буйругу менен, ошол жөнүндө эмне билесиз?
Х. Сталиндин берген буйругун баардыгы аткарат эле да ошол тапта, эч отказ кылбайт эле
И. Мыйзам бугандарды кантип жазалачу эле?
Х. Я?
И. Мыйзам бузгандарды, ууру кылгандарды эмне кылчу эле
Х. Соттотуп, каматып жиберет эле да. Жазасы деп күнүн берет эле, кыйынчылыкта, камалып жата берет эле, соттолуп, ошентип неме кыла турган болсо … Мына военный билет (медалдарын, билеттерин көрсөтүп жатат), мына ушундай убагымда барганмын да … мына партийный билет
И. Партия мүчөсү болгон турбайсызбы
Х. Ии
И. Жакшы экен, көп медалыныз бар турбайбы
Х. Ии
И. Ошол партия мүчөсү болгондорду кантип тандачу эле?
Х. Тартип каттуу болгон да
И. Сүрөткө тартып алсак болобу буларды?
Х. Я?
И. Сүрөткө тартып алсак болобу (медалдарды)?
Х. Тартып алсаңар болот, эми муну жайынга, иштеген немелерди белгисине коюп, ушундай ушундай кызмат кылган деп неме кылсаңар
И. Чоң рахмат сизге, аябай жакшы айтып бердиңиз, өзүңүз жөнүндө, бала чак кезиңиз жөнүндө
Баткен облусу, Бужум айылы
28-апрель,1932-жыл
И. Кайда туулуп өстүнүз эле?
Х. Мен армияга биринчи жолу кеткенмин … элүү экинчи жылы, 22-февралда кеткенмин, барып армияда 4 жыл кызмат кылдым. Төрт жыл кызмат кылып, төрт мактоо грамота менен сыйландым, грамоталарым жок болуп кетти. Ошону менен согуш басылгандан киийн, 6 жылдан кийин эле барганбыз да биз, бар жок бузулуп, неме болуп жаткан убакта барганмын. Биз жүда кыйынчылык күндө болгонбуз ондо. Ошону менен армияны бүтүп келдим, келгенден кийин колхоз раиси чакырып алып, бу биздин Бужумда эч адам калган эмес, ошол убакта, баардыгы Өзбекистанга тамак издеп кетип калган. Мынагы Таджикистанда мен мал багып жүрсөм, анагы Кызыл-Жолдук Нурматов Мидин деген раис болгон бизге, ида катта адам,Ошко Обком болду, Обком болуп ошол жакта өлүп жок болду. Келгенде “Сага үй-жайды беремин”, - деди. Анан берсең бер дедим анан ушул 1979 жылы анан ушул коргон жайды алып, ошондон бери иштеп атам. Мал чарбада 64 жыл чарбада болдум, пенсияга чыктым. Менин бар, грамоталарым бар, только үчтө грамота бар эле, Ленин, Сталин, Маркичдин сүрөттөрү бар эле, армиядан келгенден кийин кадырына жетпей балдар оюнчук кылып алып айрып, жок кылды. Анандай баалар менен иштеп келдим мен армияда
И. Каяка бардыңыз армияга?
Х. Я?
И. Каяка бардыңыз армияга?
Х. Одессада болдум мен, Кара-Деңиздин жээгинде. Биз барганыбызда ал жерде … биринчи жолу согуш басыл..неме болуп, немени басып алган экен да, Одессаны басып алган экен, орустар, немистер. Анан акыры Совет күчтүүлүк кылганда ал жерден кууп чыккан да. Биз барган жерде бар жокту бомба менен уруп, момундай үйлөрдүн төбөсүнөн бомба таштап, жыгачтар ушундай эле жатып калган … Анан ушундай күндөрдү көрүп келдим. Экинчиден, бир жерде жанайт болуп атат деди, жанайтта ушинтип отуруп, “Строй”, -деп калды анан стройдо туруп, парадка менен басып кетип атсак, бир жолдошу алммага окшогон мынандай куу калла жатат. Анан баягыны мен айттым, менин бир улама катта молдо тагам бар эле, ол айтчу эле, “Балдар, адам өлсө адамдын мына бешенесине кудай таала жазып, жазып койгон”. А отура калып кармашка жиркендим дагы, жыгачты алып туруп, ушундай жылдырып карасам ошол жерде ошондой жазылуу бар экен. Анан баягыны алдым дагы секин жолдон чыгары, мындай карасам мынагы үйдүн ичи да катта канал-капачылык кылып (Х) баккан немистердин, ошол армияда жок болгондордун өлүгүн көмүп таштаган экен, ошону көрдүм
И. Каяктан көрдүңүз ал, каякта?
Х. Одессада да, Одессада көрдүм. Баягы өлүктү ташыган замбарлардын сабы мынантип чыгып жатат, бул эмне экен деп анан чыдабай барып баякыны көрдүм да, 4,36 тушунуксуз, замбар менен баягы оковко таштап, көмүп таштаган экен да, ушуларды көрдүм кызым. Анан Одессада үч ай биздин советти басып, үч ай ошоерден чыкпастан камап туруп алган экен. Адамдардын тилин кесиптир, кулагынын учун кесип, кыйынчылык күндөр болгон ошондо, ушуларды көрдүм. Ушинтип армияда 4 жыл, 19 жашымда кеткенмин, азыр 92 жаш, карып бүттүк элди. Анан жүргөн күндөрүмдү баягыдай кылып кебиреп бере берем. Менин… ушул жерден, Оштон опряпка кылып айдады, 33 күндө Одессага бардык
И. Эмне енен бардыңар?
Х. Шалон, пассажир. Ана поездин немеси бар а, материал ташый турган шалондору, ошолордун ичинде барганбыз. Мынандай немеси бар эле, камогу бар эле, ошонун ичине камап, жыйырма-жыйырма кишини ошонун ичине камап, ортого мындай катта печканы коюп койгон, көмүрдү алып келип ошого салат. Казахтанда кетип атып бир жаман суук болду, иий күн суук, кАзахстан жаман суук болот экен. Эшке чыктык - муздайбыз, чыкпай анан ошо вагондун ичине отуруп кетебиз,33 күндө бардык да. .Таң зарда алып барып анан бир город Измаиль деген Румыниянын границасына бардык. Барсак баняга алып кирди, баняга түштүк, кийимдер менен, мына ушул кийимдер менен, анан военный кийимди берди. Военный кийимди кийип калгандан кийин баягы жанаыбызда бирге барган балдарды бирибиз-бирибиз тааныбай, бөлөк жерге келдик деп ыйлайбыз, адеп ыйлайбыз. Йа ол күндөр кызым, кыйынчылык күндөр өттү кызым. Мен түндө жатып алып ойлоном, али 3 грамотам бар эле, Ленин, Сталин, Маркичтын сүрөттөрү бар эле, мактоо грамота де. Ушулар, ушу документтер, документтер бар, жанымда .. Ошон үчүн ветеран неме деп жазып койгон бизге ар момундай майрам болгондо подаркасын берип турат өз убагында. Мына ушундайча кызым.
И. Ошол кичинекей чагыңызды айтып берсеңиз, бала-чагыңыз кандай өттү? Каякта өттү?
Х. Мен балачагымда, 19-жашымда үйлөнгөнмүн. Үйлөнгөнүмө 6 ай болгондон кийин аял калып кетти, мен армияга кеттим. Армияга барып, 4 жыл кийин келсем кемпирим колхозчу болуп иштеп жүргөн экен. Жакшы иштеп, () болуп немеям болгон экен, депутатям болгон экен. Азыр бул кемпир 13 баланын энеси болду, мактоо герой, мать эне, пеняига чыккан. Анан ушундай болгон, кызым.Анан келип анан колхоздо малчы болуп, аялымды саанчы кылып, өзүм бакмачы болуп анан колхоздо иштегенмин да
И. Колхоздун малын бакчу белеңиз?
Х. Колхоздун малын бакчу элем. Анан ушундай күндөр өттү, кызым.
И. Кандай мал бар эле колхоздо?
Х. Мал, уй бар эле он төрттөй, он бештей саан уйду берди, ушунун бакмачысы сен, саанчысы аялың деп бекитип берди. Ар күнүгө анан ону бул саайт эле, мен алып келип сепаратка тапшырат элем, сепараттан бир литр, эки литр каймак түшөт эле, аны мамлекеттке алып кетте эле. Анан ушундай кыйынчылык күндөрдү көрдүк да.
И. Койлор бар беле ошол колхоздун малында
Х. Я?
И. Койлор бар беле?
Х. Койлор жок жле ол тапта, бир 3 короо кой бара эле ошону эски койчуларга берген, анан алар туудуруп, баягы, ошол асыл тукум кой да, өкмөттүн койу. Туудурганда алар анан балдары чоңоюп анна согулуп болуп анна көбөйүп кетти да. Анан чабан жетишпей калды. Эмеге … үйдө… () жаңы туума кунаажын берген, жаңы төрөй туйган уй берди, ушундан 47дей торпок алып бердим, 47. Баардыгынын түсү бирдей, ак, эч ким тааныбайт, только мен өзүм тааныйм. Баягы жерден менин колумдан саанчыга өткөзүп алып калды. Саанчыга алып барса айтат, биз бул торпогунун энеси кайсы экен, баласы кайсы экен билбейбиз, чабан өзү бирге барсын деп, анан мени кошуп, саанчы уйлар ошолорго кошуп алып кетти да. Алып барып үч ай, үй ай карадым. Торпогуну ажыратып берем, анан ал саанчылар саап алат, анандай күндөр өттү. Кийин...кемпирим… эгиз төрө гөн экен, Асан, Үчөн, эки уул. Бир малга кетип, үч ай үйгө келбестен малдын аркасынан жүрүп калдым. Кийин Раисибиз, изат кыла турган адам эмес эле, айбанга окшогон адам эле, “Битта торпок өлгүчө, сенин өлгөнүң жакшы дейт эле, тирүүлөй алып бересиң”,- дейт эле (ачууланып). Бир тууган эжем өлүп калса, ошонун немесине кйобостон алып кеткен да. “Колхоздун малы турса сен эжем дейсиңби, жүр”, - деп, алып кетти. Анан эжемдин өлүгүн ошол жерге коюп анан кеткенмин, ыйлактап. 12.46 түшүнүксүз. Жаман кыйынчылык күндөр өткөн кызым. Кийин, бир кү жүрдү дагы, ошол мени, ошол малды карайсың деп койгон Раис өзү барып “Бар эми сага жоок кетти”, - деди. Анан бир эшегим бар, минип алып анан келдим. Келсем, анда биздин Коргон жай () да, кемпир энем бар, эшикте мынандай паластар салынган, анан энем келди дагы адеги эле, быжы-быжы-быжы дейт дагы эле колун сындай кылат (колу менен көрсөтүп). “Ой неме болду?” , “Ой наристеңдин биттасы кече өлүп калды”, - деди. Аттаңдын көрү, болду, болду. Малдын аркасында жүргөңүмдө, ушул кепти иштегенимде(укканымда) дедим, адам тирик калбайт эле деим, атып таштайт элем дедим. Менин тирик немелерим ушинтип өлүп атса, о тирик калабы дедим. Болду, иш өттү дедим, эч кимге дабаам жок деп анан ыйлактап кала бердим да. Ой кыйынчылык күндөр өткөн, кызым. О тапта фронт башталып,башталып кетти, фронтто бирөөн дп адам калган эмес. Биз 13 бала кеткенбиз ушул Баткен районунан, ошолордун баары өлүп, жок болду, бирөө да калган жок, азыр битта мен өзүм турам...битта мен өзүм турам. Ошолор менен бирге баргам, балдар
И. Сиз согушка катыштыңыз беле?
Х. Я?
И. Согушка катышкан жоксуз да?
Х. Жок, согушка киргеним жок. Согуш басылып, андан кийин адамдарды, ошол армияда жүргөн секин-секин, туулган жери каер, өскөн жери каер, баардыгын регулировка кылып, үй-үйгө жөнөтүп аткан маалда барганмын мен, акыркы немеде барганмын, согушка кирбедик, баары өлүп-өлүп жайланып калганда, алардын оордуна бардык биз. Баары имараттарды бузуп таштаган экен, бомблаар менен уруп. Ана Саратов, Куйбышев, ушуларды таза талкалаган экен, зданиялары капкара болуп күйүп жатат, бомба менен урган экен, баары бир стволдору анагыл, пешкедей болуп жолдо төгүлүп атат
И. Согуш башталганы эсиңизде барбы? Эс тартып калдыңыз беле?
Х. Согуш башталганда биз ондо ойноо бала элек да, мектепте окуйт элек, 5-4 класста окуйт элек. Биз, только ана согуш басылгнадан кийин мен ушул системага барганмын да. Суворовский, Украинада … Украина, Молдовия, ушуладын границасына барып, ошел жерде жайланып алып, катта неме болду да, военный, военный тура турган жер болду. Баарыбыз стройка курганбыз да биз, ү тургузганбыз, бир шаар кылып берип анан төрт жылдын ичинде аркага кайттык да. А о тапта мынагы транспорт жок эле, занбарды ручной кол менен көтөрөт элек, азыр алар баары мынагы неме менен кылып атат, транспорт менен кылып атат, носилканы кол менен көтөрүп, эки таш - үч таш, 3 кабат, 4 кабат үйдүн башына ошону көтөрүп чыгат элек да. Бир көтөрүп чыгып кетип атып, үйгө койгон тросумдун башы мыктарга немеси экен, мен замбарга бир 11-12 кышты салып, эки адам көтөрүп чыгып кетип атабыз да, экинчи этажда, багы тактага бутумду ушундай койсом, такта оодарышатып алып, баягы замбар-памбар менен мен экиинчи кабат үйдүн ичине түшүп, башым тактага тийип, жатып калдым. Кийин доктурга алып барып , 1-2 күн көрдү анан жакшы кылды, онандай күндөрдү көрдүк.
И. Ата-энеңиз жөнүндө айтып берсеңиз?
Х. Я?
И. Ата-энеңиз кандай адам эле?
Х. Колхозчу болуп өткөн да ата-энем, катта дыйканчы болуп өткөн, колхозго саханабчы болуп, жашы өткөн
И. Мүнөзү кандай эле ата-энеңиздин?
Х. Энем колходо, ол тапта мынагы совет өкмөтүндө пахта бар эле, пахтаны биринчи терип, стаханабчы болуп иштеген да энем, ошентип анан бизди каттаткан да, энемдин тарбиясында болдум мен. Жети жашаарымда атам өлүп калган, жети жашаарымда, мектепке эми киргенимде ошондо атам өлүп калды, биз талаада калдык да, энемдин тарбиясында катталды. Энем 91-деби, 92-де өттү, энем жакшы карып өттү. Азыр менин өзүмдө 4 кыз, 3 уулу бар, 4 кыздар баары турмушка чыгып кеткен, бирө Кызыл-Кыяда, бирөө Баткенде, бири Чоң-Талаада, бири ошоерде.
И. Ошол кичинекей кезиңизде кандай кийим кийчү элеңер, эмне, эмнеден кийим кийчү элеңер?
Х. Кийимби? Армияга ушул жерде кийген кийимдер менен барганбыз да, ошондой бардык эле, бизди кийимибизди баняга алып киргенден кийин чечип алып, анан жакшы кийимдерибизди, ошол эски солдаттар бар экен, ошолор талашып алып, өтүктөр бар эле жаңы, мен жаңы үйлөнгөн элем, үстү башым жаңы эле, баардыгыны талашып алып койду. Ушинтип, кеткениңерде беребиз деп, номурубузду жазып, ондой жерге склад кылып басып койгон эле, ога карабастан эле кийимди чечип, өкмөттүн … өтүк жок, отметка берген, мынантип бутка чылып, анан өлгөндөрдүн шапкесин берген, өлгөндөрдүн батинкесин берген, биз анандай кыйынчылыкта жүргөнбуз,кызым. Армияга киргендер “Мен согушка кирдим”, - деп эле көкүрөгүн көрсөтөт, биз онам башматар болуп жүргөнбүз , анан ушундай кыйынчылыкта болгонбуз. Хлеб, нан берет да эки кусок, мынандай, экита кант, бир жарымта сахар берет, ону кружка, жарым кружка чай берет, ошону менен болду тамак, анан кечки тамак, обедтегиси, ошол азыркы катта кашыка эки минтип алсаң жок болот,анда кардыбыз тойсо тоюп, тойбосо жүда азап тартканбыз … Мен бул армияда жүргөндө өзүмдү азап тартырганым жок, кардым ачып кетсе, жанымда акча бар эле, магазинге барам ,печенья алам, ошондон экитасын жесем тоюп калам, ошентип тирилик кылгам мен. О менден башкалар баары оозунан кара суу куюлуп, кыйналып, жатып калгандар болду, оокатка карды тойбой
И. Коллективдештирүү жөнүндө маалыматыңыз барбы?
Х. Я?
И. Коллективдештирүү, коллективизация жөнүндө маалыматыңыз барбы? Малды ортого чогулткан дейт, колхоздун малы кылып, ошол жөнүндө эмне айтып бере аласыз?
Х. ...Колхоздун малын багып жүрдүм, көргөң Раистер билет менин иштегенимди, фермелери билет, биз жүда кызматты кылганбыз...менин документим бр эле, сага көрсөтүшүм керек эле
И. Анан, анан бүткөндөн кийин көрсөтөсүзбү, азыр муну бүтүрүп салалы биринчи, суроолорум бар эле сизге. Мектепте окудуңузбу?
Х. Мектепте окугам, 6-класска дейре окугам
И. Кайсы мектепте окудуңуз?
Х. Ленин мектебинде. О Баткенде, азыр, Райком неме кылган жер бар, ошол жерде Ленин мектеби, Баткен районунун Ленин мектеби болгон,ошондо окуганмын. Алтынчы класска чейин окуп барып, күбөлүгүм бар эле, бүт 5 менен бүткөн күбөлүгүм бар эл, оням документтин ичине салып койгон элем, жок, бир коробканын ичине салган элем, бир убагында керек болот деп. Анан биз ушул Бужумдан Баткенге () барып окуйт элек, пешком, шаар барат элек, кеч кудум кайра алтыда кайтат элек, карангы кирип, ол тапта карышкыр көп, кеч калсаң тосуп, жеп коёт. Анан бизге общежитие бер десек, берген эмес, общежитие жетишпейт, эч жерде лишний общежитие жок деп берген эмес, каалап оку, каалап окуба деп жооп берди. А болуп тур андай болсо бизге () башка жака чыгабыз дейт. Ол тапта печка жок, сандал куруп коёт, анандай ортого үстүгө мондай катта көрпөнү жаап ,күн суук болсо ошонун ичине кирип кетет...анан ушундайча болду.
И. Жакшы көргөн сабагыңыз бар беле?
Х.Я?
И. Жакшы көргөн сабагыңыз бар беле мектепте?
Х. Жакшы көргөн сабактарым, баардыгынан эле жакшы элем. Эне тил, геометрия,химия, мынагы тарых, ушулардан жашы эле. Политический немеден орустар сурап калат эле, баардыгыны чектеп айтып берет элем, отличник деп, почетный грамоталарды берген да ,почетный грамота 3 да болгон, отличник военного строительства деген значок берди, вооруженных сил союза ССР деген… ушинтип иштеп келдим
И. Ошол мектепте мугалимдер менен окуучулардын ортосунда кандай эле мамиле?
Х. Мамиле жакшы эле да, жакшы көрөт эле да, каттуу айтпайт да эми, мугалимдер баары, 5-класс, 4-классты бүткөндөр мугалим боло берген биерде. Менин бир тууган акам бар эле 3 жылда 6-классты бүттү, кйиин немеси, зрениясы зор экен , бухгалтер болду, баштабычы болду, бошентип завхоз болду, бар жокту көрүп, булам өлүп калды
И. Мектепте орус тилин окутчу беле?
Х. (Суроону башкача түшүндү) А, онго, онго дейре окуу бар эле ошо тапта, онунчу класска чейин. Онунчу классты бүтүп келгендерди анан мугалим кылып коё берген, мунун грамоты еишеби, жетишпейби, мына мурункулар, эски алфавит деп латын тилинде жаздыруу болгон, биринчи жолу ошону, ошону окуткан, тамгаларынын анча-мынчасын билемин, ошону окуганбыз да. Кйиин анан кимдер өзүнүн атың жакшы жаза тургандар эле мугалим боло берген да биерде, не эле болсо тамганы, тамганы билип калсын деп эле неме кыла берген да
И. Орус тил сабагы бар беле?
Х. А, орус тил сабагын да берет эле. Армияга барып келгени болсо ошол шар өздөштүрүп, ошол берет эле...немеден...немис тилден бир неме, армияда жүргөн экен, ошол келип немис тилден сабак берет эле. Герман, истакап, теркина, ап деп окутат эле да
И. Эмнеге немис тилин окутчу эле силерди?
Х. Я?
И. Эмнеге немис тилин окутчу эле силерди?
Х. Ошол кезде немис тилден кирет эле да бир сабак...ушундай бологон, кызым.
И. Ошол кичине кезиңизде динге болгон мамиле кандай эле?
Х. Я?
И. Динге тыюу салынчу беле?
Х. Кемпиримби?
И. Дин, динге. Ислам, мусулмандар бар беле ошол убакта?Намаз окучу беле, орозо кармачы беле эл?
Х. Бар эле да, жоголгон жок, бул мусулман дин жоголгон жок вообще эле. Биз менен бир бала армияда бирге болду, анна ушул бешим болду дегиче, столдун үстүнө мына мага окшоп отуруп алып, намаз окуйт эле, анна саждага башын койгондо баягы алдыда столу бар да, ошого мындай, мындай кылып ко1т эле (колу менен көрсөтүп). Өз сүүрөөсүнү өз убагында аткарып жүрдү ошол адам, бар азырам бар, о булак башта Бабадын деген Мадраимов Бабадыр деген бар
И. Армияда намаз окуганга тыюу салчу эмес беле?
Х. Тыюу салуучу кылып, тыюу салган, тыюу салып ким неме кылып, окуса камап жиберебиз деп немеям кылган, мечитти жаап тыштаган. Анан менин бир да катта тагам бар эле, ушунча жерде өлбөй келип, э ушул Бусурманкулда өлүп калабы, аттсаң мына мени атып таштай бер, мен окуй берем деп койгон. Анан бир үйдү, мечит жок эле, бирөөнүн мынандай каласта үйү болсо, ошону сурап алып, ошого жашынып барып окучу эле. Алар баш бербей окуй берчү болсоң, милиция келип айдап барып, камап таштайт эле, несе күнгө камайт деп, белгисин айтпай эле, жөн эле камап таштайт эле
И. Ошол колхозго элдин жеке малдын баарын чогултканда силердин үй бүлөө бгы мал берди беле ошого
Х. Согуш убактысында тапкан-таарынгандын баарын алчу эле да жардамга, мал болсо малдан алат эле, каала болсо каалада..бир кила болсо да бер, оякта солдаттар баары ач өлүп атат, ошолорго жеткирели дейт эле, битта нан жесең жартысын сындырып алып чыгып кетет эле, ушуну беребиз дейт эле, сухой поек кылып катырып коюп беребиз, анан ошондой күндөр өткөн кызым. Анан буудайлар эңдип бышкан маалда бул эл оокат таап жей албай калган, анагы Өзбекистан, Таджикистан, могу Исфаранынемеси Коканд дейт, ушул өзбектерден бир кила шалтак өрүктү, кап-кара өрүктү, буудай, бышыка, үч киладан буудай алып келип, элди багып, өлтүрбөй алып калган заман болгон. Жакшы иштесең 100 грамм, 200 грамм өрүк берет эле, жакшы иштесең жарым кила-жарым кила өрүк берет. Ал өрүктү эмне кылат? Алып келет дагы казанга салат, суудан куят, ун болсо мына мынча унду сууга тыштайт да баягы анан размешать кылып, атала кылып, ошентип тирилик кылган күндөр болгон, кызым, жүдаазапчылык, жаман кыйын күндөр өткөн
И. Кулактар бар беле ошол убакта?
Х. Я?
И. Кулактар бар беле ошол убакта?
Х. Кубактар?
И. Кулак, кулактар
Х. Кулактар жок эле, кулак жок, баардыгы жок болгон ал убакта
И. Жок, жанагы малын бербеген байлар бар беле, кулак деп койчу турбайбы ошолорду
Х. Ошолорду бай дейт эе да, аларды секин-секин жок кылат да өкмөт өзү, о тапта ондойчо сөз болбойт эле, а десе кулак кылып, камап тыштаган, ошонун түбү деп, ошонун балдары болсо алып барып камап таштайт эле. Кулак ошо, азыр энде болуп атат эми, мынаны эми кантип жок кылат, азыркыларды текшерип, ойлоп көрсөң, олордан өтүп кеткен байлар бар, буларды канип соттойт, кантип жок кылат, жок кыла албайт. Бу байлар энди тапканында бир бечераларга берип, жардам кылса анан ошондо касап болот.
И. Колхоздо эмне өсчү эле оол убакта?
Х. Я?
И. Колходо эмне өсүрчү эле ошол убакта?
Х. Колхоздобу?
И. Ии
Х. Только буудай ордурат эле, талаада буудайды оро эле, комбайн бар эле, камбайнга 50-60 адамды жыйып алып, бешелек менен мынантип пахал менен комбайндын ичине ыргытат, ал анан чаң, буудайы бир жакты, паясы бир жакты чыгат. Бул согуш күчөп кеткен маалда, мына ушул аялдар кош айдаган, өгүз кош айдаган коргондун ичине. Кош айдап буудай себет элет, макка себет эле, өгүз кош айдайт эле, анан эркек болсо биз барып ошого жалынабыз да, биздин коргон айды айдап бергин деп. Ал адам анан кылган кызматын неме, только өзүнүн кардын тоюшу гана, ондан башка киреше жок болгон ол тапта, ондан башка киреше жок болгон
И. Биринчи трактор качан пайда болду, качан келди бул жака?
Х. Биринчи класстар?
И. Биринчи трактор, комбайн
Х. Т-трактор келген биринчи жолу, үчта кылдыреги жерге момынтип жерге батып кете турган, битта адам айдай турган, астыда битта кылдыреги бра, аркасында экита кылдыреги бар, опасный, жаман жерге айдагыдай болсо авария болуп жок болот, ошондойчо транспорт келген
И. Качан келди?
Х. Элүүнчү жылдары келген да, элүүнчү жылдары
И. Силер таң калдыңарбы тракторду көргөндө?
Х. Я?
И. Тракторду көргөндө корктуңарбы?
Х. Тракторду көрдүк, жер айдатканбыз да, ол бир жерге барып туруп калбайт эле, өзүнүн тырмагы бар, мынантип жерден чыгып кете берет эле, азыр ондойчо трактор жок, вообще эле жок
И. Сталин жөнүндө эмне билесиз?
Х.Я?
И. Сталин жөнүндө эмне билесиз?
Х. Сталин, 1954-жылы март айында өткөнбү?
И. Ооба
Х. Ошоерде биз армияда элек, мен армияда элем ошондо. Баягы туруп алып анан, баягы стройдо турган катта киши баардыгы ыйлаган, поездер күркүрөп, сигнал берип, кыйкырып, ида жаман болгон Сталин өлгөндө. Сталин өлгөндө мен деген адамдар ыйлаган да, орус, кытай калган эмес, баардыгы эле топ түшүп ыйлап туруп алган, Сталин ушундай курч адам экен, жакшы өтүп кетти. Ушунун бар убактысында мен кызмат кылып калдым да, эми онын берген грамоталарын жок кылып, аңкайып отурам да, ошол грамоталардын биттасы болгондо, менин мышыгымда бирөө пыш дей албайт эле, кимиң ушинтип кызмат кылдыңар деп көрсөтөт элем
И. Сталиндин бийлигине эл кандай карачу эле?
Х. Сталиндин бийлиги жүда жакшы, команда берип турган да, анан ушул согуш басылардын алдында, Сталин өзү команда берип анан согушту жеңип алды да. Катюша деген бир жаман неме аткыч ок, жаман немеси бар, Катюша деп, мынандайча кылгыдай болсо, бар жок терип таштайт. Ошого немистер басып кирип келген экен, 25 километр калган экен Москвага киришке, Сталин озү ошол жерде туруп, команда бергенден кийин. Анан ошоерден немистерди, аркасына кайтарып Беринге киргизип жиберип, байракты тигип кайтты да, анандай күндөр өттү кызым
И. Сталинди эл жакшы көрчү беле?
Х. А, Сталин жүда жакшы адам эле, здоровый, жакшы адам эле
И. Ошол убакта илимдүү, билимдүүлөрдү аттырып салчу турбайбы, Сталиндин буйругу менен, ошол жөнүндө эмне билесиз?
Х. Сталиндин берген буйругун баардыгы аткарат эле да ошол тапта, эч отказ кылбайт эле
И. Мыйзам бугандарды кантип жазалачу эле?
Х. Я?
И. Мыйзам бузгандарды, ууру кылгандарды эмне кылчу эле
Х. Соттотуп, каматып жиберет эле да. Жазасы деп күнүн берет эле, кыйынчылыкта, камалып жата берет эле, соттолуп, ошентип неме кыла турган болсо … Мына военный билет (медалдарын, билеттерин көрсөтүп жатат), мына ушундай убагымда барганмын да … мына партийный билет
И. Партия мүчөсү болгон турбайсызбы
Х. Ии
И. Жакшы экен, көп медалыныз бар турбайбы
Х. Ии
И. Ошол партия мүчөсү болгондорду кантип тандачу эле?
Х. Тартип каттуу болгон да
И. Сүрөткө тартып алсак болобу буларды?
Х. Я?
И. Сүрөткө тартып алсак болобу (медалдарды)?
Х. Тартып алсаңар болот, эми муну жайынга, иштеген немелерди белгисине коюп, ушундай ушундай кызмат кылган деп неме кылсаңар
И. Чоң рахмат сизге, аябай жакшы айтып бердиңиз, өзүңүз жөнүндө, бала чак кезиңиз жөнүндө